Любезники-любизар,
Маладис, маладис!
Ҡурайҙа башҡарылған “Любизар” һәм Ватан һуғышына арналған башҡа йырҙар кисә республиканың Хәрби дан музейын яңғыратты. Унда Рәсәйҙең 1812 йылғы Ватан һуғышында еңеүенә 200 йыл тулыуға арналған “Юҡҡа ғына хәтерләмәй Рәсәй...” күргәҙмәһе асылды.
Музейға килеп инеү менән шул тарихи осорҙағы хәрбиҙәрсә кейенгән кешеләр осраны. Улар араһында “башҡорттар” ҙа, “урыҫтар” ҙа бар ине. Башҡорт хәрби кейемдәрен — “Төньяҡ амурҙары”, ә урыҫтарҙыҡын “Өфө пехота полкы” клубтары ағзалары күрһәтте.
Музейҙың икенсе ҡатында урынлашҡан экспозиция өс өлөштән тора. Тәүгеһендә — график эштәр һәм гравюраларҙың фотокүсермәләре. XIX быуат башындағы билдәле һәм билдәһеҙ авторҙарҙың эштәрендә башҡорт хәрбиҙәре һүрәтләнгән, улар музейҙарҙа һәм республика архивтарында һаҡланған. Икенсе өлөшөндә — хәҙерге ваҡытта үткәрелеп торған хәрби-тарихи реконструкцияларҙа ҡатнашыусыларҙың фотоһүрәттәре. Ә өсөнсөһөндә республиканың хәрби-тарихи клубтарында файҙаланылған атрибуттар, тарихи костюмдар ҡуйылған.

(Тыуыуына 115 йыл тулыуға ҡарата)
Был шәхес тураһында заманында күп яҙылды. Рамазан Ҡузыевтың махсус китабы ла бар, ләкин Бәхтегәрәй ғәмәлдә гел бер яҡлы яҡтыртылды: ялҡынлы революционер-большевик, халыҡ бәхете хаҡына йәнен аямай көрәшеүсе, фәҡәт дөрөҫ юлдан барыусы. Баррикаданың теге яғындағы Зәки Вәлиди һәм уның көрәштәштәре иһә — халыҡҡа ҡаршы эш итеүсе яуыз дошмандар.
Беҙҙеңсә, ысынбарлыҡ бик ҡатмарлы. Шәхестәр ҙә билдәле бер программаға ҡоролған робот түгел. Кем ул Бәхтегәрәй Шәфиев? Тарихҡа бәләкәй генә байҡау яһайыҡ.
Большевиктар Петербургта власты үҙ ҡулына төшөрөүгә күп тә үтмәй, Башҡортостанда милли азатлыҡ хәрәкәтенең башында торған Мәркәз шураһы иҫке стиль менән 15 ноябрҙә (28 ноябрь) Башҡортостан мөхтәриәтен иғлан итеү тураһында ҡарар сығара, ул иртәгеһенә 2-се фарман менән ғәмәлгә ашырыла ла башлай. Өсөнсө башҡорт ҡоролтайы (Ырымбур, 1917 йылдың 8–20 декабре) мөхтәриәтте раҫлай.

Ҡоншаҡ яғын юҡҡа ғына “Күлдәр иле” тип йөрөтмәйҙәр. Бүре ауылына бихисап ҡына ара булһа ла, һарғайған ҡамыш-күрәндәр юл буйынса оҙатып барҙы. Ҡаршы алырға сыҡҡан һылыу ҡыҙҙар әллә ҡайҙан яулыҡ болғап сәләмләгән төҫлө.
Бүре — боронғо башҡорт ауылы. Исеме Бүребай атлы кешегә бәйле. Көтөүлектәренең иге-сиге күренмәһә лә, уның өйөр-өйөр малдары гел Ҡомкүл тип йөрөтөлгән күл яғына ыңғайлай ҙа ҡуя икән. Шунан Бүребай: “Мал тиктәҫкә ул яҡҡа ыңғайламаҫ, ырыҫлы урын был”, — тип улдары менән ошонда килеп ултырған. Был урынды хәҙер “Иҫке йорт” тиҙәр. Әле иһә Бүре бер аҙ ситтәрәк урынлашҡан.
Һәр ауыл кешеләре менән матур. Уларҙың тырыш булыуы йорт-ҡураларынан да, баҡса аръяғында кәбән-кәбән, эҫкерт-эҫкерт бесән ултырыуынан да күренә.
— Беҙҙә бик тырыш халыҡ йәшәй, — ти мәктәп директоры Нурнисә Шәүәлиева. — Быны ғорурланып әйтәм. Ҡайһы бер ауылдарҙан кешеләр эш эҙләп ситкә китә, ерҙәрен һата. Беҙҙә бер кем ерен ситкә осорманы: бесәнен эҫкертләп һала, мал тота. Иң мөһиме — балаларын уҡытырға тырыша...

Хәтеремдә, Пушкиндың “Борис Годунов” тигән тарихи драмаһы “ә халыҡ өндәшмәй” тигән һүҙҙәр менән тамамлана. Был йәмәғәтселектең Рәсәйҙә ХVII быуат башында власть өсөн барған талашҡа “ике донъя — бер мөрйә” тип ғәмһеҙ ҡарауын аңлата булһа кәрәк. Ябай башҡорт ҡатыны Гөлимә Жанғабилованың Ырымбурҙағы Каруанһарайҙы башҡорт халҡына ҡайтарып биреү өсөн яңғыҙы йәнтәслим көрәшеүе тураһында мәғлүмәттәр менән танышҡас, киң мәғәнәле ошо һөйләм иҫкә төштө. Шул уҡ ваҡытта халҡыбыҙҙың Ырымбурҙағы ваҡиғаларға вайымһыҙ ҡарауы, бер һүҙ өндәшмәүе күңелде ҡыра.
Мәсьәлә шунда: ХIХ быуаттың 30-сы йылдарында башҡорттар Ырымбур губернаһы үҙәгенә дәүләт хәстәре йәки үҙ йомошо буйынса килгән саҡта ҡунып сығыу өсөн үҙ аҡсаһына һалған Каруанһарай 1846 йылдың 30 авгусында тантаналы рәүештә асыла һәм шунда уҡ комплексты төҙөү башланғысын хуплаған хәрби губернатор Василий Перовскийҙы алмаштырған икенсе чиновник, башҡорттарға ҡарата дошмандарса мөнәсәбәттәге Владимир Обручев тарафынан тартып алына, артабан Рәсәйҙең Эске эштәр министрлығы ҡарамағына тапшырыла.

1990 йылдың 14 декабрендә “Манғышлаҡ уттары” гәзитендә башҡорттар тураһында “Ҡайҙа һеҙ, башҡорт туғандар?” тигән мәҡәлә донъя күрҙе. Шунан башланды бындағы башҡорт милли хәрәкәте. 1991 йылдың 17 ғинуарында халыҡ депутаттарының Шевченко ҡала Советы башҡарма комитеты тарафынан “Салауат” башҡорт мәҙәни үҙәге теркәлде.
1991 йылдың сентябрендә “Салауат” үҙәге башҡорт балаларына һәм өлкәндәргә туған телде өйрәтеү буйынса йәкшәмбе мәктәбен асты. Башҡортостан, республиканың Ҡаҙағстандағы вәкиллеге менән тығыҙ бәйләнеш булдырҙыҡ. Беҙгә дәреслектәр, тарихи әҙәбиәт, музыкаль дисктар, буклеттар менән ярҙам итәләр.
Һабантуйҙар, көрәш буйынса ярыштар үткәрәбеҙ, балаларға башҡорт бейеүҙәрен, йырҙарын, ҡурайҙа уйнарға өйрәтәбеҙ. “Ковчег” сәнғәт мәктәбе һәм өлкәнең тыуған яҡты өйрәнеү музейы менән әүҙем эшләйбеҙ. Был музейға беҙҙең милли атрибутиканы, аш-һыуҙы, кейем-һалымды күп тапҡыр ҡуйғаныбыҙ бар. Үҙәк республика конкурстарында призлы урындарҙы даими яулай.