“Ҡайҙа ғына барһаң,
дуҫ-иш кәрәк,
ҡаршы сығып атың
бәйләргә...” —
тип йырлаған халҡыбыҙ. Ул борон-борондан дуҫлыҡтың тормоштағы ролен дөрөҫ аңлаған. Шуға һәр милләт халҡы менән дуҫ йәшәргә тырышҡан, мохтаждарға ярҙам ҡулы һуҙған, үҙ еренән ҡыуылып, ҡасып килгән мосафирға үҙ өлөшөн бүлешкән. Килгәндәрҙең аһ-зарын аңлап, быуаттар буйы ҡан ҡойғос көрәш аша һаҡлап килгән ерен дә йәлләмәгән, йәшәү өсөн уңайлы шарттар тыуҙырған.

Бөрө дәүләт педагогия институтын ҡыҙыл дипломға тамамлағас, Әзәлиә Мусинаны эшкә удмурт ауылы Касиярға ебәрәләр. Йәш белгес урындағы һигеҙ йыллыҡ мәктәптә урыҫ теле һәм әҙәбиәте дәрестәре бирә башлай. Әйҙә, берәй йыл уҡытайым да унан тыуған ауылыма ҡайтып китермен, тип уйлай ҡыҙ. Ә Яңы Таҙлар ана тегендә — һигеҙ километр алыҫлыҡта ғына ята.
Әзәлиә ауылдың тормошона, мәктәп эшенә бик тиҙ ҡушылып китә. Яғымлы, тырыш уҡытыусыны балалар ҙа, ауыл кешеләре лә ярата, үҙ итә. Уҡытыу, кластан тыш эштәр, йәмәғәт йомошо, төндәрен өҫтәл лампаһы яҡтыһында дәфтәр тикшереү... Шулай ҡырҡмаһа-ҡырҡ мәшәҡәткә күмелеп, ваҡыт үткәне һиҙелмәй ҙә ҡала.

Башҡорт дәүләт университетына уҡырға ингәндә, хәрби хеҙмәттән йөрөп ҡайтҡайным инде. Бер ни тиклем әсе-сөсөһөн татыған кеше булараҡ күренергә тырышам. Йөрөй торғас, ике ҡыҙҙың үҙҙәрен өлкәндәрсәрәк тотоуына иғтибар иттем. Улар ҙа имтихан тапшырыусылар араһында тәжрибәлерәк булыуы менән айырылып тора.
Учалы ҡыҙы Гөлназға, Бөрйән ҡыҙы Наҙгөлгә (шул иҫәптән миңә лә) юғары уҡыу йортон тамамларға насип булды. Биш йыл белем алыу дәүерендә яҡындан таныштыҡ, айырылмаҫ дуҫтарға әйләндек. Хәҙер беҙ – һыналған ғаилә дуҫтары.

Ошондай лаҡап йөрөй Хәйбулла тарафтарында. Кем тураһында тиһегеҙме?! Башҡорттоң үҙен һатып ебәрерлек башҡортса бик таҙа һөйләшкән Эдуард Смирнов тураһында тап шулай тиҙәр бында.
Бөйөк Ватан һуғышы ветераны 1926 йылда Төркмәнстанда хәрби ҡаласыҡта тыуған. Атаһы вафат булғандан һуң, буйҙаҡ яугирҙәр йәрәбә һала: йәнәһе, командирҙарының ғаиләһе ҡарауһыҙ ҡалырға тейеш түгел, уның ҡатыны Вера Андреевна менән улы Эдуардты кемдер ҡатынлыҡҡа һәм уллыҡҡа алырға тейеш. Йәрәбә буйынса ул Хәйбулла егете Низам Бохарбаев өлөшөнә төшә. Шулай итеп, бәләкәй Эдуардты тормош елдәре далалы Хәйбулла тарафтарына илтә. Бала саҡтан башҡорттар араһында йәшәгән Эдуардҡа башҡортса һөйләшеп китеүе ҡыйын булмай, етмәһә, бер туған ҡустыһы Айрат та донъяға килә.

Башҡа милләттәр менән татыу, килешеп йәшәү, дуҫлыҡ, туғанлыҡ төшөнсәһе һуңғы йылдарҙа артҡараҡ күсте. Тарһыныу, бер халыҡты икенсеһенән өҫтөн ҡуйырға тырышыу ҡайһы бер экстремистик, шовинистик ҡарашлы кешеләр тарафынан алға һөрөлә. Йөҙҙән ашыу телдә аралашҡан Рәсәйҙең теге йәки был мөйөшөндә әленән-әле тоҡанып торған, бихисап бәлә-ҡаза килтергән низағтары ла йәнгә әсенеү, шом, шик-шөбһә өҫтәй. Уҙған йылдың аҙағында Мәскәүҙең Манеж майҙанында булып уҙған ғауғалы, ҡорбанлы сыуалыш — юғарыла әйтеп үткәндәремә тағы ла бер миҫал. Ҡайҙа бара илебеҙ, был ҡурҡыныс тартҡылаштың нигеҙендә нимә ята, һыйышып, аралашып йәшәүгә нимә ҡамасаулай?