Дмитрий Медведевтың 2012 йылды Рәсәй тарихы йылы итеү тураһындағы Указы — илебеҙҙең донъя кимәлендә тотҡан урынын ҡайтанан билдәләү, йәмәғәтселектең иғтибарын Ватандың үткәненә йүнәлтеү өсөн эшләнгән аҙым. Бөгөнгө йәшәйешебеҙҙең асылын нығыраҡ аңлау, киләсәгебеҙҙе күҙаллау өсөн дә кәрәк тарих тәҙрәһенә бағыу. Илебеҙ етәксеһе быны яҡшы аңлап эш итә һәм был Указды бик ваҡытлы сығарҙы.
Рәсәйҙең донъя кимәлендә тотҡан урынын анығыраҡ күҙ алдына килтереү өсөн, әлбиттә, тарихҡа мөрәжәғәт итергә кәрәк. Ер шарында бөйөк державаға (был — бәхәсһеҙ) әүерелерҙән алда Рәсәй иле бик күп тетрәнеүҙәр, солғаныштар, һуғыштар кисергән.

Өфөнөң Дим районында урынлашҡан 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы музейында телефондар бер минутҡа ла тынмай, килеүселәр ҙә артҡандан-арта. Мәғлүм булыуынса, бында дивизияның легендар командиры генерал-майор Миңлеғәле Шайморатовҡа Рәсәй Геройы исемен биреү өсөн ҡултамғалар йыйыу бара.
Музей директоры Илүзә Ғәйнуллина акция тураһында ентекле һөйләп бирҙе. Уларҙы Башҡортостан радиоһына дивизияның 70 йыллыҡ юбилейы тураһында һөйләргә саҡыралар. Тура эфир ваҡытында шылтыратыуҙар башлана, Шайморатовтың яҙмышына битараф булмаған кешеләр уға бағышланған йырҙы башҡара, илап ебәреүселәр ҙә була. Халыҡ шул саҡта данлы яҡташыбыҙға герой исемен биреү мәсьәләһен тағы күтәрә. Ошо тәҡдим буйынса шылтыратыуҙар артҡас, радио, музей һәм Башҡортостандың хәрби хәрәкәттәрҙә ҡатнашыусылар союзы бергәләшеп, Миңлеғәле Минһаж улына юғары исем биреү яҡлыларҙан тауыш йыйыу башланыуы тураһында хәбәр итә. Шулай итеп, 27 ғинуарҙа “Комдив Шайморатов — Геройҙың ҡайтыуы” тигән акция башлана.

Ватан һуғышында “Төньяҡ амурҙары” исеменә эйә булып, француз һалдаттарының йөрәгенә ҡурҡыу һалған башҡорттар үҙҙәрен аямай һуғыша, оҙон яу юлы үтеп, Наполеон армияһын эҙәрлекләп, Парижға тиклем бара. Әммә урыҫ командирҙарының битарафлығынанмы, бәлки, һанға һуҡмауынандыр, йә иһә тарихсыларыбыҙҙың насар өйрәнеүенәнме, беҙҙең яугирҙәрҙең ҡаһарманлығы кәрәгенсә яҡтыртылмаған.
Дөрөҫөрәге, беҙ ошоға тиклем Ҡаһым түрәне белдек тә, ғалим, яҙыусы Ғайса Хөсәйеновтың “Ил азаматтары” китабы аша Буранғол Ҡыуатовтың шәхесе менән таныштыҡ. Ул, ярты Европаны полк командиры вазифаһында яу менән үтеп, майор дәрәжәһенә тиклем үрләп, “1812—1814 йылдарҙағы һуғыш иҫтәлеге”, “Парижды алған өсөн” исемле көмөш миҙалдар тағып ҡайтып төшә. Артабан кантонға етәкселек итә. Ошо вазифаны оҙаҡ йылдар уңышлы башҡарғаны өсөн һәм, яуҙарҙағы батырлығын иҫәпкә алып, Ҡыуатовтарға нәҫелдән нәҫелгә күсер дворянлыҡ титулын бирәләр. Халыҡ Буранғолға бағышлап йыр ҙа ижад иткән.

Тоҡомло башҡорт аты 1952 йылда маршал Семен Михайлович Буденный тарафынан сығарылған “Ат тураһында китап”тың беренсе томында шулай тасуирлана: “Башҡорттарҙа йылҡысылыҡ тарихи аренала монголдар барлыҡҡа килеүҙән күпкә алда үҫешкән булған. Шуға күрә башҡорт атының монгол тамырҙарын эҙләү (ҡайһы бер хеҙмәттәрҙәге кеүек) нигеҙһеҙ”.
Ул заманында Өфө, Ырымбур, Пермь, Ҡазан, Һамар губерналарында киң таралған булған. Почта хеҙмәте өсөн күп аттар Сембер, Түбәнге Новгород, Мәскәү губерналарына һатып алынған. Шулай уҡ 1789 йылда ойошторолған башҡорт ғәскәре туплана. Ырымбур һәм Яйыҡ казактары өсөн 1845 йылда ат үрсетеү заводтары асыла башлай.

Любезники-любизар,
Маладис, маладис!
Ҡурайҙа башҡарылған “Любизар” һәм Ватан һуғышына арналған башҡа йырҙар кисә республиканың Хәрби дан музейын яңғыратты. Унда Рәсәйҙең 1812 йылғы Ватан һуғышында еңеүенә 200 йыл тулыуға арналған “Юҡҡа ғына хәтерләмәй Рәсәй...” күргәҙмәһе асылды.
Музейға килеп инеү менән шул тарихи осорҙағы хәрбиҙәрсә кейенгән кешеләр осраны. Улар араһында “башҡорттар” ҙа, “урыҫтар” ҙа бар ине. Башҡорт хәрби кейемдәрен — “Төньяҡ амурҙары”, ә урыҫтарҙыҡын “Өфө пехота полкы” клубтары ағзалары күрһәтте.
Музейҙың икенсе ҡатында урынлашҡан экспозиция өс өлөштән тора. Тәүгеһендә — график эштәр һәм гравюраларҙың фотокүсермәләре. XIX быуат башындағы билдәле һәм билдәһеҙ авторҙарҙың эштәрендә башҡорт хәрбиҙәре һүрәтләнгән, улар музейҙарҙа һәм республика архивтарында һаҡланған. Икенсе өлөшөндә — хәҙерге ваҡытта үткәрелеп торған хәрби-тарихи реконструкцияларҙа ҡатнашыусыларҙың фотоһүрәттәре. Ә өсөнсөһөндә республиканың хәрби-тарихи клубтарында файҙаланылған атрибуттар, тарихи костюмдар ҡуйылған.