Телебеҙҙе беҙ, башҡорттар, үҙебеҙ боҙабыҙ. Башҡа милләт кешеһе башҡортса өйрәнеп, дөрөҫ һөйләмәһә, ғәйеп юҡ, тимәк, өйрәнеп етмәгән, теләге булһа, артабан үҙләштерер, белер. Әйткәндәй, башҡорт телен “һыу кеүек эскән” урыҫтар Башҡортостанда, бигерәк тә уның көньяҡ-көнсығышында (Бөрйән, Баймаҡ, Белорет һәм башҡа райондарҙа) байтаҡ.
Ә беҙгә үҙ телебеҙҙе яҡшы белергә нимә ҡамасаулай һуң? Гәзиттәрҙә тел мәсьәләһенә арналған мәҡәләләр элек тә донъя күрә ине. Телгә битараф булмаған ғалимдар, ябай халыҡ әленән-әле үҙ ҡарашын белдереп торҙо.
Ком: 0 // Уҡынылар: 1548 тапҡыр // Тотош уҡырға
Һүҙ — тәрбиә сығанағы. Уны һөйләгәндә генә түгел, әҙәби әҫәрҙәрҙә ҡулланғанда ла бик һаҡ булыу мөһим тип иҫәпләйем.
Милли матбуғат баҫмаларында һәйбәт хикәйә, повестар донъя күреп тора. Әммә уларҙың авторҙары урыҫ һүҙҙәрен мөмкин тиклем аҙыраҡ ҡулланһын, диалектизмдарға аңлатма биреп китһен ине. Мәктәп программаһына ингән башҡорт әҫәрҙәрендәге ҡайһы бер һүҙҙәрҙе нормаға ярашлы мәғәнәһе менән алмаштырыу кәрәктер. Мәҫәлән, бисә-сәсәне ҡатын-ҡыҙ тип алыу һәйбәтерәк бит.
Ком: 1 // Уҡынылар: 1087 тапҡыр // Тотош уҡырға
“Башҡортостан” гәзитен даими уҡып барам. Уның быйылғы 11-се һанындағы “Телгенәм — бергенәм” махсус битендә донъя күргән “Халыҡҡа хөрмәт телмәрҙә сағыла” тигән мәҡәлә (авторы — Рәшит Үтәев) күңелгә айырыуса хуш килде.
Ҡатыным менән мин дә “Байыҡ”, “Башҡорт йыры” тапшырыуҙарын яратып ҡарайбыҙ. Был проекттарҙы уйлап тапҡаны, тормошҡа ашырғаны өсөн Рита Өмөтбаеваға ҙур рәхмәт!
Ком: 0 // Уҡынылар: 1158 тапҡыр // Тотош уҡырға
Башҡорт телен һаҡлап ҡалырға теләйбеҙ икән, тәү сиратта әҙәбиәтте киң даирәлә танытырға тейешбеҙ. Заманса технологиялар был йәһәттән ҙур мөмкинлектәр аса.
Туған телде үҫтереү өсөн башҡа телдәрҙе лә үҙләштереү мөһим. Башҡорт дәүләт университеты башҡорт филологияһы һәм журналистика факультетының Көнсығыш телдәре кафедраһы тап ошо маҡсатта асылғайны. Студенттарыбыҙ төрөк, ғәрәп, фарсы телдәрен өйрәнеп кенә ҡалмай, ә был халыҡтарҙың әҙәбиәтен, мәҙәниәтен, географияһын, тарихын да үҙләштерә. Уларҙың ҡайһы берҙәренең йәшәгән ерендә практика үтеү мөмкинлеген дә бирәбеҙ. Уҡытыу программаһында башҡорт теле һәм әҙәбиәтенә төп урын бирелгән — алдан әйтеп үткәнемсә, сит телгә, мәҙәниәткә ихтирам тап әсә теле аша һалына.
Ком: 0 // Уҡынылар: 1221 тапҡыр // Тотош уҡырға
Һуңғы ваҡытта баҫма матбуғатта, телевидение тапшырыуҙарында туған тел хаҡында сығыштар йышая төштө. Был — үтә ҡыуаныслы хәл.
Республикабыҙҙың рәсми исеме “Башҡортостан Республикаһы” тип Конституциябыҙ менән нығытылып ҡуйыуына ҡарамаҫтан, был атаманың тупаҫ боҙолоуы хаҡында “Башҡортостан” гәзитендә һүҙ булғайны инде. Был йәһәттән күршеләребеҙҙән өлгө алырға кәрәк — улар бер ваҡытта ла “Татария” һүҙенә юл ҡуймай.
Шул уҡ ваҡытта “Башҡортостан” һүҙендәге икенсе “о” хәрефенең бер кәрәген тапмайым. Урыҫ грамматикаһының ҡағиҙәһенә таянып, ике һүҙҙе “о” менән бәйләп ҡуйғанбыҙ. Минеңсә, республикабыҙҙың исеме Татарстан, Ҡаҙағстан, Үзбәкстан кеүек бәйләүесһеҙ яҙылырға тейеш.
Ком: 0 // Уҡынылар: 1004 тапҡыр // Тотош уҡырға
Баймаҡҡа юл төшкәс, хәлен беләйек тип, оҙаҡ йылдар бергә ҡатышып йәшәгән Фариза апайға инеп сығырға булдыҡ.
— Маҡтап йөрөйһөгөҙ, — тип тышҡа уҡ сығып ҡаршы алды апайыбыҙ. — Ашҡа ултырырға ғына йөрөй инек. Татарстандан бер туған ҡустым ҡунаҡҡа килгән. Әйҙә, әйҙә, инегеҙ.
Хәл-әхүәл һорашып, танышып алғас, һөйләшеп киттек. Еңгәй ҙә, ҡырҡ йәшкә етеп килгән, әле өйләнмәгән улы ла татарса һөйләшә. Ағай ҙа ҡайһы бер һүҙҙәрҙе татарсараҡ итеп әйтеп ҡуя. “Еңгәй, ярай, татар ҡыҙы. Ҡусты ла мәктәптә әсәһе телендә уҡығандыр. Ә Рәфҡәт ағай ниңә тыуған илендә үҙенең бәҫен төшөрөп ултыра икән?” — тип уйлап ҡуйҙым.
Ком: 0 // Уҡынылар: 919 тапҡыр // Тотош уҡырға
Һәр һүҙебеҙ ҡәҙерлеПедагогия фәндәре докторы, БДУ профессоры Рафаэль Аҙнағоловтың “Телгенәм-бергенәм” махсус битендә сыҡҡан “Баҫыуҙа агрономдар күбәйҙе” (2011 йыл, 2 декабрь) тигән мәҡәләһе бик оҡшаны. Матбуғат биттәрендә мәҡәлдәрҙең үҙгәртелеүе хаҡындағы фекере менән айырыуса килешәм.
“Ана һөтө менән инмәгән тана һөтө менән кермәҫ” тигәнде — “әсә һөтө менән инмәгән кәзә һөтө менән кермәҫ” тиеп, кештәк һүҙен кетәккә алмаштырыу — үҙе ҙур хилафлыҡ бит. Рафаэль Аҙнағоловтың “Башҡорт телендә 250 мең һүҙ булырға тейеш” тигәне менән дә ризамын. Атаҡлы ғалим Жәлил Кейекбаев шундай фараз йөрөткән. Уның “Туғандар һәм таныштар” тигән әҫәрен уҡып, теленең байлығына хайран ҡалғайным.
Һүҙҙәребеҙҙең ҡәҙерен белергә кәрәк. Башҡа телдән килеп ингән тигән уйҙырмалар менән уларҙы ситләтергә ярамай. Мәҫәлән, беҙҙә “дәүләт” тигән бик матур һүҙ бар. Башҡорт теленең ике томлыҡ һүҙлегендә, “хөкүмәт” тигән мәғәнәһенән тыш, уны байлыҡ, мал-мөлкәт тип аңлаталар.
Ком: 0 // Уҡынылар: 1547 тапҡыр // Тотош уҡырға
“Башҡортостан” гәзитендә донъя күргән “Һүҙҙәр донъяһында буталмайыҡ” (2011 йыл, 2 сентябрь) тигән мәҡәләлә күтәрелгән һорауҙарға үҙ фекеремде әйтмәксемен.
Минеңсә, -цион ялғауынан бөтөнләйгә ҡотолоу мөмкин түгел. “Революцион идеялар” тигәнде революция идеялары тип тәржемә иткән хәлдә лә, дистанцион уҡытыу үҙ урынында ҡалһа, яҡшыраҡ булыр. Киләсәктә тағы ла әллә ниндәй уҡыу-уҡытыу төрҙәре барлыҡҡа килер — уларҙың барыһын да башҡортлаштыра башлаһаҡ, төрлө буталыш, аңлашылмаусанлыҡтар тыуыуы ихтимал. Неологизмдарҙы, теләйбеҙме-юҡмы, ҡабул итергә тейешбеҙ!
“Миәсме, Мейәсме?” — тиелә яҙмала. Тәүге вариант дөрөҫтөр, сөнки “и” хәрефе “ей” тип уҡыла бит. Мәҫәлән, Ғәли, Ғәлиев, Ғәлиә, Ғәни тип яҙабыҙ, ә Ғәлей, Ғәләйев, Ғәлейә, Ғәней тип әйтәбеҙ. Ошо урында үҙемде борсоған бер мәсьәлә хаҡында ла яҙып үтәйем. Беҙҙең Бөрйән районында Мәһәҙи ауылы бар, ниңәлер уның исемен Мәһәҙейгә үҙгәрттеләр. Төрлө белешмә китаптарында ла ул шулай атала (урыҫса — Магадеево).
Ком: 0 // Уҡынылар: 1770 тапҡыр // Тотош уҡырға
Һүҙҙәрҙең дөрөҫ яҙылышын билдәләгәндә, аңлашылмаусанлыҡтар йыш була. Был тәбиғи хәл, сөнки ғалимдар мәсьәләгә үҙ күҙлегенән ҡарай, ҡағиҙәләргә таянып эш итә, ә ябай халыҡ, киреһенсә, яҙылышты телмәргә яҡынлаштырырға, ябайлаштырырға тырыша.
Һәр кем үҙенсә хаҡлы, әлбиттә. Әммә үҙ фекереңде көсләп тағып, еңеп сығырға ашҡыныуҙан фәтүә булмаясаҡ. Һүҙҙәр донъяһы — йәнле тормош. Унда ла тыуым, йәшәү, үлем бар. Һаҡһыҙ ҡыланып, ҡайһы саҡта үҙебеҙ үк һүҙҙәребеҙҙең тамырын өҙә сабып, уларҙы юҡ итеп ҡуябыҙ. Шул уҡ ваҡытта, киреһенсә, ситтәрҙе ҡолас йәйеп ҡаршы алабыҙ. Уйлап эш итһәк ине.
Ғалимдарға әйтер һүҙем бар. Әллә ҡасанғы ҡағиҙәләргә сат йәбешеп, халыҡтың әйткәндәрен ҡолаҡ ситенән үткәрмәһәгеҙсе.
Ком: 0 // Уҡынылар: 857 тапҡыр // Тотош уҡырға
Төп милли баҫмабыҙ “Башҡортостан”ды 1970 йылдан бирле алдырып уҡыйым. Һуңғы ваҡытта гәзит ыңғай яҡҡа ныҡ үҙгәрҙе: башҡортто һыҙландырған иң ҡырҡыу проблемаларҙы асыҡтан-асыҡ күтәреп сыға башланы.
Мәҫәлән, баҫманың былтырғы 224-се һанын бер тынала уҡып сыҡтым. Ундағы “Башҡорт донъяһы” тигән ҡушымта һәм “Телгенәм-бергенәм” махсус бите айырыуса оҡшаны. Яҙмаларҙы уҡып сыҡҡас, күңелдә күп һорау тыуҙы. Әйтәйек, борон-борондан башҡорттар төйәк иткән еребеҙҙе “Башҡортостан Республикаһы” тип иғлан итеүҙәренә ҡарамаҫтан, үҙәк һәм урындағы матбуғат сараларының күбеһендә һаман да элеккесә “Башкирия” тип тылҡыйҙар. Мәскәүҙән эш менән килгән ҡайһы бер түрәләр ҙә үҙ сығыштарында, әллә белмәй, әллә белмәмешкә һалышып, “Башкирия”нан һалдыра.
“Телгенәм-бергенәм” махсус битендә Бөрйән районынан Вәзимә Мәжитова: “Улар бит беҙҙе “башҡорт” тип түгел, “башкир” тип атай”, — тип бик дөрөҫ яҙа. Һөҙөмтәлә “башкир”ҙан Башкирия килеп сыға ла инде.
Ком: 0 // Уҡынылар: 1206 тапҡыр // Тотош уҡырға
Артҡа 1 ... 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 Алға
Бит башына