Вконтакте facebook facebook Вконтакте Вконтакте
Гәзитте ойоштороусылар:
Башҡортостан Республикаһы
Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай,
Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәте
» » Бәхтегәрәй Шәфиев — беренсе мөхәррир
Бәхтегәрәй Шәфиев — беренсе мөхәррир(Тыуыуына 115 йыл тулыуға ҡарата)
Был шәхес тураһында заманында күп яҙылды. Рамазан Ҡузыевтың махсус китабы ла бар, ләкин Бәхтегәрәй ғәмәлдә гел бер яҡлы яҡтыртылды: ялҡынлы революционер-большевик, халыҡ бәхете хаҡына йәнен аямай көрәшеүсе, фәҡәт дөрөҫ юлдан барыусы. Баррикаданың теге яғындағы Зәки Вәлиди һәм уның көрәштәштәре иһә — халыҡҡа ҡаршы эш итеүсе яуыз дошмандар.
Беҙҙеңсә, ысынбарлыҡ бик ҡатмарлы. Шәхестәр ҙә билдәле бер программаға ҡоролған робот түгел. Кем ул Бәхтегәрәй Шәфиев? Тарихҡа бәләкәй генә байҡау яһайыҡ.
Большевиктар Петербургта власты үҙ ҡулына төшөрөүгә күп тә үтмәй, Башҡортостанда милли азатлыҡ хәрәкәтенең башында торған Мәркәз шураһы иҫке стиль менән 15 ноябрҙә (28 ноябрь) Башҡортостан мөхтәриәтен иғлан итеү тураһында ҡарар сығара, ул иртәгеһенә 2-се фарман менән ғәмәлгә ашырыла ла башлай. Өсөнсө башҡорт ҡоролтайы (Ырымбур, 1917 йылдың 8–20 декабре) мөхтәриәтте раҫлай. Большевиктар 1918 йылдың ғинуарында Ырымбурҙы алғас, Башҡорт хөкүмәте ҡаланан китмәй, Советтарҙы ҡабул итеүен белдереп, Мәскәүгә телеграмма һуға, коммунистарҙың вәғәҙәләренә ышана. Ышаныс ҡиммәткә төшә: Башҡорт хөкүмәте Ырымбур губерна хәрби-революцион комитеты тарафынан 3 февралдә (иҫке стиль) ҡулға алына. Ошо уҡ көндә законлы Башҡорт хөкүмәте урынына Башҡортостандың Ваҡытлы революцион Советы (БВРС) булдырыла. РКП(б)-ның Ырымбур губерна комитеты инициативаһы менән! Ана шул БВРС составында күрәбеҙ ҙә инде Бәхтегәрәй Шәфиевте.
Бәхтегәрәй Шәфиев — беренсе мөхәррирБәхтегәрәй Әғзәм улы Шәфиев Һайылмыш буйындағы 1-се Иманғол ауылында 1897 йылдың 5 февралендә өсөнсө бала булып донъяға килә, өс йәштә үкһеҙ етем ҡала, атаһының ҡустыһында тәрбиәләнә. Ырымбурҙағы “Хөсәйениә” мәҙрәсәһендә ҡаҙна иҫәбенә белем ала, әммә забастовкала ҡатнашҡаны өсөн 1912 йылда ҡыуыла. Шунан Иманғол һәм Сәйетҡол (Әпсәләм) урыҫ-башҡорт училищеларында уҡый. Әлбиттә, “Башҡорт фонды” иҫәбенә. Артабан Ырымбур фельдшер-акушерлыҡ мәктәбенә инә, өйәҙ земство идаралығы аҡсаһы иҫәбенә йәшәй. Февраль революцияһынан һуң ҡалала Уҡыусы мосолмандар йәмғиәте төҙөлә. Бәхтегәрәй уны ойоштороусыларҙың береһе була, йәмғиәткә етәкселек итә. 1917 йылдың майында большевиктар партияһына инә.
Бына шундай әүҙем егет хөкүмәт ағзаһы булып китә, БВРС рәйесе урынбаҫары һәм буласаҡ “Башҡортостан” гәзитенең мөхәррире итеп ҡуйыла. Ырымбур губерна хәрби-революцион һәм губерна мосолман хәрби-революцион комитеттарына ағза булып һайлана.
БВРС-тың эшмәкәрлеге хаҡында том-том хеҙмәттәр яҙылған, ләкин уны бер генә һөйләм менән дә билдәләргә мөмкин: ниндәй генә өлкәлә булмаһын, большевиктар сәйәсәтен үткәреү, РКП(б)-ның ҡурсаҡ хөкүмәте ролен тайпылышһыҙ башҡарыу... Хөкүмәт ағзаһы Бәхтегәрәй Шәфиев тә шул сәйәсәтте үткәрә, башҡорт халҡын Ленин идеялары ғына яҡты киләсәккә алып сығасаҡ тип ышана, шуның өсөн барлыҡ талантын, һәләтен биреп көрәшә. Бының өсөн беҙ уны ғәйепләй алмайбыҙ.
Гәзит барлығы биш тапҡыр донъя күреп өлгөрә. Материалдар урыҫса-төркисә баҫыла. Мөхәрририәт ағзалары Абдулла Дәүләтшин (БВРС рәйесе), Йыһанур Шәрипов (БВРС сәркәтибе), Ғариф Алпаров (БВРС сәркәтибе), Фәйзерахман Солтанбәков (типография комиссары) һәм Шәфиев үҙе була. Гәзит яҙылыу буйынса таратыла, кантондарға, волостарға рәсми дәүләт баҫмаһы булараҡ бушлай өләшелә. Аңлашылыуынса, “Башкурдистан” (төркисә ғәрәп яҙмаһында шулай) Ленин етәкселегендәге большевиктар сәйәсәтен һәм Совет идеяларын тормошҡа ашырыуҙа һиҙелерлек роль уйнай.
Большевиктар сәйәсәте тиҙҙән тағы үҙ йөҙөн күрһәтә: БВРС март аҙаҡтарында таратыла. БВРС делегацияһы етәксеһе сифатында Мәскәүгә киткән Шәфиев унда Үҙәк Мосолман Комиссариатында эшләй. Ике ай самаһы үткәс, Бәхтегәрәй отставка һорай, ләкин ебәрмәйҙәр. Тағы һорай, тағы баш тарталар. Ниһайәт, 1918 йылдың 3 июнендә һорауы ҡәнәғәтләндерелә. Отставканың сәбәбе билдәһеҙ. Иң ғәжәбе — Шәфиев дутовсылар һәм вәлидовсылар ҡарамағындағы Ырымбурға ҡайта. Ни өсөн? Киң билдәле кешенең халыҡ араһында агитация алып барыу өсөн ҡайтыуы мөмкин түгел. БВРС ағзаларынан М. Ҡулаев, М. Мортазин, В. Ғәбитов, У. Ҡыуатов, Ғ. Айытбаев, Т. Имаҡов төрлө осорҙа Зәки Вәлиди яғына сыға һәм башҡорт милли хәрәкәтендә әүҙем ҡатнаша. Ырымбурҙа ғына түгел, Мәскәүҙә лә большевиктарҙың асылда ниндәй милли сәйәсәт алып барғанына шаһит булған Шәфиев, бәлки, бүтән маҡсатта ҡайтҡандыр? Һәр хәлдә бихисап һорау тыуа.
Бер килке йәшенеп-ҡасып йөрөгән Бәхтегәрәй үҙ ауылында ҡырҡлап урыҫ казагы тарафынан тотола. Июлдә була был хәл. Егетте ҡотҡарырға тырышып, дуҫтары Дутовҡа ла мөрәжәғәт итә, ләкин ул: “Вәлидовҡа бирәбеҙ, ул уларҙың милләтенән, теләһә ни эшләтһендәр”, — ти. Суд һымаҡ нәмә лә була. Шунан август төндәренең береһендә ҡораллы 12 казак Шәфиевте Каруанһарайға алып барырға тип юлға сыға, ләкин урманда атып китә.
Егерме икенсе йәшкә сыҡҡан егеттең ғүмере шулай өҙөлә. Уның үлемендә беренсе сиратта вәлидовсыларҙы ғәйепләйҙәр. Һәр хәлдә совет тарих фәнендә һаман да шул фекер хөкөм һөрә. Минеңсә, Бәхтегәрәйҙең фажиғәһе бер яҡлы ғына ҡаралырға тейеш түгел, эҙләнергә һәм мәсьәләнең айышына төшөнөргә кәрәк. Берсә аҡтарҙан, берсә ҡыҙылдарҙан ҡот осҡос яфалар күргән башҡорт халҡының егерменсе быуат башындағы фажиғәле тарихы уның Бәхтегәрәй Шәфиев менән Баһау Нуриманов, Зәки Вәлиди менән Муса Мортазин кеүек аҫыл улдары яҙмышы аша яҙылған бит. Киләсәк быуын тикшеренеүселәре үҙ һүҙен әйтер әле.
Аҫылғужа БАҺУМАНОВ.
(“Башҡортостан”, 1993 йыл, 16 февраль).



Беҙҙе Яндекс Дзен лентаһында уҡығыҙ

В ОдноклассникахВконтакте

Комментарий өҫтәргә






Төхвәт Йәнәбиҙән ниндәй серҙәр ҡалған?

Төхвәт Йәнәбиҙән ниндәй серҙәр ҡалған? 16.02.2019 // Әҙәбиәт

Яҙыусы, билдәле йәмәғәт эшмәкәре Төхвәт Йәнәбиҙең тыуыуына 125 йыл тулыу уңайынан уның һеңлеһенең...

Тотош уҡырға 78

Иҫән саҡта иғтибарлы булайыҡ

Иҫән саҡта иғтибарлы булайыҡ 15.02.2019 // Әҙәбиәт

Теҙеп һанай башлаһаң, беҙҙең быйылғы юбилярҙар күп кенә икән. “Ағиҙел” журналының тәүге һанында...

Тотош уҡырға 91

“Йәнем аҡ нур минең,  Ә нурҙарға ғашиҡ булмағандар һарандар...”

“Йәнем аҡ нур минең, Ә нурҙарға ғашиҡ булмағандар һарандар...” 15.02.2019 // Әҙәбиәт

Мөхәббәттән, беләм, тыуғанмын мин, Саф хистәрҙән генә яралған. Йәнем аҡ нур минең, Ә нурҙарға Ғашиҡ...

Тотош уҡырға 121

Күңеле тулы  һөйөү ине...

Күңеле тулы һөйөү ине... 15.02.2019 // Әҙәбиәт

Ул “мөхәббәт шағиры” булды....

Тотош уҡырға 107

Әсәйемде ҡосаҡлап иланым

Әсәйемде ҡосаҡлап иланым 14.02.2019 // Әҙәбиәт

Танылған йәш яҙыусы Айгиз Баймөхәмәтовты китап уҡыусылар республикала ғына түгел, сит илдәргә лә...

Тотош уҡырға 304

Яҡшығолов уҡыуҙарында ҡатнаш!

Яҡшығолов уҡыуҙарында ҡатнаш! 13.02.2019 // Әҙәбиәт

Мең ырыуы вәкилдәре күпләп йәшәгән райондарҙа Башҡорт автономияһы башында торған шәхес, шағир...

Тотош уҡырға 150

Грант күләме тос, кем алыр?

Грант күләме тос, кем алыр? 13.02.2019 // Әҙәбиәт

Дәүләт һәм республика халыҡтары телдәрен һаҡлауға, үҫтереүгә Башҡортостан Башлығы грантына дәғүә...

Тотош уҡырға 105

Бөркөт өсөн офоҡ ята йәйрәп, Ҡунһа осоп ҡая башына

Бөркөт өсөн офоҡ ята йәйрәп, Ҡунһа осоп ҡая башына 13.02.2019 // Әҙәбиәт

Сатирик-шағир Камил Фазлый (Камил Нәжми улы Фазлетдинов) Бәләбәй районының Туҙлыҡыуыш ауылында...

Тотош уҡырға 62

Әҙәби премияға кемдәр лайыҡ?

Әҙәби премияға кемдәр лайыҡ? 12.02.2019 // Әҙәбиәт

Күгәрсен районында Зәйнәб Биишева исемендәге әҙәби премияның 2018 йылғы лауреаттарын бүләкләү...

Тотош уҡырға 115

Башҡорт халҡына хушлашыу хаты

Башҡорт халҡына хушлашыу хаты 12.02.2019 // Әҙәбиәт

Мәшһүр шәхесебеҙ Әхмәтзәки Вәлиди, эмиграцияға китер алдынан “Башҡорт халҡына хушлашыу хатын” яҙып,...

Тотош уҡырға 150

“Заманым тип тамаҡ ярмаһам да, заман ярып үтте йөрәкте!..”

“Заманым тип тамаҡ ярмаһам да, заман ярып үтте йөрәкте!..” 12.02.2019 // Әҙәбиәт

Бөгөн, Башҡортостандың халыҡ шағиры Рәми Ғариповтың тыуған көнөндә, шәхестең ижадына, тормош...

Тотош уҡырға 158

Беҙ бәхетле милләт булырбыҙ

Беҙ бәхетле милләт булырбыҙ 08.02.2019 // Әҙәбиәт

Рустар олоғая барған һайын “Старость – не радость” тигән һүҙҙәрҙе йышыраҡ ҡабатлай. Үҙебеҙсә...

Тотош уҡырға 122