Вконтакте facebook facebook Вконтакте Вконтакте
Гәзитте ойоштороусылар:
Башҡортостан Республикаһы
Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай,
Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәте
» » Буйы зифа, үҙе әрһеҙ
Буйы зифа, үҙе әрһеҙҠайын ағасына һоҡланмаған, унан файҙаланмаған кеше һирәктер. Илһам өләшеүсе ле ҡайын, төҙөлөш материалдары ла, һаулыҡ өсөн дә файҙаһы ҙур.

Тәбиғәттә ҡайындың йөҙгә яҡын, ҡайһы бер белгестәр иҫәпләүенсә, хатта унан да күберәк төрө бар икән. Ер шарының төньяҡ өлөшөндә киң таралған. Күпселек төрө ҡатнаш, йәғни ылыҫлы-япраҡлы ағастар тәшкил иткән урмандарҙа үҫә. Тик ҡайынлы ғына төбәктәр ҙә бар. Мәҫәлән, Башҡортостандың төньяҡ-көнсығыш райондарында ул күпләп үҫә.
Ҡайындарҙың күпселегенең бейеклеге 30-45 метрға, йыуанлығының диаметры 120-150 сантиметрға етә. Ҡыуаҡлыҡ һымаҡ ҡыналары була. Ботаҡтары ергә йәйелеп, саҡ теймәй торғандары ла. Тамырҙары ныҡлы, олонона ҡарап тәрәнгә лә китергә мөмкин, һайыраҡ урында ла ҡала ала. Әммә олонона тейешле һутын бирә, йәшәтеү өсөн уңайлы шарттар тыуҙыра.
Йәш ҡайындың төп тамыры тиҙ ҡорой, ләкин ян-яҡтан киткәндәре нығынып ҡала, улар ағасты йәшәтә. Ҡайын тәүге йылдарҙа ғына оҙаҡ үҫә. Шуға ҙурыраҡ үләндәр араһында беленер-беленмәҫ, күренер-күренмәҫ кенә ултыра. Аҙаҡ иһә ҡапыл күтәрелеп китә лә, киреһенсә, ошо үләндәрҙе үҙе “яратҡаны”, үҙ иткәне менән алыштыра башлай.
Күп төрөнөң ҡайырыһы аҡ булһа ла, беҙҙең яҡтарҙа ла һарғылт, ҡыҙғылт, алһыу, һорғолт төҫтәре осрай. Хатта ҡарағусҡыл һоро, ҡаралары була. Ҡайырының өҫкө өлөшө, ғәҙәттә, нәҙек кенә таҫмалай һыҙырылып тора. Ҡарт ағастарҙың олононоң аҫҡы яғы ҡара, тәрән һырлы ҡайыры менән ҡаплана. Йәш япраҡтары елем менән ҡапланғандай йәбешә, шуға мунсаға ундайҙарын “май миндеге” булараҡ, шифаһы өсөн алып баралар. Ә ҡышҡылыкка һаҡларға һуңыраҡ йыялар.
Орлоғо бик еңел. Мәҫәлән, бер грамм ауырлыҡта 5 мең орлоҡ иҫәпләнә. Нәҙек кенә “ҡанатлы” булып, талғын ғына елдә лә әсә үҫемлегенән 100 метр алыҫлыҡҡа осалар. Шуға ла дымлы йылдарҙа һөрөлмәгән баҫыуҙарҙа ла, соҡорҙарҙа, уйһыулыҡтарҙа ла ҡайын үҫентеләре тиҙ һәм күпләп шытып сыға.
Был ағасты Ер шарының төньяҡ өлөшөндә киң таралған, тинек. Уны Евразия, Төньяҡ Америкала күреп була, Европа менән Төньяҡ Америка тундраларында, беҙҙең Себерҙең таулы тундраһында ла кәрлә ҡайындар үҫә. Боҙлоҡ ваҡытында, унан һуңғы осорҙа был төр көньяҡҡа табан таралған. Ағастың күпселек төрө һалҡынға бик сыҙам. Гималай, Ҡытай, Япония, Америка субтропиктарындағы эҫегә сыҙамлылары ла бар.
Ҡайын ниндәй тупраҡта ла үҙен яҡшы тоя. Төрөнә ҡарап, ҡом менән балсыҡта ла, һаҙлыҡта, ташлы тауҙарҙа, ҡоро, ҡырыҫ далала ла берҙәй үҫә ала. Шуға уны баҫыу һыҙаттарына ултыртыу киң таралған. Ағастың нисә йыл үҫкәнлеге тураһында төрлө мәғлүмәт бар: 100–120, хатта – 150–300.
Ҡайын ағасы бик күп төр бөжәктәргә “төйәк” бирә. Үҙ сиратында улар ҡоштарҙы ылыҡтыра. Башлыса бөтәһе лә “ҡайын бәшмәге” тип аталған һаҙ, аҡ бәшмәктәр төркөмөн дә йәшәтә. Шулай уҡ беҙ “ҡайын еләге” тип исемләнгән еләк төрөн беләбеҙ.
Төҙөлөш өсөн ҡайын ағасын тик эске яҡта, дым булмаған ерҙә генә ҡулланалар. Бик тиҙ сереүе, бәшмәкләнеүе тышҡы төҙөлөш эштәренә яраҡһыҙ итә. Шулай ҙа башҡа ағас үҫмәгән яҡтарҙа бура ла бурайҙар, кәртә (таҡта) өсөн дә файҙаланалар. Борон япраҡтарынан йөн маныу өсөн һары буяу яһағандар. Утынға бик яҡшы, шуға ла уның ярҡаларын мунсаға әҙерләйҙәр, хәҙер иһә шашлыҡ бешереү өсөн дә күмерен әҙерләйҙәр.
Ҡыҫҡаһы, көнитмешебеҙҙе ҡайынһыҙ күҙ алдына ла килтереп булмай. Ҡышҡы сатлама һыуыҡтарҙа ла бәҫ ҡунған ботаҡтары тормошобоҙға йәм өҫтәй. Яҙын һыуы шифаһын өләшә, йәйен күләгәһе һулап туймаҫлыҡ илерткес һауаһында ял иттерә, көҙөн алтын япраҡтары күңелдәрҙе елкендерә...

Автор: Т. МУСИН.


Беҙҙе Яндекс Дзен лентаһында уҡығыҙ
Комментарий өҫтәргә






“Бәләкәй болан”

“Бәләкәй болан” 11.12.2018 // Ҡырағай мөхит

Урман-ҡырҙарыбыҙ биҙәге. Ҡоралайҙарҙы “бәләкәй болан” тип тә йөрөтәләр....

Тотош уҡырға 96

Урман һаҡсылары

Урман һаҡсылары 11.12.2018 // Ҡырағай мөхит

Һалҡын көндәр башландымы, башҡа ваҡытта күҙгә күренмәгән теремек ҡарабаш турғайҙар кешеләр йәшәгән...

Тотош уҡырға 82

Йыртҡыс булһа ла, кәмей баралар

Йыртҡыс булһа ла, кәмей баралар 11.12.2018 // Ҡырағай мөхит

Шәшкеләр Ҡыҙыл китапҡа индерелгән Башҡортта ниңә “шәшке” тигәндәрҙер инде, урыҫса “норка” тип...

Тотош уҡырға 89

Бүре тешенән ҡотолған

Бүре тешенән ҡотолған 11.12.2018 // Ҡырағай мөхит

Ғафури районының Ибраһим ауылынан Мансаф Килмөхәмәтов Еҙем йылғаһына балыҡҡа йүнәлә. Боҙҙа мәке...

Тотош уҡырға 132

Кеше һәм тәбиғәт

Кеше һәм тәбиғәт 30.11.2018 // Ҡырағай мөхит

Был урманда ниндәй серҙәр бар? Күҙе генә түгел, күңеле лә асыҡ кешегә тәбиғәт, тирә-яҡ мөхит асып...

Тотош уҡырға 132

Шүлгәнташтың мөмкинлеге ҙур

Шүлгәнташтың мөмкинлеге ҙур 27.11.2018 // Ҡырағай мөхит

2020 йылда Башҡортостандың Бөрйән районындағы Шүлгәнташ мәмерйәһендәге һүрәттәрҙе ЮНЕСКО-ның Бөтә...

Тотош уҡырға 60

Тағы бер аҡҡошто ҡотҡарҙылар

Тағы бер аҡҡошто ҡотҡарҙылар 21.11.2018 // Ҡырағай мөхит

Әбйәлил районының Йәнгел ауылы янында бер аҙна элек табылған аҡҡошто Магнитогорск ҡалаһы...

Тотош уҡырға 108

Мәскәү археологына штраф һалынды

Мәскәү археологына штраф һалынды 19.11.2018 // Ҡырағай мөхит

Белорет район-ара суды Бөрйән районының Иҫке Собханғол ауылында Мәскәү ҡалаһынан килгән археологҡа...

Тотош уҡырға 146

Ике айҙа – 168 меңдән ашыу үҫенте

Ике айҙа – 168 меңдән ашыу үҫенте 18.11.2018 // Ҡырағай мөхит

Башҡортостанда сентябрҙән башлап октябрь аҙағына тиклем “Йәшә, урман!” Бөтә Рәсәй акцияһы...

Тотош уҡырға 84

Аҡҡоштар ҡотҡарылды

Аҡҡоштар ҡотҡарылды 13.11.2018 // Ҡырағай мөхит

Ишембай районының Верхотор ауылында быуа туңыу сәбәпле, ундағы аҡҡоштар һәләк була яҙғайны....

Тотош уҡырға 101

Төлкөләр ауылдарға килә

Төлкөләр ауылдарға килә 08.11.2018 // Ҡырағай мөхит

Бишбүләк ауылының Балалар ижады үҙәгендә шөғөлләнгән балалар бина эргәһендә төлкө күреп ҡала һәм...

Тотош уҡырға 133

Иң таҙа һәм тәмле һыу ҡайҙа?

Иң таҙа һәм тәмле һыу ҡайҙа? 07.11.2018 // Ҡырағай мөхит

Саф һыулы шишмәләрҙе әүәл-әүәлдән кешеләр ҡәҙерләп һаҡлаған, хәстәрләгән. Дыуан районында ошо...

Тотош уҡырға 103