Вконтакте facebook facebook Вконтакте Вконтакте
Гәзитте ойоштороусылар:
Башҡортостан Республикаһы
Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай,
Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәте
» » Айыу алыр егет — атынан...
Айыу алыр егет — атынан...Бынан бер нисә йыл элек тарих фәндәре кандидаты Мансур Марат улы Зәйнуллиндың “Йылҡысылыҡ буйынса урыҫса-башҡортса, башҡортса-урыҫса һүҙлеге” ҡулға килеп эләкте. Башҡорт халҡының матди һәм рухи мәҙәниәте менән ҡыҙыҡһынған һәр кем өсөн ҡыҙыҡлы ла, мәғлүмәтле лә хеҙмәт был.

Башҡорт теленең малсылыҡ лексикаһы нигеҙҙәрен тәшкил иткән меңгә яҡын һүҙ һәм һүҙбәйләнеш ингән был һүҙлеккә. Йылҡысылыҡҡа ҡағылған тел байлығы, терминдар хайран итерлек: аттың төҫөн, йәшен, енесен билдәләгән, башҡорт тоҡомло аттарҙы файҙаланыу, йылҡысылыҡ аҙыҡ-түлегенә бәйле атамалар... Ҡайһы берҙәрен ишетеп белһәк тә, күпселеген онотҡанда бер ҡулланабыҙ, бәғзеләре иһә хәтер һандығында һаҡланмаған да инде. Төҫөнән сығып ҡына ла атҡа нисек әйтмәйҙәр: саптар (игреневый), бурыл (чалый, серый), ерән (рыжий), бүртә (караковый), туры (гнедой), ҡола (буланый), буҙ (сивый) һәм башҡалар.
Кәүҙәһенә, ял-ҡойроғона ҡарап та төрлө атама биргәндәр, мәҫәлән, оҙон тороҡ, йәйек, ялбыр яллы, мундаһы бейек, ҡарлуғас ботло... Элекке замандарҙа Башҡортостан биләмәһенең өстән ике өлөшөн урман ҡаплағанлыҡтан, ХХ быуатҡа ҡәҙәр йөк ташыу өсөн аттан да уңайлы транспорт сараһы булмаған. Был малҡайҙарға юл да, күпер ҙә кәрәкмәгән. Ата-бабалар мал-тыуар һәм йылҡы өсөн аҙыҡ эҙләп урындан-урынға күсеп йөрөгән. Ағиҙел, Дим, Һаҡмар йылғалары буйында йәшәгән башҡорттар уларҙы руда, тоҙ, утын, бесән ташыу өсөн файҙаланған. Башҡорт тоҡомло аттарҙың хужалыҡ эштәренә һәләте яҡшы билдәле: 4-5 центнер ауырлығындағы йөк менән тау үренә артылғандар, тәрән көрттө ярып сыға алғандар. Һыбай йөрөү өсөн халыҡ алашаларҙы һәм айғырҙарҙы файҙаланған.
Ат күп меңйыллыҡтар буйына крәҫтиәндең алыштырғыһыҙ ярҙамсыһы иҫәпләнгән. Ер һөргәндә лә, сәскәндә лә, уңыш йыйғанда ла, ял иткәндә лә, байрамда ла ул хужаһына хеҙмәт иткән. Рәсәйҙең бөтә губерналарында ҡыңғырау таҡҡан "тройка"лар станциянан-станцияға почта ташыған. Өфөнән Стәрлетамаҡҡа тиклемге араны башҡорт аттары һигеҙ сәғәттә үткән.
Холоҡ-фиғеленә, ярһыулығына, ҡурҡаҡлығына ҡарап, аттарҙы аҫау, өркәк, билендәк тип йөрөткәндәр. Бер йәшкә тиклемге йылҡы малын ҡолон, ике йәшкә тиклемгеһен тай-тулаҡ тип атағандар. Нисә йәштә булыуына ҡарап, бейәләрҙе ҡонажын, дүнәжен, байтал тип исемләгәндәр.
Йылҡы ите донъяның күп илдәрендә юғары баһалана. Швеция, Франция, Австрия, Дания, Италия һәм башҡа илдәрҙә ит етештереү өсөн күпләп йылҡы аҫрайҙар. Бельгияла ат итен һарыҡ итенә ҡарағанда йән башына иҫәпләгәндә — туғыҙ, Швецияла алты тапҡырға күберәк ҡулланалар.
Ғалимдарҙың раҫлауынса, йылҡы ите — тиҙ үҙләштерелеүсе, ҡиммәтле, туҡлыҡлы аҡһым. Төрлө сирҙәрҙе дауалағанда (бауыр, ашҡаҙан аҫты биҙе ауыртҡанда, матдәләр алмашыныуы боҙолғанда) аминокислотаға бай был ризыҡ бик файҙалы. Унда аҡһым да һыйыр итендәгенә ҡарағанда күберәк. Ә ҡаҙының тәмен кем генә баһаламай!
Бейә һөтө һәм ҡымыҙ башҡорттарҙың төп аҙығы булған. Әле республикабыҙҙа был шифалы эсемлекте әҙерләүҙә ҙур тәжрибә тупланған.
Башҡорт халыҡ ижадында ат һәр саҡ батырҙың тоғро юлдашы итеп һынландырыла. Аҡбуҙат, Толпар, Күк бүре, Алтын ҡойроҡ-Көмөш ял, Ҡара юрға, Аҡһаҡ ҡола, Ҡуңыр буға образдары бәләкәй саҡтан беҙҙең күңелдә йәшәй.
Халҡыбыҙҙың һуғыш һәм походтарҙа ат менеп яу сапҡаны, башҡорт кавалерия отрядтарының швед һәм Азов походтарында ҡатнашыуы тарихтан яҡшы билдәле. Башҡорт атлылары 1773 — 1775 йылғы Крәҫтиәндәр, 1768 — 1774 йылғы урыҫ-төрөк һуғыштарында ҙур батырлыҡ күрһәткән. 1812 йылғы Ватан һуғышында уларҙың даны тағы ла киңерәк тарала, илһөйәр башҡорттар Наполеон ғәскәренә ҡаршы көрәшеү өсөн дүрт мең атын армияға тапшыра. Бөйөк Ватан һуғышында башҡорт атлыларының ҡаһарманлығы мәңге тарихта ҡаласаҡ. Башҡорт кавалерия дивизияһы дүрт орден менән наградлана, 76 хәрби Советтар Союзы Геройы исеменә лайыҡ була.
Хәҙерге тыныс тормошта ат спорты ҙур популярлыҡ ҡаҙана. Һабантуйҙарҙа бәйгеләр ойоштороу йолаһы ла һаҡлана беҙҙә. Ауыр сирҙәрҙән яфаланған балаларҙы һыбай йөрөтөп дауалау мөғжизәһенә лә шаһитбыҙ. Ғөмүмән, ат спорты — заманса, ылыҡтырғыс спорт төрҙәренең береһе. Ул кешенең сослоҡ, йылдамлыҡ, тәүәккәллек, таһыллыҡ сифаттарын үҫтерә, һаулығын яҡшырта.
Йылҡысылыҡтың әһәмиәте хужалыҡ эштәрендәге роле менән генә баһаланмай, ат – башҡорт халҡының рухи тормошоноң айырылғыһыҙ өлөшө лә.
Ғалим Мансур Зәйнуллиндың ғилми эше аша аттарҙың үҫеш эволюцияһы менән танышып, үҙебеҙ өсөн яңы мәғлүмәт таптыҡ. Баҡһаң, тәүге аттар Төньяҡ Америкала күренгән, аҙаҡ Азияға, Европа һәм Африкаға таралған. Планеталағы үҙгәрештәргә, тәбиғәттең ҡырыҫ шарттарына ярашлы, улар ҙа үҫешкән, сыҙамлы, көслө хайуанға әүерелгән. Аттың төрлө тоҡомдары барлыҡҡа килеүендә, әлбиттә, кешенең роле ҙур.
Ә башҡорт аты элек ниндәй булған? Бәләкәйерәк кәүҙәле, талымһыҙ, әрһеҙ, көслө, ныҡ, бейәһе бик һөтлө, тиелә һүҙлектә. Ғилми эштә йылҡысылыҡ тураһында халыҡ әйтемдәре һәм мәҡәлдәренең сағылыш табыуы ла уның йөкмәткеһен байытҡан.



Беҙҙе Яндекс Дзен лентаһында уҡығыҙ
Комментарий өҫтәргә






Өфөлә ер убылды

Өфөлә ер убылды 19.11.2018 // Йәмғиәт

Төндә баш ҡаланың Нижегородка биҫтәһендә ер убылып, ике автомобиль зыян күрә. Ваҡиға Һаҙлыҡ...

Тотош уҡырға 8

Ниндәй ҡала иң таҙаһы?

Ниндәй ҡала иң таҙаһы? 19.11.2018 // Йәмғиәт

Рәсәйҙәге миллиондан ашыу халҡы булған ҡалалар араһында Өфө таҙалыҡ буйынса бишенсе урынды алды....

Тотош уҡырға 17

Билдәле Рәсәй “йондоҙо” Баста китап яҙған

Билдәле Рәсәй “йондоҙо” Баста китап яҙған 19.11.2018 // Йәмғиәт

Барыһына ла Баста исеме аҫтында билдәле булған йырсы Василий Вакуленконың ошо арала “Бэлла исемле...

Тотош уҡырға 24

Атайҙар кәңәш ҡорҙо

Атайҙар кәңәш ҡорҙо 18.11.2018 // Йәмғиәт

Хәйбулла районында икенсе йыл рәттән Атайҙар форумы үтә. Был юлы ул мәктәп уҡыусыларының иң яҡшы...

Тотош уҡырға 73

Был – спектакль түгел

Был – спектакль түгел 18.11.2018 // Йәмғиәт

Бөгөн янғын һүндереүселәр Өфөләге Мәжит Ғафури исемендәге Башҡорт дәүләт академия драма театры...

Тотош уҡырға 82

Таныш булығыҙ, “Ситимобил”!

Таныш булығыҙ, “Ситимобил”! 18.11.2018 // Йәмғиәт

Баш ҡаланың такси баҙарына “Ситимобил” компанияһы сығырға ниәтләй....

Тотош уҡырға 53

"Беҙҙең Зөләйха инәй"

"Беҙҙең Зөләйха инәй" 18.11.2018 // Йәмғиәт

Нуриман районының Байгилде ауылында ошо көндәрҙә 95 йәшен билдәләгән Зөләйха Гәрәеваны шулай тип...

Тотош уҡырға 42

Өс коопертив ярҙам алды

Өс коопертив ярҙам алды 18.11.2018 // Йәмғиәт

Иглин районының “Оло Теләк”, “Родное село”, “Иван-Казанка” ауыл хужалығы коопертивтары ауыл...

Тотош уҡырға 43

Синоптиктар өс көнгә һауа торошон хәбәр итте

Синоптиктар өс көнгә һауа торошон хәбәр итте 18.11.2018 // Йәмғиәт

Башҡортостандың гидрометеорология үҙәгенән хәбәр итеүҙәренсә, бөгөн республикала аяҙлы-болотло һауа...

Тотош уҡырға 69

Иғтибар! Башҡортостан юлдарында ваҡытлыса транспорт хәрәкәте сикләнә

Иғтибар! Башҡортостан юлдарында ваҡытлыса транспорт хәрәкәте сикләнә 18.11.2018 // Йәмғиәт

Һауа торошо шарттары насарайыу сәбәпле, республикала ваҡытлыса пассажир автобустары һәм маршрут...

Тотош уҡырға 90

Табиптар өсөн – 125 миллион һум

Табиптар өсөн – 125 миллион һум 18.11.2018 // Йәмғиәт

Республика Башлығы вазифаһын ваҡытлыса башҡарыусы Радий Хәбиров төҙөлөп ятҡан “Сулпан” биҫтәһен...

Тотош уҡырға 52

Мостай Кәрим алда бара

Мостай Кәрим алда бара 17.11.2018 // Йәмғиәт

Өфө аэропортына исем һайлау буйынса биш көн тауыш биреү барышында халыҡ шағиры Мостай Кәрим алда...

Тотош уҡырға 97