Вконтакте facebook facebook Вконтакте Вконтакте
Гәзитте ойоштороусылар:
Башҡортостан Республикаһы
Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай,
Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәте
» » Йөрәкте өтөр ҡуҙ
Йөрәкте өтөр ҡуҙЙылдар аҡҡан һайын үткән юлыбыҙға ҡат-ҡат әйләнеп ҡарайбыҙ. Тарих – күңелде өтөп торған ҡуҙ. Уны хәтерҙә тотмаһаҡ, алға китеп булмай. Бына әле мин тағы артҡа боролоп ҡарайым, халҡымдың үткән тормошона үҙемдең күҙлектән тағы бер тапҡыр баһалама яһайым. Яҙмамда бер аяғы менән туҡһанда торған аҡһаҡал Әбделәхәт Шиһап улы Этҡоловтың һөйләгәндәренә таянып яҙған тарихты тәҡдим итәм.


Ул 1928 йылғы, Баймаҡ ҡалаһында йәшәй. Утыҙ йылдан ашыу Түбә руднигында экскаваторҙа эшләй. Күр­һәткән хеҙмәттәре өсөн маҡтау грамоталарына лайыҡ була. Туғыҙ йыл буйы “чемпион экскаваторсы” исемен йөрөтә. Семендан Таналыҡҡа тиклем торба һалып, һыу үткәргән, Граф күлен быуған кеше ул. Ҡатыны Ләлә Исхаҡ ҡыҙы менән ике ҡыҙ, биш малай тәрбиәләп үҫтерҙеләр. Үкенескә ҡар­шы, улдарының барыһы ла яҡты донъя­нан иртә китте. Ниндәй йөрәк кәрәк әсә кешегә ошондай оло ҡай­ғыларҙы күтәрергә! Аллаһ Тәғәлә үҙҙәренә ҙур сабырлыҡ бирһен! Ләлә апайҙың атаһын Зәйни Исхаҡ (Зәй­нәғәбдинов) тип йөрөтәләр, ул тәүге­ләрҙән булып театрҙар ойоштороп йөрөй. Былар – үҙе бер ҙур тарих…
Ғәбделәхәт Этҡолов шуларҙы бәйән итте:
– Элек унда Сыңғыҙ (Сыңғыҙ ауылынан айырылып сыҡҡан), Ҡушкүпер (таулыҡайҙар), Шырмай (шырмайҙар), Шүлкә (буранбайҙар), Ямаш (I Этҡол ауылынан) утарҙары бер колхозға ҡараны. Хужалыҡтың исеме Коммунар булды, Йылайыр йылғаһы буйында урынлашҡайны. Һәр утарҙа ике-өс урмансы бар ине, атайым Шиһап Эт­ҡолов уларҙың 13-14-енә етәкселек итте. Баймаҡ урман хужалығы II Эт­ҡолда ине. Атайым уларға: “Йәш ағасты ҡырҡмағыҙ. Утын кәрәк булһа, ана, урман тулы ҡороған ағас, шуларҙы йыйып алығыҙ! Әгәр берәй шишмә ағып ята икән, кәртәләп ҡуйығыҙ”, – тиер ине.
Атайым белемле булды, урыҫса ла шәп белде. Ҡартәсәйем Сәрбиямал Таулыҡайҙағы Мусиндар тоҡомонан, Ҡатау ҡарттың ҡыҙы. Минең әсәйем Сәмсеҡәмәр менән Хөсәйен Әхмә­товтың әсәһе Ҡанита, иң өлкәндәре Хәкимә – бер туғандар, Түбәнге Нуғай ҡыҙҙары. Әсәһе үлеп киткәс, Хөсәйен күбеһенсә беҙҙә йөрөнө. Атайым оҫта йырсы булды. Уның йырлағанын малай ишетеп йөрөгәндер инде. Ә Хәкимә иртә үлеп китә, бер улы ҡала – Ғәлләм. Уны әсәйем ике йәштән ҡарап үҫтерҙе. Ҙур кеше булып китте Ғәлләм Сафа улы Вәлиев. Тәүҙә Темәстә уҡыны, унан Ырымбурҙа бер йыл белем алғандан һуң, Мәскәүгә эләгеп киткән. Аҙаҡ ул тау инженеры булды, 1934–1940 йылдарҙа Мәскәүҙә метро төҙөнө. Бер ҡайтҡанында үҙе менән Хөсәйен­де, тағы Ҡәнзәфәр тигән малайҙы алып китеп Өфөгә урынлаштырҙы. Күп ярҙам итте ул беҙгә Ғәлләм ағай. Ай һайын Мәскәүҙән посылка ебәреп торҙо. Ҙур кеше булды. 1934 йылда өйләнеп, Ким һәм Вадим тигән улдары булды. Ғәлләм ағай үҙе Үрге Нуғайға ҡайтып баҡыйлыҡҡа күсте.
1937 йылда атайымды ҡулға алдылар. Ҡыш, декабрь айы ине, төнөн килеп алып киттеләр. Өйҙө тентене­ләр, баҙҙы асып ҡаранылар. Ә унда – ҡумта-ҡумта посылка. Береһендә – сәй, икенсеһендә – тауар, өсөнсөһөндә – балалар кейеме. Уны Мәскәүҙән Ғәлләм ағай ебәргәйне. Шулай атайҙы бер ғәйепһеҙгә ҡулға алдылар… Ул ниндәй халыҡ дошманы булһын инде? Ҡара урман төпкөлөндәге Шиһап ҡарттың ниндәй зыяны тейҙе икән? Берҙән-бер байлығы – шәп аты бар ине инде.
Мин Ямаш утарында 2-се класта уҡып йөрөй инем, мәктәптән ҡыуҙылар. “Халыҡ дошманы” ғаиләһе тип беҙҙе өйҙән сығарҙылар, әсәйем, алты бала­һын эйәртеп, 1938 йылда Сыңғыҙға күсеп килде. Бер бәләкәй генә мунсала ҡыш сыҡтыҡ. 1949 йыл көҙ мине әрмегә алдылар, Алыҫ Көнсығышта хеҙмәт иттем.
Аҙаҡтан мин атайым менән төрмәлә бергә ултырған кешене таптым. Сәхи Мөьминов ине ул. Комсомол янындағы Сәмсел утарынан, бер атты бүре йыҡҡан өсөн эләккән. Сәхи уларҙы нисек ыҙалатҡандарын илап һөйләне. Атайымды, уның менән тағы 25 кешене Өфөлә атҡандар, бөтәһен бер соҡорға ырғытҡандар... Ә 1955 йылда атайҙы аҡлауҙары тураһында ҡағыҙ ебәр­ҙеләр.
Илем, халҡым тарихы… Күпме ке­ше­не һис бер ғәйепһеҙгә атҡандар, юҡ иткәндәр, төрмәлә баштарын серет­кәндәр… Ә уларҙың ғаиләһе, бере­һенән-береһе бәләкәй балалары күпме нужа, күпме хәсрәт кискән. Ғәбделәхәт­теке кеүек яҙмышҡа бик күп ғаиләләр дусар булды. Кеше һаман ҡурҡып йәшәй ул заман ваҡиға­ларынан. Ниндәй аяныслы хәлдәр, ниндәй тарих, халҡым тарихы…





Беҙҙе Яндекс Дзен лентаһында уҡығыҙ

В ОдноклассникахВконтакте

Комментарий өҫтәргә






Изгелек күрһәт тә бушлай киноға, бассейнға, музейға бар

Изгелек күрһәт тә бушлай киноға, бассейнға, музейға бар 01.04.2019 // Йәмғиәт

Һуңғы ваҡытта ирекмәндәр хәрәкәте беҙҙең тормошобоҙҙа һиҙелерлек урын биләй....

Тотош уҡырға 195

Һыу инергә ваҡыт етте...

Һыу инергә ваҡыт етте... 01.04.2019 // Йәмғиәт

6 апрелдә Өфө ҡалаһындағы Үҙәк баҙар янындағы Һалдат күленә килһәгеҙ, үкенмәҫһегеҙ. Унда тәүлек...

Тотош уҡырға 199

Мөхәббәт менән бәхет гел бергә

Мөхәббәт менән бәхет гел бергә 31.03.2019 // Йәмғиәт

– Мөхәббәт ҡайҙа юғала? – тип һораған атаһынан бәләкәй Бәхет. – Үлә. Кешеләр булғанды ҡәҙерләмәй,...

Тотош уҡырға 252

"Ҡайһылай оятҡа ҡалдым..."

"Ҡайһылай оятҡа ҡалдым..." 31.03.2019 // Йәмғиәт

Асыу, ярһыу кешенең бөтөн тәнен, күңелен ялмап алыусан. Шуға әҙәм балаһының бындай осраҡта...

Тотош уҡырға 422

Ризыҡ менән бергә өмөт-ышаныс өләшеп

Ризыҡ менән бергә өмөт-ышаныс өләшеп 31.03.2019 // Йәмғиәт

Ирекмәндәр Сибайҙа өс айҙан ашыу инде “Йәшәү ризығы” тип аталған мәрхәмәтлек акцияһы үткәрә: ауыр...

Тотош уҡырға 319

"Аҙыҡтың өлөшөн генә һалыр инем..."

"Аҙыҡтың өлөшөн генә һалыр инем..." 31.03.2019 // Йәмғиәт

Имам-хатип мәсеткә вәғәз һөйләргә килһә, унда бер генә кеше – йәш көтөүсе – ултыра, ти....

Тотош уҡырға 264

135 мең граждан саҡырыла

135 мең граждан саҡырыла 31.03.2019 // Йәмғиәт

Рәсәй Президенты хәрби хеҙмәткә яҙғы саҡырылыш тураһында указға ҡул ҡуйҙы. Ул кисә, 30 мартта,...

Тотош уҡырға 270

Йоҡларға ҡурҡам...

Йоҡларға ҡурҡам... 30.03.2019 // Йәмғиәт

Баҡыйлыҡҡа күскәненә тиҫтә йылға яҡын ваҡыт уҙһа ла, әсәйем һуңғы арала төшөмә йыш инә башланы....

Тотош уҡырға 511

Йәкшәмбелә ғаилә менән ҡайҙа барырға була?

Йәкшәмбелә ғаилә менән ҡайҙа барырға була? 29.03.2019 // Йәмғиәт

Ҡул эштәре менән булыу, аш-һыу бешереү, бейеү, һүрәт төшөрөү, спорт уйындары... Ә һеҙҙең ғаиләнең...

Тотош уҡырға 59

"Мин Хәйбулланан!" тип ғорурланыр йәштәр ҙә

"Мин Хәйбулланан!" тип ғорурланыр йәштәр ҙә 29.03.2019 // Йәмғиәт

Башҡортостандың 100 йыллығына арналған саралар дауам итә. Бөгөн, мәҫәлән, Хәйбулла районы үҙәге...

Тотош уҡырға 147

Сарыҡ нисек тегелә?

Сарыҡ нисек тегелә? 29.03.2019 // Йәмғиәт

Учалы тарих һәм тыуған яҡты өйрәнеү музейында башҡорттоң традицион аяҡ кейеме – сарыҡ тегеү буйынса...

Тотош уҡырға 117

15 апрелдә башлана

15 апрелдә башлана 29.03.2019 // Йәмғиәт

Учалы районы хакимиәтендә подъездарҙы төҙөкләндереү буйынса республика программаһының тормошҡа...

Тотош уҡырға 130