Вконтакте facebook facebook Вконтакте Вконтакте
Гәзитте ойоштороусылар:
Башҡортостан Республикаһы
Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай,
Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәте
» » Һарысайҙа, йөҙ йыл элек Рәсәй. Сентябрь. Ваҡиғалар.
Бер быуат элгәрге тарихтың август сәхифәләрендә Рәсәй Совет Республикаһының етәксеһе Владимир Ленинға һәм Петроград чекистары башлығы Моисей Урицкийға һөжүмдән һуң Бөтә Рәсәй Үҙәк Башҡарма комитетының, рәсми рәүештә, “эшсе-крәҫтиәндәр власына йүнәлтелгән аҡтар террорына буржуазия һәм уның агенттарына ҡаршы “ҡыҙыл террор” менән яуап биреләсәк” тигән ҡаты иҫкәртеүҙе хәтерҙә яңыртҡайныҡ.

Был ғәмәл йәш дәүләттең башланып ҡына торған йылъяҙмаһында хәтәр һәм ҡанлы боролош булған икән. “Көслө ырыу хан ҡуйыр, үсле ырыу ҡан ҡойор”, – тип, халыҡ үҙ башынан үткәнде әйткәндер инде.

Уҫаллыҡ, мәғлүм булыуынса, бер мәлгә генә өҫтөнлөк ала, артабан барыбер туғанлыҡ, татыулыҡ еңә.

Шулай ҙа август аҙағы – сентябрь башында Рәсәйҙә “ҡыҙыл террор” иғлан ителә. Күп тә үтмәҫтән, ул дәүләт сәйәсәте төҫөн ала. Халыҡ комиссарҙары советы ҡарары менән ғәҙәттән тыш комиссияларға судты көтөп тормау хоҡуғы бирелә. Тимәк, улар заложниктар алыу, эҙләү һәм тәфтиш үткәреү, хөкөм сығарыу һәм уларҙы атҡарыу хоҡуғына эйә. Әлеге ҡарарҙа әйтелгәнсә, Совет Республикаһын “синфи” дошмандарҙан уларҙы концентрацион лагерҙарға ябып, аҡ гвардиясы ойошмаларға ҡағылышы булған һәр кемде атып үлтереп кенә именлектә ҡалдырырға мөмкин. Йәшертен йыйындарҙа, фетнәләрҙә ҡатнашыусыларға ла аяу юҡ. Өҫтәүенә, атылған кешеләрҙең исем-шәрифе матбуғат аша ғәмгә еткерелә. Ҡарар ҡабул ителгән көндә “Известия” гәзите “ҡыҙыл террор” мәсьәләһенә йәнә әйләнеп ҡайтып, 29 контрреволюционерҙы атыу тураһында хәбәр итә. Шулар араһында батша сановниктары – элекке эске эштәр министры А.Н. Хвостов, уның урынбаҫары С.П. Белецкий, элекке юстиция министры И.Г. Щегловитов һәм вазифалы бүтән кешеләр була. РСФСР Юстиция халыҡ комиссарҙары коллегияһы ағзаһы Николай Крыленконың аңлатыуы буйынса, әлеге яза “Ленинға атыу һәм Урицкийҙы үлтереү менән бәйле иғлан ителгән “ҡыҙыл террор”ҙың бер кәүҙәләнеше” була.

Август аҙағы – сентябрь башында ВЧК “Локкарт заговорын фашлау” тип аталған операция үткәрә. Тарихҡа ул “Локкарт заговоры” рәүешле инеп ҡалһа ла, йәшертен хаслыҡта Бөйөк Британия илсеһе Р. Локкарттан бүтән Франция илсеһе Ж. Нуланс һәм Американыҡы Д. Фрэнсис та әүҙем ҡатнашлыҡ итә. Тәбиғи, совет власын түңкәрергә хыял иткән подполье быға ихлас ҡушыла.

Ошондай шарттарҙа ВЦИК “Совет Республикаһын хәрби лагерға әүерелдереү һәм Республика революцион хәрби советын булдырыу тураһында” ҡарар сығара. Рев­военсоветтың рәйесе итеп Лев Троцкий раҫлана. Бер үк ваҡытта республика Ҡораллы көстәренең баш командующийы булдырыла. Тәүге командующий – Иоаким Вацетис. Сентябрҙең тәүге көндәрендә 2-се һәм 5-се ҡыҙыл армиялар ғәскәрҙәре Комуч һәм чехословак частарына ҡаршы Ҡазан йүнәлешендә һөжүмгә күсә, 10-сы сентябргә был ҡала аҡтарҙан азат ителә. 16 сентябрҙә тәүге совет наградаһы – РСФСР-ҙың Ҡыҙыл Байраҡ ордены булдырыла. Был бүләккә, әйткәндәй, 20-се йылдарҙа тиҫтәләрсә башҡорт яугире лайыҡ була, ә мәшһүр Муса Мортазиндың күкрәген ике орден биҙәй.

Тарих сәхифәләрен теүәлләй китһәң, ул ваҡытта ваҡиғаларҙың эркелеп килеүенә хайран ҡалаһың. 23 сентябрҙә Өфөлә үткән кәңәшмәлә Н.Д. Авксентьев етәкселегендәге Бөтә Рәсәй ваҡытлы хөкүмәте төҙөлә. Өфө директорияһы тип йөрөтөлгән был хөкүмәт октябрь айында Омск ҡалаһына күсә. Әммә 18 ноябрҙең төнөндә А.В. Колчак етәкселегендәге түңкәрелеш һөҙөмтәһендә ул ҡыуып таратыла. Ошо ваҡиғалар араһында ВЦИК Президиумы тарафынан Рәсәй телеграф агентлығының (РОСТА) булдырылыуы һиҙелмәй ҙә ҡала. Ә был ойошма, ТАСС, ИТАР-ТАСС атамалары менән, әле булһа эшләй.

Сентябрь Рәсәй йәмәғәтселегенә ҙур юғалтыу ҙа алып килә. Ай уртаһында Германияның Бад-Наугейм ҡалаһында үҙ ваҡытының иң ҙур геофизигы һаналған Эрнест Егорович Лейст вафат була. Мәскәү университетының физик география һәм метеорология профессоры Лейст егерме йылдан ашыу ғүмерен донъялағы ғәжәйеп иҫәпләнгән Курск магнит аномалияһын (КМН) өйрәнеүгә арнай. Ул эш башлағанға тиклем КМА-ға ҡағылышлы урыҡ-һурыҡ ҡына мәғлүмәттәр булған икән. Ял ваҡыттарында Лейст үҙ иҫәбенә, яңғыҙы картаға магнит үлсәмдәрен, КМА-ның һыҙылышын төшөрә. Ләкин ошондай оло хеҙмәткә иғтибар булмай, Курск губернаһында юғары сортлы миллиардтарса бот тимер мәғдәненең ятыуы тураһындағы фекерҙәрен уның коллегаларынан бер кем дә етди ҡабул итмәй. 1918 йылдың июлендә университет советы атаҡлы профессорҙы, ял итеү һәм дауаланыу өсөн, Германияға оҙата. Ғалим йыйылған һәммә мәғлүмәтен, КМА тураһында китап өҫтөндә эшләү өсөн, үҙе менән ала, әммә сир уның ниәттәренә аяҡ сала.

1918 йылдың аҙағында И. Штейн тигән немец инженеры Лейстың бөтөн ғилми байлығын совет хөкүмәтенә биш миллион алтын һумға тәҡдим итә. Ләкин эш барып сыҡмай һәм 1919 йылда академик П.П. Лазарев етәкселегендәге геофизиктар төркөмө Лейсттың эшен тергеҙә. Эрнест Егоровичтың һығымталары тәҡрарлана һәм 1923 йылдың апрелендә разведкалау скважинаһынан тимер мәғдәненең беренсе керны күтәрелә.
Был тарихты төпсөрләүемдең әтнәкәһе шунда: Курск маг­нит аномалияһынан алынған мәғдән – хәҙерге көндә мәшһүр Магнитогорск металлургия комбинатын сеймал менән тәьмин иткән төп сығанаҡтарҙың береһе.



Беҙҙе Яндекс Дзен лентаһында уҡығыҙ
Комментарий өҫтәргә






Илфат Йомағолов арабыҙҙан китте

Илфат Йомағолов арабыҙҙан китте 24.09.2018 // Йәмғиәт

Башҡортостандың атҡаҙанған артисы Илфат Йомағолов арабыҙҙан китте....

Тотош уҡырға 60

Хәтер — мәңгелек

Хәтер — мәңгелек 24.09.2018 // Йәмғиәт

Республика Башлығы Рөстәм Хәмитов Башҡортостандың халыҡ шағиры Мостай Кәримдең вафат булған көнөндә...

Тотош уҡырға 39

Журналистар музейға юллана

Журналистар музейға юллана 22.09.2018 // Йәмғиәт

Рәсәй Журналистар союзы рәйесе Владимир Соловьев менән Рәсәй Музейҙар союзы президенты Михаил...

Тотош уҡырға 51

Ғорурлығым – Рәсәй!

Ғорурлығым – Рәсәй! 22.09.2018 // Йәмғиәт

“Балалар һәм йәштәр эштәре буйынса төбәк-ара методик үҙәге” коммерцияға ҡарамаған автономиялы...

Тотош уҡырға 46

Ризыҡҡа бирелгән бәрәкәт

Ризыҡҡа бирелгән бәрәкәт 21.09.2018 // Йәмғиәт

Ҡунаҡсыллыҡ – йомартлыҡ, яғымлылыҡ, бер-береңә ихтирам сағылышы. Ул Исламда юғары баһалана....

Тотош уҡырға 56

Урынһыҙға маҡтаһалар...

Урынһыҙға маҡтаһалар... 21.09.2018 // Йәмғиәт

Арабыҙҙа ниндәй генә кеше юҡ: асыҡ күңеллеләр, йомоғораҡтар, түҙемһеҙҙәр, сабырҙар, ярһыуҙар,...

Тотош уҡырға 66

Зөләйханың өс ғүмере

Зөләйханың өс ғүмере 21.09.2018 // Йәмғиәт

Ҡатын-ҡыҙ өсөн бәхет нимә ул? Аҡ йөҙлө, көләс, еңел кәүҙәле, етеҙ был ҡатын менән уның тыуған ауылы...

Тотош уҡырға 57

Хеҙмәт кешеләрен данлаусы

Хеҙмәт кешеләрен данлаусы 21.09.2018 // Йәмғиәт

Энгель Зәйнетдинов – нефть һәм уның әһәмиәте, бигерәк тә үҙебеҙҙең Башҡортостанға ҡағылышлы тарихы...

Тотош уҡырға 42

Мәғрур Кирәлегә терәлеп...

Мәғрур Кирәлегә терәлеп... 21.09.2018 // Йәмғиәт

Ҡоҙғон-Әхмәр халҡы юғарылыҡҡа ынтылып ғүмер итә Белорет районында шундай ауыл бар: халҡы егәрле лә,...

Тотош уҡырға 56

Хеҙмәткә һәм оборонаға әҙерһеңме?

Хеҙмәткә һәм оборонаға әҙерһеңме? 20.09.2018 // Йәмғиәт

Шәмбе көндә Өфөлә “Хеҙмәткә һәм оборонаға әҙер” Бөтә Рәсәй физкультура-спорт комплексы фестивале...

Тотош уҡырға 52

Көҙ йылыһы менән йәмле

Көҙ йылыһы менән йәмле 20.09.2018 // Йәмғиәт

Башҡортостанда ял көндәрендә йылы һәм яуым-төшөмһөҙ буласаҡ. “Башгидромет” синоптиктары хәбәр...

Тотош уҡырға 47

Айыуға юлыҡмағыҙ!

Айыуға юлыҡмағыҙ! 20.09.2018 // Йәмғиәт

“Башҡортостан” милли паркының матбуғат хеҙмәте төбәктә айыуҙарҙың әүҙемләшеүен хәбәр итә һәм...

Тотош уҡырға 52