Вконтакте facebook facebook Вконтакте Вконтакте
Гәзитте ойоштороусылар:
Башҡортостан Республикаһы
Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай,
Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәте
» » Кемдәр генә эҙен ҡалдырмаған башҡорт ерендә...
* * *
Кемдәр генә  эҙен ҡалдырмаған башҡорт ерендә...Ай-һай ҙурлай ҡатын-ҡыҙҙы беҙҙең тел! Ҡатын, баҡһаң, (фарсыса خاتون — Khātūn, төрөксә - Hatun, татарса - хатын, монголса - хатан) — ир-ат тың “хан” тигән титулына тап килә, имеш. Был төшөнсә Төрөк ҡағанатында, Монгол империяһында һәм Осман империяһында ҡулланылған. Көнбайыштағы “императрица“, “царица“, “королева” тигән титулға яҡынса тура килә икән.
* * *
Бисә тигәнебеҙ ҙә бей һүҙенән! Бей - сә, йәғни, бей дәрәжәһендәге ҡатын. Тик ул башҡорт телендә тупаҫыраҡ мәғәнәлә ҡабул ителеүсән, кәмһетеберәк әйтеүҙә лә ҡулланыла. Ә уйлап ҡараһаң...
* * *
Википедияға мәҡәлә яҙып, төрбә менән кәшәнәнең айырмаһын белеп ҡалдым. Башҡорттар юҡҡа ғына кәшәнә тимәй икән – ҡоролоштары айырыла.
Төрбә – төрөк һүҙе, османлы архитектура, кәшәнә – фарсы һүҙе, Урта Азия архитектураһы.
* * *
Төрбәнең уртаһында бай биҙәлгән саркофаг ҡу­йыла, әммә ҡәбер, ғәҙәттә, иҙән кимәленән түбәнерәк була. Саркофагтың баш яғына мәрхүмдең тәҡүәлеге, иманлылығы билдәһе итеп йыш ҡына ағастан йәки таштан салма (тюрбан) һынландырып ҡуйыла.”Тюрбан” һүҙе лә урыҫта шул “төрбә” тигәндән килеп сыҡҡандыр әле.
* * *
Аҡһаҡ Тимер тарихи башҡорт ерҙәрендә байтаҡ эҙ ҡалдырған. Шуларҙың береһе – бөгөн Варна тип аталған ауыл янындағы кәшәнә. Паллас уны башҡорттарҙан “Күл кәшәнәһе” тип яҙып алған, әммә ваҡыт үтеү менән ҡаҙаҡ йоғонтоһона бирелеп, хәҙер урыҫса “Мавзолей Кесене” тип йөрөтөлә.
* * *
Аҡһаҡ Тимер бөгөнгө Шишмә районының үҙәге янындағы Хөсәйенбәк кәшәнәһен төҙөтөүе менән дә билдәле.
1393 йылдарҙа Алтын Урҙа ханы Туҡтамыштың артынан төшкән Аҡһаҡ Тимер Башҡорт иленә килеп инә. Дим йылғаһы буйына ғәскәре менән килеп еткәс, Хөсәйенбәктең ҡәберен күрә, уға мөһабәт кәшәнә төҙөтөр өсөн ун ике дөйә менән Төркөстандан яҙыулы ҡәбер ташы килтертә. Кәшәнә тиҙ үк төҙөтөлә.
* * *
Беҙҙә ни өсөндөр “инки” тигән һүҙҙе инк, инктар (инкылар) тип тәржемә иткәндәр. Әммә Американың үҙендә, башҡа бик күп телдәрҙә лә был милләт “инка” тип атала. Ә илдәре буйынса интернетта табылған өлгөләр: Inca Ülke – төрөк, Inca Ölkəə - әзери, Инка елі - ҡаҙаҡ , Инка өлкө – ҡырғыҙ, Inca mamlakati – үзбәк. Инка, инк түгел. Бар бәләбеҙ – тәржемәләрҙе урыҫ теле аша эшләүҙә. Төп нөсхәгә, башҡа телдәрҙәге тәржемәләргә иғтибар итмәйбеҙ.
* * *
Беҙ үҫкәндә ҡурсаҡтарыбыҙ булманы. Яулыҡты таҫлап йомарлай ҙа, шуны икенсе яулыҡ эсенә бәпәй итеп төрөп уйнай торғайныҡ.
Шунан бер тоҡсай итеп сүплектән сынаяҡ ватыҡ­тары йыйып, матур ғыналарын теҙеп уйнайбыҙ.
Йәй көнө ромашҡа уртаһын алып, имеш, май йомғағы, ҡаҡы башы – борсаҡ, фантазия нимәгә етә – шулай магазин ҡороп уйнар булдыҡ. Яр буйындағы балсыҡтан һауыт эшләп, шуға балсыҡ йоморсаҡтар (кәнфит, йәнәһе), балсыҡ бишинйә һалып ҡунаҡ саҡырышабыҙ. Бик күңелле йәшәнек, ярлы икәнбеҙ, тип уйламаныҡ...
* * *
Бынау Салауатты мыҫҡыллап киткән клоунды әйтәм – ниңә Мәскәүҙең концерт һарайында Минин менән Пожарский һәйкәлен мыҫҡылламай икән?! Улар ҙа бит, уның күҙ аллауынса, – “разбойник”...
* * *
Башҡорттарҙың беренсе мәсетен хажи Хөсәйенбәк таштан һалдыртҡан. Күп быуаттар ул башҡорттарҙың йыйын үткәрер урыны булған, уны “Хажи мәсете” тип атағандар. Бөгөнгө Чесноковканың Ҡырғауыл тауында эшләнгән булған ул. Урыҫса “Азиева (Газиева) мечеть” тип аталып, донесениеларҙа һаҡланып ҡалған. Баш күтәреүҙәр тураһында ҡарарҙар шунда ҡабул ителә торған булған.
Фетнә урыны тип ул 1735 йылдың аҙағындамы, 1736 йылдың башындамы башҡорт яуҙа­рын баҫтырғанда И. К. Кириллов караттары тарафынан емертелә.

Рубриканы Гүзәл СИТДЫҠОВА алып бара.




Беҙҙе Яндекс Дзен лентаһында уҡығыҙ

В ОдноклассникахВконтакте

Комментарий өҫтәргә






Бер быуаттан йәнә тупланы Темәс

Бер быуаттан йәнә тупланы Темәс 31.03.2019 // Рухиәт

Тап бынан йөҙ элек булған кеүек үк, ҡунаҡтарҙы Темәс ерендә һыбайлылар флагтар тотоп ҡаршы алды....

Тотош уҡырға 155

Татарстан башҡорттары ҡоролтайға әҙерме?

Татарстан башҡорттары ҡоролтайға әҙерме? 30.03.2019 // Рухиәт

Бөгөн Ҡазанда Татарстан башҡорттары ҡоролтайы ултырышы булды....

Тотош уҡырға 136

Бабичтың кендек ҡаны тамған ер ул Ҡыйғаҙытамаҡ!

Бабичтың кендек ҡаны тамған ер ул Ҡыйғаҙытамаҡ! 30.03.2019 // Рухиәт

Башҡортостан автономияһының йылъяҙмасыһы, дәүләт эшмәкәре, шағир, музыкант, ойоштороусы Шәйехзада...

Тотош уҡырға 156

Шәхестәре данлай төйәкте

Шәхестәре данлай төйәкте 30.03.2019 // Рухиәт

Башҡортостандың 100 йыллығы уңайынан Ейәнсура районы үҙәге Иҫәнғолда күркәм байрам тантаналары...

Тотош уҡырға 230

Санкт-Петербургта – башҡорт ҡоролтайы

Санкт-Петербургта – башҡорт ҡоролтайы 30.03.2019 // Рухиәт

V Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайына республикабыҙҙың ҡала-райондарында, милләттәштәребеҙ күпләп...

Тотош уҡырға 137

Байғусҡар музейында – тәүге ҡунаҡтар

Байғусҡар музейында – тәүге ҡунаҡтар 27.03.2019 // Рухиәт

Хәйбулла районының Байғусҡар мәҙәниәт йорто янында музей асылды. Уны экспонаттар менән...

Тотош уҡырға 123

Дәүләкәндәр ҡорға йыйылды

Дәүләкәндәр ҡорға йыйылды 27.03.2019 // Рухиәт

Бөгөн Дәүләкән ҡалаһында район башҡорттары ҡоролтайы ултырышы үтте....

Тотош уҡырға 92

Беҙ үҙебеҙҙекеләрҙе ташламайбыҙ!

Беҙ үҙебеҙҙекеләрҙе ташламайбыҙ! 23.03.2019 // Рухиәт

Республика Башлығы вазифаһын ваҡытлыса башҡарыусы Радий Хәбиров юбилей тантанаһында тел һәм...

Тотош уҡырға 200

Дуҫлыҡ тамырҙарыбыҙ тәрәндә

Дуҫлыҡ тамырҙарыбыҙ тәрәндә 23.03.2019 // Рухиәт

Республикабыҙҙың оло байрамына тѳрлѳ милләт вәкилдәре килде. Уларҙың һәр ҡайһыһы Башҡортостанға,...

Тотош уҡырға 96

Хәлең нисек, Хәйбулла башҡорто?

Хәлең нисек, Хәйбулла башҡорто? 23.03.2019 // Рухиәт

Республиканың 100 йыллығын билдәләү уңайынан Аҡъяр мәҙәниәт йортонда Хәйбулла районы башҡорттары...

Тотош уҡырға 101

Вәкәләтле илселәр

Вәкәләтле илселәр 22.03.2019 // Рухиәт

Бына нисәмә йыл инде “Китап” нәшриәте уҡыусыларын һөйөндөрөп, халыҡҡа рухи аҙыҡ өләшә....

Тотош уҡырға 88

Тарих ни һөйләй?

Тарих ни һөйләй? 20.03.2019 // Рухиәт

Иле бар халыҡ кәм булмаҫ....

Тотош уҡырға 127