Урал батыр еренән, әкиәттәр иленән...

– Гөлнур Рауил ҡыҙы, 2020 йылда Башҡортостанда Бөтә донъя фольклориадаһы үтәсәк. Һеҙҙең был сараға мөнәсәбә­тегеҙ нисек?

– Бөтә донъя фольклориада­һының беҙҙә буласағы, әлбиттә, ғорурлыҡ тойғоһо уята. Фольклорсы кеше өсөн был – икеләтә шат­лыҡ. Ҡайһы саҡта йәмғиәттә: “Бөтөп бара бит инде фолькло­рығыҙ, нимә юҡ менән булы­шаһығыҙ?” – тигән һүҙҙәр ҙә ише­тергә тура килә. Бындай ваҡытта минең яуабым бер: халыҡ йәшәй икән, уның ижады ла йәшәйәсәк. Әлбиттә, классик жанрҙарға килгәндә, эпос, әкиәттәр ваҡыты үтте, әммә экспедиция­ларҙа улар ҙа осрап ҡуя. Ҡалған жанрҙар, заманына ярашлы, һәүетемсә йәшәп килә. Халыҡ йырҙары йырлана, бәйеттәр ижад ителә, таҡмаҡтар сығарыла, йор һүҙле өләсәйҙәр менән йыш аралашҡан кешеләр телмәрҙә­рендә мәҡәл, әйтемдәр ҡуллана, көләмәстәр, ауыҙ-тел ижадының башҡа жанр өлгөләре лә шулай уҡ халыҡ араһында йәшәүен дауам итә.

Фольклориада, минеңсә, тәү сиратта, мәҙәни сара булараҡ ойошторола. Ҡыҙғанысҡа ҡаршы, был­тырғы Фольклориада алдынан уҙғарылған сараларҙың ойоштороусылары беҙҙе саҡырыуҙы әллә онотто, әллә кәрәк тип тапманы. Мәскәүҙән килгән коллегабыҙ Варвара Добровольская: “Һеҙ нимә эшләп булманығыҙ?” – тигәс, аптырап ҡалдым. Ә беҙ ни бары алты-ете кеше, профессиональ фольклорсылар тик беҙҙең институтта ғына. Юғары уҡыу йортта­рыбыҙҙа ла улар юҡ. Шуға күрә Фольклориада беҙҙә үткәндән һуң йәмғиәттең дә, етәкселектең дә был өлкәгә мөнәсәбәте яҡшы яҡҡа үҙгәрер тип өмөт итәм. Әйткәндәй, донъяуи сараны ҡаршылап, “Баш­ҡорт энциклопедияһы” фольклорсы ғалимдарҙы “Башҡортостан халыҡ­тары фольклоры” тигән энциклопедия төҙөүгә йәлеп итте.

– Был фәнгә нисек килеүегеҙ тураһында һөйләп үтегеҙ әле.

– Осраҡлы килеп эләктем. БДУ-ла уҡығанда әҙәбиәт өлкәһен һайлап, Ноғман Мусин ижадын өйрәнә башлағайным. Университетта яҡшы уҡығас, кафедра етәкселеге мине артабан аспирантурала уҡырға, фән өлкәһендә эшләргә саҡырҙы. Ул йылда университетта аспирантураға урын булманы. “Ауылға бер ҡайтып китһә, ҡыҙҙар кире Өфөгә килмәй ҙә ҡуя”, – тип мине Тарих, тел һәм әҙәбиәт институтына фольклор буйынса стажер-тикшеренеүсе итеп эшкә ебәрҙеләр. Үткән быуаттың 90-сы йылдарында кесе ғилми хеҙмәткәр булып эшләнем, бары ете йылдан һуң ғына Мәскәү ҡалаһына аспирантураға уҡырға киттем. Фольклорыбыҙҙың байлы­ғы менән донъя кимәлендә билдәле ғалим Виктор Михайлович Га­цактың иғтибарын йәлеп итеп, уның етәкселегендә “Тылсымлы башҡорт халыҡ әкиәттәре поэтикаһы” те­маһына кандидатлыҡ диссер­тацияһы яҡланым һәм ысын фольклорсыға әйләндем. Халҡы­быҙҙың бай, тәрән фәлсәфәүи, тәрбиәүи көсө менән дә йәлеп иткән әкиәт жанрын бөгөн дә өйрәнеүҙе дауам итәм. Докторлыҡ диссертациямды ла башҡорт халыҡ тылсымлы әкиәттәрен башҡа халыҡ­тарҙыҡы менән сағыштырып өйрәнеүгә бағышланым.

– Әкиәт жанрын үҙ итеүҙең берәй сере бармы? Белеүебеҙсә, һеҙ данлыҡлы Ирәмәл тауы, күп йылғаларҙың башы булған Уралдың иң матур ерҙәренең береһе – Учалы районынан.

– Эйе, тыуған төбәгем әкиәт­тәгеләй матур, күңелемдең түрен­дәге саф шишмәләй сығанаҡ... Башҡорт фольклоры ла ифрат бай, жанрҙары ла күп. Бигерәк тә мәшһүр “Урал батыр” эпосыбыҙ ни тора! Ғөмүмән, Урал ере – феномен, тәбиғәт феномены... Был халыҡтың боронғолоғон ғына иҫбатлап ҡалмай, ә уның шул рухи байлыҡҡа таянып, йәшәү көсө алыуы тураһында ла әйтеп тора. Әкиәттәребеҙ ҙә күп төрлө. Минең өсөн тылсымлыһына ҡараған төркөмө айырыуса ҡыҙыҡлы: кешенең зиһенен әүрәтә, уйландыра, матурлыҡ донъяһына әйҙәй. Әйткәндәй, ғилми тикшеренеүем­дең бер өлөшө – башҡорт һәм башҡа халыҡтар әкиәттәренең матурлыҡ формулаларын һәм уларҙың ваҡыт арауығында һаҡланыу проблемаһын өйрәнеү.

Тарих, тел һәм әҙәбиәт институтында 1983 йылдан алып эшләйем. Иң тәүге йылдарҙа Ғилми архивтағы әкиәттәрҙе күсереп яҙып, русса аннотациялар әҙерләү менән шөғөлләнергә тура килде. 1987 йылда рус телендә “Башкирское народное творчество” тупланма­һының томдары донъя күрә башланы. Шул йылдарҙа фольклор бүлеге мөдире Нурмөхәмәт Зарипов, әкиәт томдарын әлегә тиклем баҫылмай архивта ятҡандары менән тулыландырыу маҡсатында, миңә архивта эшләргә ҡушты. Әкиәттәрҙе ҡулдан күсерәм, русса ҡыҫҡаса йөкмәткеһен яҙам. Ул яҙмалар Лев Барагтың өҫтәленә барып ята. Ҡайһыларын алырға, ҡайһыларын юҡ – ул хәл итә ине...

Әйтеүемсә, Мәскәүҙә Рәсәй Фәндәр академияһы Бөтә донъя әҙәбиәте институтының фольклор бүлеге ултырыштарында ғилми сығыштарымды башҡорт фольклорынан миҫалдар килтереп сығыш яһауым менән бүлектең етәксеһе В.М. Гацактың иғтибарын йәлеп иттем һәм артабан ғилми эҙләнеүҙәрем уның етәкселегендә әкиәт жанрына бағышланды. Алда институтыбыҙҙа башҡарған “ҡара эш” тип уйлағаным тәжрибә генә туплау булған икән...

– Фольклорсы-ғалимдың төп бурысын нимәлә күрәһегеҙ?

– Фольклорсы эше бер үк ваҡытта ауыр ҙа, ҡыҙыҡлы һәм мауыҡтырғыс та. Ысын ғалим булыу өсөн үҙеңә халыҡ ижадын йөрөп, яҙып-күҙәтеп барырға кәрәк.

2002 йылда бүлек мөдире итеп раҫланғас, бик әүҙем экспедиция­ларға йөрөй башланыҡ. Ҡайһы йылдарҙа өсәр тапҡыр юлландыҡ. Райондарҙа йыйылған фольклор әҫәрҙәрен эшкәртеп, тиҫтәнән ашыу йыйынтыҡ сығарҙыҡ. Уларҙы эш итә башлаһаң, ниндәй хазинаға юлыҡҡаныңды аңлайһың, шатлана­һың, ҡәнәғәтләнәү һәм туған халҡың өсөн ғорурлыҡ тойғоһо кисерәһең. Бер ваҡыт йыйылған мәғлүмәттәребеҙ ғилми әйләнешкә инеп китер тип ышанабыҙ. Йыйған ҡомартҡыларҙы кире халыҡҡа ҡайтарыу бурысын һәр бер фольклорсы-ғалим тоя һәм үтәй. Икен­сенән, фольклористика фәнен­дә өйрәнелә торған йүнәлештәр күп. Республикабыҙҙың юғары уҡыу йорттарында уны уҡытыуға бүлен­гән сәғәттәр аҙ. Фольклорҙы өйрәнеү – халыҡты өйрәнеү, тип әйтергә була, шуға ла киләсәктә ғалимдарыбыҙ үҙ белемдәрен уҡыусылар менән дә бүлешһен ине.

– Бөгөнгө башҡорт фолькло­рының торошон нисек баһалар инегеҙ?

– Алда әйтеп үткәнемсә, халыҡ ижады заманыбыҙға ярашлы йәшәүен дауам итә. Экспедициялар ваҡытында ошо күренешкә шаһит булып шатланып ҡайтабыҙ. Баш­ҡортостаныбыҙҙың төньяҡ райондарында халыҡ поэзияһы өлгөләре әүҙем йәшәүен күрҙек. Ҡыҫҡа йырҙар, таҡмаҡтар, бәйеттәр, йола шиғриәте өлгөләрен арыу ғына яҙып алырға насип булды. Көньяҡ райондарҙа әкиәттәр, риүәйәт, легендалар, оҙон йыр­ҙар, таҡмаҡтар шулай уҡ күп осраны. Беҙҙең тарафтан ХХI быуатта, ярты быуат­тан һуң, бил­дәле яҙыусыбыҙ һәм ғалимыбыҙ Кирәй Мәргән етәксе­легендәге экспедициялар уҙғарыл­ған Свердловск, Силәбе, Ҡурған, Һамар һәм Һарытау өлкә­ләрендә, Пермь крайында йәшәгән милләт­тәштәр араһында фольклор йы­йыр­ға насип булды. Ул тараф­тарҙа ла башҡорт халыҡ ижадының матур өлгөләрен яҙып алып ҡайт­тыҡ һәм шуларҙан торған китаптар баҫтырып сығарҙыҡ.

– Күреүебеҙсә, бик күп фольклор экспедицияларында ҡатнаш­ҡанһығыҙ. Халыҡтың бөгөнгөһө фольклорҙа нисек сағыла?

– Бөгөн боронғо ҡомартҡыларҙы популярлаштырыу әүҙемләшә, төрлө конкурстар ойошторола, сәхнәләштерелә һәм башҡалар. Әйткәндәй, буласаҡ Бөтә донъя фольклориадаһы ла халыҡ ижады­на бағышланған сараларҙы әүҙем­ләштерә, халыҡты күтәрә. Ә ерҙәш­тәребеҙ тормошон һәр саҡ таҡмаҡ, йыр, бәйет, мөнәжәт, мәҡәл, әйтем кеүек жанрҙар менән оҙатып бара. Тематикалары төрлө: кешенең кү­ңе­лен бөгөн нимә борсой, ни өсөн ул яна-көйә йәки шатлана – бөтәһе лә тиерлек жанр­ҙарҙың йөкмәт­кеһен тәшкил итә. Ә жанрҙарҙың төп лейтмотивы – матурлыҡ һәм яҡшылыҡҡа ынтылыш. Урал баты­ры­быҙ әйтеп ҡалдырғанса: “Яҡшы­лыҡ булһын атығыҙ, Кеше булһын затығыҙ!” – ошо фекер донъяла, халыҡ күңе­лендә, минеңсә, һаман да йәшәүен дауам итә.

– Гөлнур Рауил ҡыҙы, әңгә­мәгеҙ өсөн рәхмәт, һеҙгә ижади уңыштар теләйбеҙ!