Хеҙмәте өйрәнеүсеһен көтә

Хеҙмәттәштәре, дуҫтары, ҡалған ғына туғандары йыйылыр, хәтерләр, уны ысынлап та юҡһыныуыбыҙ менән уртаҡ­лашыр инек. Һеҙҙең хәбәрсегеҙ ҙә, Абдуловты яҡындан белгән, Башҡортостан урмансылары һәм урмандарына хәтһеҙ хеҙмә­тен арнаған кеше булараҡ, ҡәләм алды ла, яҙыр хәбәренең донъя күрә алырына икеләнеп, ҡаушап ҡалды.

Ә урмансылыҡ тармағына, урмандар яҙмышына мөнәсәбә­тем яҡын булғас, Абдулов тура­һында бер-ике кәлимә һүҙ әйт­мәй хәлем юҡ. Шулай ҙа, иғти­барҙы ошо шәхескә төйөнләгәнгә ҡәҙәр, хискә ихтыяр биреп алайым инде.

Урман, ғөмүмән, нимә һуң ул? Рәсәйҙең иң мәртәбәле ур­ман­сыларының береһе, Петер­бург урман институты профессоры Георгий Федорович Морозов лекцияларын, ғәҙәттә, ошондай риторик һорауҙан башлар булған. Ошо һорауға про­фес­сор­ҙың үҙенең ғәжәйеп йөкмәткеле һәм образлы яуаптарын китаптар аша белһәм дә, бер мәл уны икенсе Морозовҡа – Туймазы урман хужалығының баш лесничийы, Рәсәй Федерацияһы­ның атҡаҙанған урмансыһы, РСФСР-ҙың Дәүләт премияһы лауреаты Николай Филип­по­вичҡа ла биргәйнем. Һәм, әйт­кән­дәй, һорауҙы мин күптәргә Белоретта ла, Бөрйәндә лә, Ҡариҙелдә лә ҡабатланым. Урман тип мөкиббән киткән минең өсөн һәр яуап йыр ҙа, мәҙхиә лә, доға ла булып ишетелде.

Кешеләрҙең ағастар менән оҡшашлығы ҙур. Эйе-эйе, һис тә ғәжәпләнмәгеҙ, сөнки беҙ ҙә, улар ҙа – тере йәндәр. Кеше был донъяға замандаштарының хә­те­рендә изге эштәре менән оҙон-оҙаҡ һаҡланып ҡалыр өсөн килә. Орлоҡ иһә, Тәбиғәт-әсә ҡу­йынына һыйынһа, ботаҡтар ебәрә, япраҡ яра, тамырҙарын нығытҡас, ҡеүәтле лә, йомарт та, һоҡланғыс та ағасҡа әүерелә. Ә ул үҙе бер донъя. Әҙәм бала­һының үҙен тәрбиәләп үҫтергән йәмғиәт менән бергәлеге зәғиф кенә үҫентенең уға йәшәү көсө биреүсе тупраҡ, һыу һәм ҡояш яҡтыһы кеүек үк айырыл­ғыһыҙ. Баҡыр һынлы ҡарағай йәки төптән ныҡ имәнгә ҡарай­һың да, улар менән кеше яҙ­мыш­тарының уртаҡлығы тура­һында уйланаһың. Тормоштоң туҡтау белмәҫ ағышында улар­ҙың һәр ҡайһыһы үҙ тамырын, хәтергә алырлыҡ емешен ҡал­дыра. Хеҙмәте һәм, ғөмүмән, бар булыу менән.

Һаран ғына ошо юлдарҙы яҙып ултырыуым, ә уйҙарым аҙашым, Башҡорт АССР-ының тәүге урман хужалығы министры Марсель Хәбиб улы Абдулов тирәһендә урала. Беҙҙең ғаилә күп йылдар Коммунистик ура­мындағы халыҡ “обком йорто” тип йөрөткән өйҙә йәшәне. Хәҙер Мәғәфүр Хисмәтуллин исемен йө­рөткән ике өйлөк тыҡ­рыҡ ашаһында ифрат йәтеш архитектуралы, “Ҡарт большевик­тар йорто” тип аталған өй бар. Большевиктар мәсьәләһен­дә раҫ­лай алмайым, иллә-мәгәр ошонда вазифалы бәғзе кеше­ләргә фа­тир биреүҙәре мәғлүм ине. Һәр иртә автомашинаға мыҡты кәүҙәле, олпат төҫ-башлы, ҡа­рағусҡыл-йәшел форма кейгән ир сығып ултыра. Баш­ҡорт­остан урмандарының ху­жаһы аныҡ ғәҙәтле кеше һәм Абдулов, бер үк ваҡытта, үҙенең күпереп торған йәшеллек уртаһындағы ми­нистрлығына сығып китә. Әйткәндәй, ми­нистр­лыҡ бинаһы үҙе үк архитектура сәнғәте бу­лырлыҡ итеп төҙөлгәйне һәм хә­бәрсегеҙгә унда күп тапҡыр ысын ихласлыҡ күрһәткәй­неләр.

Ҡәләмгирҙәр әле бер, әле икенсе нәмә менән мауығып китеүсән, сөнки тормош ҡыҙыҡ­тырырлыҡ темалар, онотолмаҫ шәхестәр менән осрашыуҙар бүләк итеп кенә тора, ләкин урманға һәм унда эшләүселәргә мин һәр ваҡыт хөрмәт һәм яҡын­лыҡ тойғоһо менән йә­шәнем. Бәхетлемен, республи­каның бик күп урмансылары хәбәрсегеҙҙе үҙ итте һәм ошо дуҫлыҡ күңелемде әле булһа йылыта.

Марсель Хәбиб улы Абдулов үҙе эшләгән тармаҡта легенда тип йөрөтөлә алалыр. Уның шәхесе шул ҡәҙәре лә ҙур, ошо бер-ике юллыҡ мәҡәләлә төплө ниҙер әйтергә маташыу ҙа, бәлки, урынһыҙҙыр. Абдулов­тың тормошо һәм күп яҡлы эшмәкәрлеге әлегә тикшере­неүсене, тос һүҙҙе көтә. Их, үҙемдең йәшлегем һәм сәләмә­т­легем әйләнеп ҡайтһа!.. Иллә был эшкә кемдеңдер тотонорона өмөтөмдө өҙмәйем.

Абдулов, һәр даим, яңыға, бүтәндәрҙең ҡулынан килмәҫтәй эштәргә ынтылып йәшәр булды. Һәр ғәмәл, ул инанғанса, иҡти­садҡа ла, экологияға ла, эсте­ти­каға ла хеҙмәт итергә тейеш ине. Тәбиғәте менән тикше­ре­неүсе булараҡ, министр эштәрен фәнни йәһәттән нығыта, нигеҙ­ләй белә торғайны. Ошоға бер генә миҫал килтерәйем. Күптә­ребеҙгә ағас-ҡыуаҡтарһыҙ ялан­ғас, шөҡәтһеҙ ҡалған, битләү­ҙәре һыу эрозияһына дусар тау-түбәләрҙе күрергә тура килгән­дер. Эс бошорлоҡ күренеш был, әлбиттә. Ғилми ойошмалар менән бергәләп, тау битләүҙә­ренә ағас ултыртыу һәм ауыл ху­жалығы маҡсаттарына яраҡ­һыҙ урындарҙың баҫыуҙарға йәйелеүенә юл ҡуймау алымдары эшләнә һәм ифрат ҡоласлы һәм ныҡышып тормошҡа ашырыла.

Бер-ике һүҙ менән генә әйтел­һә лә, битләүҙәрҙе ағас менән ҡап­лау урман хужалы­ғын ойоштороу тәжрибәһендә ысын мәғәнәһендәге революцион аҙым булды. Һәр хәлдә, Мәс­кәү­ҙә Баш­ҡортостан урмансы­ла­ры­ның, айырым алғанда, Туй­мазы яғыныҡыларҙың эшмәкәр­леге юғары баһаланды. 1991 йыл Абдулов Марсель Хәби­бович РСФСР-ҙың Дәүләт пре­мияһына лайыҡ булды. Шул уҡ йылда фән һәм техника өлкә­һендә РСФСР Дәүләт премия­һын Туймазы тәжрибә-урман хужалығы директоры Игорь Сәхиевич Юлашев менән Туймазы урман хужалығының баш лесничийы Николай Филиппович Морозов та алды. Әйткән­дәй, Абдулов та, Юлашев та, Мо­розов та – атҡаҙанған урмансылар. Морозовтың исеме Туймазы ҡалаһындағы урман­дар­ҙың береһенә бирелде. Уйымса, Марсель Хәбибович Абдулов та Өфө урамдарының иң күркәмен үҙ исеме менән биҙәргә тейештер.

Заманынан алдараҡ атлаған, бөгөнгө түгел, бәлки иртәгәһе тормош менән йәшәгән байтаҡ кешеләрҙе беләм. Бына ошо арала Учалы районының легендар “Байрамғол” совхозын илгә та­нытҡан, үҙе лә легендаға әй­лән­гән Әҙһәм Ғәни улы Шәрә­фет­динов тураһында күңелгә ятыр­лыҡ әйбер яҙырға тип дәртләнеп йөрөгән көн. Өмөтһөҙ түгелмен, яҙылыры – яҙылыр. Әлегә иһә Абдулов тураһында һүҙҙе аҙға ғына булһа ла оҙайтайым.

Тау битләүҙәрен йәшеллек менән ҡаплау ысулдарын һәм технологияһын эшләүҙе ойоштороуы ғына ла Марсель Хәбиб улын Рәсәй урмансылары ара­һында лидерлыҡҡа сығарҙы. Ә министр булараҡ бүтән эштәре һуң? Дендрарий (асыҡ һауала системалы рәүештә, географик, экологик, декоратив үҙенсә­лектәрен иҫәпкә алып ултыр­тылған ағас, ҡыуаҡтар үҫкән урын) һәм ҡеүәтле урман питомниктары, Рәсәйҙәге беренсе лимонарий, Башҡортостан урмансылары исемендәге урман-парк – һанай китһәң, Марсель Хәбиб улының дәрте, эҙлә­неүҙәре, ҡаҙаныштары ҡағыл­маған өлкә юҡ һымаҡ. Министр урман хужалығы системаһында тупраҡ-агрохимия хеҙмәтен булдырыу һәм үҫтереүгә күп көс һалды. Урман хужалығында питомниктар, орлоҡсолоҡ участкалары һәм плантациялар ифрат мөһим, әлбиттә. Шул уҡ ваҡытта Марсель Хәбиб улы ландшафт төҙөлөшөнә лә иғти­барын кәметмәне. Тәбиғи һәм яһалған урман ландшафттарын күберәк булдырыу, уларға һирәк осрай торған, йә юғала барған үҫемлектәрҙе туплау, йәнле тәбиғәттең гүзәллеген һәм байлығын халыҡҡа, айырыуса балаларға, күрһәтеү – ошонан да мөҡәддәсерәк бурыстың әҙәм балаһы алдында булыуы мөмкинме икән?

Урман питомнигы тигәндән. 1983 йылда Туймазы өлгөлө-тәжрибә урман хужалығы пи­том­нигының мастеры Йосоп Тимербай улы Фәррәховҡа СССР Дәүләт премияһы бирҙеләр. Оҫтаны ҡотларға һәм уның ме­нән гәзит уҡыусыларҙы йәһәте­рәк таныштырмаҡҡа, фото­хәбәрсе, фронтовик Анатолий Михайлович Виноградов менән Туймазыға журналис­тарҙан беренсе булып барып өлгөрҙөк. Бурысыбыҙҙы хәл ҡәҙәренсә үтәнек, шикелле. Һәр хәлдә, министр М.Х. Абдуловтан рәхмәт һүҙен ишеттем, сөнки Йосоп Тимербай улы шөғөлләнгән эш тә, ул хыял­ланғанса, күҙ алдына килтер­гәнсә бара ине. Форсаттан файҙа­ланып, гәзит уҡыусыларға утыҙ ете йыл элек төшөрөлгән фотоны тәҡдим итмәк булдым. (Й.Т. Фәррәхов ағастарҙың хәлен белешә).

Урманлы-таулы төбәктә тыуып, ғүмер баҡый урманға ға­шиҡ булып йәшәгән бер кеше инде мин. Ҡәләмдәштәремдән үҙемде генә “Рәсәй урмандарын һаҡлаған һәм ишәйткән өсөн” тигән знак менән бүләкләнеләр тиһәм, әҙәпһеҙлеккә алмағыҙ. Марсель Хәбиб улы тураһында төп мәғлүмәттәрҙе энциклопедиянан да табып була. Уның тормошо һәм хеҙмәте, әйткә­немсә, өйрәнеүсеһен һәм дөйөмләштереүсеһен көтә.

Тирә-яҡ мөхит халыҡтың булмышына йоғонто яһай, тигән раҫлау бар. Башҡорттарға игелеклелек һәм алсаҡлыҡ, ябайлыҡ һәм үҙ мәртәбәһен белеү хас. Уларҙың холоҡ-фиғеле лә, тыуған еребеҙ һымаҡ, тәбиғи һәм асыҡ, көс-ҡеүәт уларҙа олпатлылыҡ һәм кешелеклелек менән айырылғыһыҙ.