Башҡорт әҙәбиәтенең һәм матбуғатының фиҙакәр хеҙмәтсеһе

Май аҙағында Дамир Шәрә­фет­диновҡа 55 йәш тулған булыр ине. Ике биш! Ошо юбилейына ул етә алманы, әммә уның лирик шиғриәте, журналис­тикаһы, тәржемә эштәре өсөн ике генә түгел, һәр береһенә айырым берәр “5”ле ҡуйырға була! Ул башҡорт әҙәбиәтен, телен һәр төр хеҙмәтендә пропагандаланы. Быйыл Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы тарафынан Башҡорт теле йылы тип иғлан ителде һәм ошо уңайҙан уның менән бергә ниәтләгән эштәр ҙә бар ине.

Дамир Молҡаман улы һәр яҙмаһы менән башҡорт хал­ҡы мәнфәғәтенә хеҙмәт итте. Әммә шуныһы мәғлүм: ул эше­нән пафос яһаманы, әллә ниндәй ҙур бурыстар атҡарған кешеләй тотманы үҙен. Киреһенсә, үҙенә бирелгән ҡәләм маһирлығы ме­нән шиғырҙар яҙҙы. Уның лири­каһын өйрәнгәндәр араһында Дамирҙы башҡорт Феты тип атаусылар ҙа булды. Ул ихлас ҡына йылмая ла ҡуя ине. Са­ғыштырып ҡараһаң, ысынлап та, оҡшашлыҡ бар – тәбиғәткә һоҡланыу, тәбиғәт күренештәре аша кәйефте сағылдырырға тырышыу, үҙеңдең күңелең генә кисергән тойғоларҙы ҡағыҙға төшөрөү. “Бала саҡта” тигән ши­ғыры – классик әҫәрҙәрҙең береһе. Ошо тәү ҡарашҡа ябай ғына тойолған шиғырҙа кеше­нең бар асылы, бөтә һыҙла­ныу­ҙары, кисерештәре бала сағынан булыуы хаҡында шағир нисек матур итеп әйтеп бирә белгән:

Бала саҡта —

ишек алды

Ер шарылай иркен саҡта;

Аҡтырнаҡ һәм ала һыйыр

Һинән күпкә өлкән саҡта;

Бала саҡта —

кескәй инеш

Сумып сығыр тәрән саҡта;

Атай-әсәй ҡуйындары

Мәңгелектер, тигән саҡта;

Ағайҙарҙан өлгө алып,

Әй үҫәһе килә хатта!..

Ә уйлаһаң, бар ғүмерең —

Бала саҡта, бала саҡта...

Нескә лирик Д. Шәрәфиҙең шиғриәтебеҙҙә үҙ урыны.

Журналист Дамир Шәрә­фетдинов башҡорт матбуға­ты­ның ғына түгел, ғөмүмән, Баш­ҡортостан матбуғатының, интернет ресурстарының тоғро хеҙмәтсеһе булды. Ул яҙа бел­мәгән, ул тотонмаған тема булманы, сөнки Дамирҙа бер ҡасан да “ә уны нисек яҙалар, нисек эшләйҙәр?” тигән һорау торманы, киреһенсә, ул кеше то­тонмаҫ эшкә, ижадсылар баҙнат итмәгән темаларға тотондо. Китап сығарғанда ла бит мотлаҡ шиғыр китабын нәшер итергә кәрәк, тип тырышманы, әйтер­лек булып етешкән фекерҙә­ренән тыуған мәҡәләләр йыйын­тыҡтарын да баҫтырҙы.

Иҫкә төшөрөп киткәндә, ул бит беҙҙең филологик белемле түгел, ә ауыл хужалығы институтын тамамлаған егет ине, шу­ға күрә тыуған яҡ тәбиғәтенә, донъя­һына, урман-тауҙарына, үлән­дәренә арналған мәҡәләләре даими рәүештә матбуғатта донъя күрҙе, аҙаҡ китап булып та баҫылды. “Икеләнеү” (1993), “Йөрәктәге ташыу-ҡайтыуҙар” (2003), “Төнгө усаҡ” (2015) йы­йынтыҡтары шиғри әҫәрҙәрҙән торһа, “Йәшел байлыҡ. Аяҡ аҫ­тындағы ризыҡ” (2012), “Таулы төбәк – беҙҙең төйәк. Иҙел башы тураһында бәйән” (2013), “Көн башы һуҡмаҡтары. Тропинки рассвета” (Башҡортса-русса, 2015) шәхси күҙәтеү­ҙәр­ҙән тор­ған мәҡәләләр, улар нигеҙендә тыуған проза әҫәрҙәре ине.

“Асылыкүлдә акулалар йөҙә икән”, “Башҡортостанда чупакабралар йөрөй” кеүек миф­тар­ҙы аныҡ факттарға, йәнлектәр, балыҡтар, һыу һәм урман донъя­һын өйрәнеп яҙған мәҡә­ләләре менән тиҙ генә юҡҡа сығарҙы. Ул ерле-юҡтан проблема яһаманы, кемдер уйлап сығарырға тырышҡан фекер­ҙәргә аныҡ аңлатмалар бирҙе.

Башҡорт матбуғатының фи­ҙа­кәр хеҙмәтсеһе булған ҡәләм­дәшемдең шиғырҙарын ҡарап ултырғанда, “Башҡортостан” гәзитенә арналғанына барып юлыҡтым. Уны бер ҙә уҡы­ға­ным юҡ ине. Үҙе лә: “Был ши­ғырҙы яҙған һәм ҡабул итеп алған кеше генә белә, баҫманың юбилей кисәһендә уҡылманы”, – тип яҙып ҡуйған. Рәхим итеп уҡығыҙ, хөрмәтле гәзит уҡыусылар:

Быуат ғүмер – сал тарих ул,

Онотола күп нәмә...

Иң шәп хәтер юйғанды ла

Һаҡлай ҡағыҙ төпләмә.

Ә бер ваҡыт шулай булыр:

Үткәс тағы йөҙ йыллап,

Нисәнселер быуын улым

Табыр, архивтан юллап:

“Башҡортостан”, –

тиеп уҡыр, –

Ҡара, һаҡлана, имеш!..”

Йәшәгәндә башҡорт халҡы,

Һин уҡылырға тейеш!

Башҡортостан Хөкүмәтенең Ш. Хоҙайбирҙин исемендәге премияһының иң лайыҡлы лауреаттарының береһе ине ул Дамир Шәрәфетдинов.

Ул башҡорт матбуғатының төрлөһөндә эшләне: балалар баҫмаһында ла, йәштәрҙекендә лә, өлкәндәрҙекендә лә. Ҡайҙа ғына булһа ла, Дамир менән осрашыуҙарҙа йөрөгәндә шуға иғтибар итә инем: ул тәғәйен аудиторияға тос һүҙен әйтә, балалар ижадына яҡты ҡараш менән ҡарай белде. Өлкәндәр араһында графоманлыҡ һиҙелеп ҡалһа, ул “ижадсыны” йәлләргә генә ҡала. Башҡортостан Яҙыу­сы­лар союзының шиғриәт сек­цияһы етәксеһе булараҡ, Дамир күптәрҙе утлы табала бейетте. Шиғыр, уның төҙөлөшө, эске моңо, милли әҙәбиәт тураһында уның менән бәхәскә инеү – ул үҙе бер маһирлыҡ талап иткән әңгәмә. Ул был хаҡта күп уҡы­ған, күп белә, шуға күрә дәғүә­сеһен бер атыуҙа аяҡтан йыға ала ине. Үҙ-ара шаярып, беҙ уға: “Һин башҡорт Белинскийы инде!” – тип тә ебәрә инек. “Фетмы? Әллә Белинскиймы? Кеме һуң?” – тип йылмая ине ул тыйнаҡ ҡына итеп. Хәйер, унда был ике шәхескә хас булған сифаттар ҙа бар ине. Рус яҙыусы­лары менән сағыштырыу үҙе­беҙ­ҙекеләрҙе баһаламауҙан тү­гел, ә Дамир Шәрәфет­диновтың халыҡ-ара эшмәкәрлектәге кимәлен билдәләүҙән килә ине.

Йәнә лә Дамирҙың тағы бер һәләте – тәржемәсе оҫталығы. Уның кеүек башҡорт әҙәбиәтен рус теленә ауҙарыуға үҙ өлөшөн индергәндәр беҙҙең арала бик һирәк. Ғөмүмән, башҡорт әҙә­биә­тендә ундайҙар аҙ. Дамир бит тота ла күләмле проза әҫәр­ҙәрен тәржемәләй ине. Бының өсөн яҙыусының гражданлыҡ позицияһы, үҙен әҙәбиәттең тоғ­ро һалдаты итеп тойоуы мөһим. Шуныһы ҡыҙыҡлы – ул рус һәм башҡа телдәрҙә ижад иткән әҙиптәрҙең әҫәрҙәрен башҡорт теленә лә ауҙарҙы. Таңдан тороп эшкә килеп ултырған Дамирҙың ҡул ҡаушырып йөрөгәнен бел­мәйем, ул һәр ваҡыт ижад итте, яҙҙы, фекерҙәрен әйтә барҙы. Былары ижадсы замандашым тураһында булды.

Кеше булараҡ, уның тура­һын­да шулай уҡ оҙон-оҙаҡ һөй­ләп булмай, сөнки ул мең ҡатлы булманы, ана шул әйтемдәгесә, күлдәге менән ике ҡатлы ине. Ҡатайҙарға хас булғанса, уйла­ға­нын шунда уҡ әйтә торған ғә­ҙә­те булды. Эйе, ашығып һы­ғым­та яһаған саҡтары ла бар ине, әммә ул ғәфү үтенә лә белде, әй­тергә теләгән һүҙен аҙаҡҡа ҡалдырманы, барыһын да шул мәлендә, урынында хәл итте. Ҡа­тыны Римма менән ҡыҙы Ли­лиәне матур тәрбиә биреп үҫтер­ҙе улар. Лилиә бигерәк аҡыллы бала инде, бәхетле булһын. Булыр, атаһына оҡшаған бит ул.

Дамир менән беҙ байтаҡ йылдар бер ятаҡта ут күршеләр ҙә булып йәшәнек. Уның менән хушлашҡанда, һуңғы көн иткән урынына баҫым яһап, уны меҫ­кен сүрәтендә күҙ алдына баҫ­тырғандар ҙа булды. Ми­нең­сә, улай түгел. Дамир бер ҡасан да меҫкен булманы. Эйе, буйға ҙур түгел ине, әммә бәһлеүән асылы булды уның. Күңеле киң, ярҙам­сыл ине. Ятаҡта йәшәүе лә уның әллә ни донъя малы тип иҫе кит­мәүенә бәйле булды, тип аңла­йым. Документтары юғалған осраҡтар ҙа бар ине, ҡыҙын ҡыйыҡлы итергә тыры­шырға кәрәк булған да бит, ни хәл итәһең... Хәйер, ҡатыны Римма Әхмәтйәнова ла яҙыша, китап сығарҙы бит. Кем белә, бәлки, киләсәктә ошо ике ижадты бергә туплап, тейешле орган­дарға хат яҙғанда?!. Дамирҙың шәхесе, яҙғандары иғтибарҙан ситтә ҡала, юғала торғандарҙан булманы. Ул Мәңгелек бизмә­ненә заманы тураһында мәңге­лек ҡиммәттәрҙән сығып, яҡты тамғалар һалды.

Башҡортостан Яҙыусылар союзына ағза итеп алынғандағы егетлеген дә яҡшы хәтерләйем. Тиҙ арала миңә өс тәҡдимнамә алып, Союзға килеп ет, тип Азамат Юлдашбаев шылтырат­ҡанда, Дамир менән “Йәшлек” гәзитенең 518-се бүлмәһендә ултыра инек. Мин ҡайҙан алам ин­де уларҙы, тип уйларға ла өлгөрмәнем, ул шунда уҡ улты­рып яҙҙы ла: “Бында бер ниндәй ҙә проблема юҡ. Хәҙер “Баш­ҡорт­остан”ға төшөп, Салауаттан алабыҙ ҙа тағы берҙе табырбыҙ әле!” – тине. Бирәм тигән ҡо­лона сығарып ҡуйыр юлына, тигән әйтемгә тап кил­гәндәй, Рәйес килеп инде. Шулай итеп, ошо өс аҫыл егеттең тәҡдим­на­мәһе менән 2006 йыл­дың ҡар­лы-ямғырлы мартында Баш­ҡортостан Яҙыусы­лар союзы ағзаһы булып киттем. Бы­ны­һы өсөн айырым рәхмәт, Дамир!