Тыуым булһа ғына тыуыр таңдар...

Хәҡиҡәт өсөн дөрөҫ һандар кәрәк

Парламент Рәйесе урынбаҫары, эш төркөмө етәксеһе Эльвира Айытҡолова алып барған тәүге ултырышта уҡ демография мәсьәләләренең мөһим дә, ҡатмарлы ла булыуы дәлилләнде.

– Беҙҙә тәбиғи кәмеү 2017 йылдан бирле күҙәтелә, ошо йыл йомғаҡтарына ҡарағанда, Рәсәйҙә халыҡ 164 мең ке­шегә кәмегән – был бер ҙур ҡала юҡҡа сыҡты тигән һүҙ, – тине Дәүләт Йыйылышы – Ҡоролтай депутаты, эш төр­көмө етәксеһе урынбаҫары Римма Үтә­шева. – Берләшкән Милләттәр Ойош­маһының мәғлүмәттәренә ҡарағанда, 2025 йылға тиклем Рәсәй 11 миллион кешеһен юғалтыуы ихтимал. Был дүрт Башҡортостан халҡына тиң... Ә бит үткән быуат аҙағында, ил өсөн һынылышлы осорҙа, беҙ ғаиләне һәм балалыҡты һаҡлап ҡалыу хәстәрлеген күрҙек. Республиканың беренсе етәксе­һе Мортаза Рәхимовтың тәүге указ­дарының береһе ауырлы ҡатындарға ярҙам күрһәтеүгә ҡағыла ине. Мин бушлай витамин менән тәьмин итеү һәм башҡа шундай социаль ярҙамды күҙ уңында тотам.

Рәсәй Хөкүмәте вице-премьеры Татьяна Голикованың күптән түгелге сығышы ла был хафаланыуҙы раҫлай: быйылғы тәүге ярты йылда ғына ла ил халҡы 149 мең кешегә кәмегән. “Был иһә тыуымдың аҙайыуын, ә үлем һанының беҙ теләгән темптарҙа кәмемәүен аңлата”, тине вице-премьер. Хәйер, булған статистика ла ҡайһы саҡ дөрөҫлөккә тура килеп бөтмәй икән: Татьяна Голикова раҫлауынса, ҡайһы бер төбәктәр йөрәк-ҡан тамыр­ҙары һәм яман шештән мәрхүм булғандарҙың һанын кәметеп күрһәтә, әммә Һаулыҡ һаҡлау министрлығы үткәргән тикшеренеүҙәр генә хәҡиҡәтте асыҡларға ярҙам иткән.

Эш төркөмө ағзалары һәм саҡырыл­ған белгестәр алдында республиканың һаулыҡ һаҡлау министры урынбаҫары Салауат Рәхмәтуллин, Рәсәй фәндәр академияһы Социология институтының Башҡортостан филиалы директоры Рим Вәлиәхмәтов, ғаилә, хеҙмәт һәм халыҡты социаль яҡлау министры урынбаҫары Ольга Кабанова һәм башҡалар үҙ фекерҙәре, тәҡдимдәре менән сығыш яһаны.

Ултырышта раҫлауҙарынса, “Демография” милли проекты ошо йүнәлеш­тәге программа документтары араһын­да тәүгеһе түгел. Әле 2001 йылда уҡ илебеҙҙә “Рәсәй Федерацияһының 2015 йылға тиклемге демографик үҫеш кон­цепцияһы” ҡабул ителгәйне. Документта илебеҙҙәге демографик хәлдең на­сарая барыуы тураһында әйтелгәйне һәм демографик сәйәсәттең бурыстары билдәләнгәйне. Уны ҡулланыу тәжрибә­һен, дөрөҫөрәге – хаталар һәм йоғонто­лолоҡто – иҫәпкә алып, 2007 йылда “Рәсәй Федерацияһының 2025 йылға тиклемге демографик үҫеш концеп­цияһы” үҙ эшен башланы. Ул демогра­фик проблеманы хәл итеүгә йүнәлтел­гән тотош саралар комплексын үҙ эсенә ала.

Иғтибар ҙур, әммә...

Башҡортостан етәкселеге демографик проблемаларҙы хәл итеүгә ҙур иғтибар бирә, беҙҙә йәш һәм күп балалы ғаиләләрҙе социаль яҡлау буйынса күп кенә документтар ҡабул ителгән. Халыҡтың тәбиғи күсенеүе һәм миграция мәсьәләләре лә йыш ҡарала. Былтыр “Бала табыу сертификаты” программаһы нигеҙендә Рәсәй Социаль страховкалау фондының төбәк бүлексәһе ҡатын-ҡыҙҙар консультацияларына, бала табыу йорттарына, балалар поликлиникаларына 462,3 миллион һум аҡса түләне. Был сумма ошо учреждениеларға ҡатын-ҡыҙҙарға улар ауырлы осорҙа күрһәтелгән сифатлы медицина хеҙмәтләндереүе өсөн тапшырылған.

Шул уҡ ваҡытта беҙҙең төбәктәге демографик хәл ҡәнәғәтләнерлек тип әйтеп булмай. Тыуым кимәле халыҡ һанын тейешенсә темпта арттырырлыҡ түгел. Һөҙөмтәлә Башҡортостан тыуым буйынса Рәсәй төбәктәре араһындағы рейтингта 36-сы урынды ғына биләй. Сағыштырыу өсөн: күрше Татарстан был исемлектә 147-се урынды биләй. Үлем кимәле, киреһенсә, юғары. Бигерәк тә хеҙмәт йәшендәге ирҙәр араһында. Һуңғы биш йылда миграция ла үҙгәрҙе: республиканан ситкә китеүселәр беҙгә килеүселәргә ҡарағанда күберәк.

Әлеге ултырышта Римма Үтәшева бик күптәр һиҙемләгән фекерҙе әйтте: демографик хәлдең яҡшырмауының йәки аҡрын яҡшырыуының сәбәбе – ха­лыҡтың мулыраҡ тормошҡа ынтылыуы. Ғаилә ҙурыраҡ булған һайын, уның матди хәленең хөртәйеүен беҙ быуаттар буйы күреп өйрәнгәнбеҙ инде. Хәйер, үткән тормошта ауыл ерендә эш­се көсөнөң күберәк, йәғни ғаиләнең үрсемлерәк булыуы менән ҡыҙыҡһын­ғандарҙыр, әммә хәҙер заман икенсерәк шул.

– Тәүге бала тыуҙырыуҙы ла йәш ғаиләләр бик йыш ҡына аҙаҡҡараҡ ҡалдыра, – тине депутат. – Үткән быуаттың 70-се йылдарында беҙ, табиптар, үтә йәш ҡыҙҙарҙың бала табыуынан ҡурҡһаҡ, хәҙер борсолоу икенсе юҫыҡта – йәш ҡатын-ҡыҙ бала табыу осорон үткәреп ебәрә күрмәһен. Ты­уымдың кәмеүе финанс мәсьәләһенә барып тоташа, тиеүҙәре менән риза булып бөтмәҫ инем, сөнки бына Кавказ республикаларын ҡарағыҙ: уларҙағы тормош кимәле беҙҙекенән юғарыраҡ тип булмай, әммә тыуым буйынса күр­һәткес күпкә яҡшыраҡ. Был урындағы халыҡта боронғо йолаларҙың һәм мәҙәниәттең, рухи тотороҡло­лоҡтоң һаҡланып ҡалыуы менән аңла­тыла. Ҡайһы бер Мәскәү ғалимда­рының, Көнбайыш өлгөһөнә эйәреп, мәктәптә контрацептивтарҙы нисек ҡулланырға кәрәклеге тураһында лекциялар уҡы­уын мин кире күренеш, беҙҙең киләсәк­кә зыян килтереү тип ҡабул итәм.

– Демографик күрһәткестәр буйынса статистика ҙур күләмле, һәм беҙ уларҙы яңы йүнәлештәргә яраҡлаштырып ҡул­ланырға тырышабыҙ, – тине Рим Вә­лиәхмәтов. – Уларҙы ҡарағанда, ана­лизлағанда борсоулы тойғоларға би­рел­мәй ҡала алмайһың, шулай ҙа уй­ландырған һәм өмөт уятҡандары ла бар.

Ул эш төркөмө ағзаларына тыуым һәм үлем һандары, миграция буйынса хәл, һаулыҡ һаҡлау кимәленә ҡағы­лышлы мәғлүмәттәр буйынса слайдтар күрһәтте, уларға тәфсирләп аңлатма бирҙе. Былар барыһы ла артабан дөйөмләштереүгә, камиллаштырыуға мохтаж һәм Социология институтының был хеҙмәте республикалағы демографик хәлде яҡшыртыуҙа әүҙем ҡулланыласаҡ.

Киләсәк быуынды хәстәрләп

– Демографик проблемаға күп ҡырлылыҡ хас, һәм беҙ бер йүнәлештә генә хәрәкәт иткәндә, көтөлгән һөҙөмтәләргә ирешә алмауыбыҙ ҙа бар, – тине Салауат Рәхмәтуллин. – Был өлкәләге төбәк ҡануниәте нисек үтәлә? Тыуасаҡ быуындың һаулығын хәстәрләү беренсе медицина ҡабул итеүе звеноһында уҡ башлана. Беҙ өҫтәмә рәүештә модулле 29 фельдшер-акушерлыҡ пункты һатып алдыҡ, сентябрҙә улар ҡороп ҡуйыласаҡ. Артабан улар лицензия алыу менән шөғөлләнәсәк һәм йыл аҙағына саҡлы эшләй башларҙар тип ниәтләнәбеҙ. Бының өсөн 376 миллион һум бүленде. Унан тыш 21 күсмә ФАП һатып алыуға килешеүҙәр төҙөлдө. “Ауыл биләмә­ләрен тотороҡло үҫтереү” программа­һына ярашлы, райондарҙа дүрт ошондай пункт төҙөлә башланы, заказсыһы – республиканың Ауыл хужалығы ми­нистрлығы. Әлбиттә, эш ҡорамалдарҙа ғына түгел, ә һаулыҡ тармағының нисек хеҙмәтләндереүе лә төп шарт булып тора. Шуны иҫәпкә алып, тәүге медик-санитар ярҙам күрһәтеүҙең сифатын күтәреү менән шөғөлләнәсәк төбәк үҙәге ойошторолдо, 33 учреждениела “Һаҡсыл поликлиника” программаһы индерелә.

Министр урынбаҫары әйтеүенсә, “Һаулыҡ һаҡлау һәм демография” милли проекты сиктәрендә йөрәк-ҡан та­мырҙары хирургияһы буйынса махсус­лашҡан өс учреждениеға төбәк үҙәге статусы бирелә, улар заманса медицина ҡорамалдары менән йыһазлан­дырыла. Өфөләге Ашығыс ярҙам дауаханаһына һәм 13-сө дауаханаға ундай ҡорамалдар килтерелде лә инде. Был 407 миллион һум сығым талап итәсәк.

Яман шеште иҫкәртеү һәм дауалау буйынса ла ҙур эш алып барыла. Был сиргә ҡаршы көрәш буйынса төбәк программаһы раҫланған. Ауырыу сығанағын мөмкин тиклем иртәрәк асыҡлау маҡсатын ҡуйған дүрт амбулатор үҙәк булдырыла, улар Өфөнөң 13-сө дауаханаһында, Күмертау, Нефтекама һәм Октябрьский ҡалаларында урынлашасаҡ. Республика онкология үҙәге лә яңы ҡорамалдар менән тәьмин ителә: лазерлы хирургия комплексы, операция микроскоптары һәм башҡалар.

Балалар һаулығын хәстәрләү буйынса айырым эш алып барыла. Күп кенә балалар поликлиникаларына яңы ҡорамалдар ҡуйылған, бынан тыш педиатрияға ярҙамға ун рентген комп­лексы һатып алыу күҙ уңында тотола. Ә Туймазы һәм Дүртөйлө ҡалаларында заманса талаптарҙы иҫәпкә алған яңы балалар поликлиникалары һалына башлаған. Төҙөлөш эштәре графикка ярашлы бара. “Балалар өсөн бындай поликлиникалар хатта Өфөлә лә юҡ әлегә”, – тине Салауат Рәхмәтуллин.

Һаулыҡ һаҡлау тармағын берҙәм мәғлүмәт-бәйләнеш селтәре менән тәь­мин итеү ҙә һуңғы осорҙа әүҙемләшә төш­кән, был маҡсаттағы ҡорамалдар быйыл 132 һаулыҡ һаҡлау учрежде­ниеһына ҡуйыласаҡ. Электрон сират булдырыу ҙа байтаҡтан бирле уңышлы тормошҡа ашырыла. “Ашығыс ярҙам” табиптары 246 планшет менән ҡоралландырыла.

Бынан тыш, учреждениеларға медицина кадрҙарын ылыҡтырыу, мохтаж­дарҙы ташламалы дарыу менән тәьмин итеү, диспансерлаштырыу һәм башҡа йүнәлештәргә лә иғтибар кәмемәй.