Бөтә яңылыҡтар

“Әхмәт әйтеше” йәшәй

Кеше яҙмышы маңлайына яҙыла тигәндәре дөрөҫтөр. Оҙаҡ йылдар дауамында белеп-танып, хөрмәт итеп йәшәгән уҡытыусым Әхмәт Сөләймәнов хаҡында һүҙ әйтергә йыйынғас, шулай тип уйланым. Ситтән ҡарағанда, тормошо тәртипкә һалынған, һәр эше план буйынса барған, бик уңышлы, даланлы кеше булды. Бай йөкмәт­келе йәшәйешенә ауырыу-һыҙланыу, баҡыйлыҡҡа күсеү тигән төшөнсәләргә урын юҡ кеүек ине. Шуға ла ҡапыл арабыҙҙан китеп барыуы ныҡ шаңҡытты... Кәүҙә­һен төҙ тотоп, һөйкөмлө йылмайып ҡаршыға килеп сығыр һымаҡ. Хәл-әхүәл һорашып алыр ҙа берәй ҙур сараға китеп барыуын әйтер йә Рес­пуб­лика халыҡ ижады үҙәге белгестәре менән эш пландары тураһында һөйләшеүгә күсер кеүек...

Кеше яҙмышы маңлайына яҙыла тигәндәре дөрөҫтөр. Оҙаҡ йылдар дауамында белеп-танып, хөрмәт итеп йәшәгән уҡытыусым Әхмәт Сөләймәнов хаҡында һүҙ әйтергә йыйынғас, шулай тип уйланым. Ситтән ҡарағанда, тормошо тәртипкә һалынған, һәр эше план буйынса барған, бик уңышлы, даланлы кеше булды. Бай йөкмәт­келе йәшәйешенә ауырыу-һыҙланыу, баҡыйлыҡҡа күсеү тигән төшөнсәләргә урын юҡ кеүек ине. Шуға ла ҡапыл арабыҙҙан китеп барыуы ныҡ шаңҡытты... Кәүҙә­һен төҙ тотоп, һөйкөмлө йылмайып ҡаршыға килеп сығыр һымаҡ. Хәл-әхүәл һорашып алыр ҙа берәй ҙур сараға китеп барыуын әйтер йә Рес­пуб­лика халыҡ ижады үҙәге белгестәре менән эш пландары тураһында һөйләшеүгә күсер кеүек...


Беҙҙең танышлыҡ күп йылдар элек башланғайны. Сибай педагогия училищеһына Башҡорт дәү­ләт университеты профессор­ҙа­ры, студенттары йыш килә тор­ғай­ны. Былар барыһы ла – баш­ҡорт теле һәм әҙәбиәте уҡы­тыу­сыһы Рәсимә Ураҡсинаның ты­рыш­лығы. Ике уҡыу йорто ара­һында дуҫтарса бәйләнеш булды. Шуғалыр, артабан мотлаҡ БДУ-ға уҡырға инеүҙе үҙем өсөн күптән хәл итеп, әҙерләнә башланым. Уни­верситеттың ҡабул итеү ко­мис­сияһы минән бер көндә ике им­тихан алды ла ҡайтарып ебәр­ҙе – шулай студент булып кителде.


Лекцияларҙың фольклор те­ма­һына ҡағылышлыһын мин ауыл­да алған һәм педагогия учи­лищеһы һабаҡтарын барлау, фән­ни нығытыу кеүек ҡабул иттем. Әхмәт Мөхәмәтвәли улы һөй­ләгән темалар миңә бик яҡын, ҡайһы бер өлгөләрҙе ятҡа ла бе­лә инем. Халыҡ ижадын бик ярат­ҡан уҡытыусыла белем алыу, бү­ленгән сәғәткә һыймаған фе­кер­ҙәрҙе дәрестән һуң һөйләшеү, тиҙ арала факультеттың фольклор төркөмөн ойоштороу минең һөнәри йүнәлешемде билдәләне лә инде. Артабан беҙ остаз һәм шәкерт дуҫлығын юғалтманыҡ. Был йәһәттән Ә.М. Сөләймәнов һәр студентына иғтибарлы булды. Беренсе йылдан һуң махсус курстарға бүленергә кәрәк ине. Кемдер тел буйынса йүнәлеш алып китә, әҙәбиәт өлкәһендә лә тикшеренеүҙәр алып барырға мөмкин. Бында үҙең һайлайһың. Ошо хаҡта билдәле тел ғалимы һәм уҡытыусыбыҙ Ғ.Ғ. Сәйет­бат­талов: “Студенттар Әхмәт Сөләй­мәновҡа булған симпатия буйынса күпләп әҙәбиәтте һайлай”, – тип шаярта торғайны. Уйнап әйт­һә лә, шулай икәне көн кеүек асыҡ ине. Ипле һүҙе, ихлас ярҙа­мы, атайҙарса хәстәре менән ылыҡтыра ине Әхмәт ағайыбыҙ.


Тәүге фольклор экспедиция­һына беҙҙең төркөм Ҡурған өлкә­һенә барҙы. Ундағы төбәк һөйлә­шен тыңлап, хайран ҡалып йө­рөй­бөҙ. Халыҡ менән осрашабыҙ, ололарға хужалыҡтарында ярҙам итәбеҙ – тегеләр иреп китә – “тел­дәре асыла”. Һөйләгәндәрен түкмәй-сәсмәй яҙып ултырабыҙ. Кискеһен ауыл клубында мотлаҡ уйын үткәрәбеҙ. Халыҡ был осра­шыуға иҫ киткес бай милли ке­йем­дәрен кейеп килә, ғорурланып һөйләй, уйындар уйнай, бейеүҙәр күрһәтә. Беҙ үҙ сиратыбыҙҙа ҡу­рай уйнап, йыр йырлайбыҙ. Сә­фәрҙән ҡайтҡас, универси­тет­тың “Йәнгүзәл” башҡорт фольклор ансамбле Ҡурған яғы таҡмаҡ­та­ры “Аҡ стакан, биле нәҙек”, “Золо­той ри-ти-рә”не репертуарға алды.


Алтын алҡаларым һынды,

Алырһың микән алҡа?

Булырһың микән үҙемә,

Ҡалырһың микән ятҡа?

Золотой ри-ти, ри-ти,

Золотой ри-ти-рә.

Золотой ри-ти, ри-ти,

Золотой ри-ти-рә.

Золотой ҙа түгел әле

Ҡулымдағы балдағым.

Әллә ниҙәр булыр әле,

Белеп булмай алдағын.

Ҡулымдағы алтын балдаҡ

Һынмай ҙа, бөгөлмәй ҙә.

Һиңә булған мөхәббәтем

Һүнмәй ҙә, һүрелмәй ҙә.

Золотой ри-ти, ри-ти,

Золотой ри-ти-рә.

Золотой орден таҡҡан

Молодой лейтенант!..


Шулай итеп, экспедицияларҙа яҙып алынған йыр, бейеү, уйын­дарҙы тиҙ генә сәхнәгә сығара инек. Студенттарҙы туплауҙа Әх­мәт Мөхәмәтвәли улы үҙе тырыш­һа, сәхнәлә беҙҙең менән режиссер Рәйес Исмәғи­лев, бейеүсе-ғалимә Лидия Нагаева, фольклорсы Розалия Сол­тангә­рәева эшләне. “Йәнгүзәл” баш­ҡорт фольк­лор төркөмөнә төрлө факультет студенттары йөрөнө. Ансамбль сығыштары һәр бай­рамдың биҙәгенә әйлән­гәйне. Ҡурайсылар ансамбле егет­тәре лә ҡышҡы каникул мә­лендә ра­йондарға беҙҙең менән бергәләп сыға торғайны. Төрлө йылдарҙа етәкселәре Марат Тулыбаев, Илгиз Теләүбаевтар эшләне.


Ансамблгә йөрөгәндәр ара­һын­да ғаиләләр барлыҡҡа килһә, балалар тыуһа, Әхмәт ағайыбыҙ ҡыуанысынан килеп етә, ихлас ҡотлай ине. Марат менән беҙ ҙә уның “ҡәҙерле шәкерттәре” булыу бәхетен тойҙоҡ, бының өсөн яҙ­мы­шыбыҙға рәхмәт. Илзирә ме­нән Алик Дүшәнбаевтар, Нәғимә менән Садиҡ Акиловтар, Зәлиә менән Азат Буранғоловтар, Рә­ғиҙә менән Ғаяз Истәковтар һ.б. – беҙҙең ансамбль осраштырған парҙар.

Артабан беҙҙең һөнәри хеҙ­мәт­тәшлек бик тығыҙ дауам итте.


Башҡортостандың Мәҙәниәт министрлығы, Республика халыҡ ижады үҙәге үткәргән бихисап са­раларҙа, оло ҡорҙарҙа Әхмәт ағай Сөләймәнов ихлас ҡатнаш­ты, аҡыллы кәңәштәр, белгес фе­керҙәрен әйтә, йүнәлеш бирә килде. Ауыҙ-тел ижадына ҡағылыш­лы байрамдар, семинарҙар, оҫта­лыҡ дәрестәре унһыҙ үтмәй ине. Халыҡ ижады менән ғәмәли шө­ғөл­ләнгәндәргә уның һәр кәңәше файҙалы, һәр тәҡдиме урынлы булды.


“Салауат йыйыны” республика фольклор байрамы, Ишмулла Дил­мөхәмәтов, Йомабай Иҫән­баев исемендәге башҡорт халыҡ ҡоралдарында уйнаусыларҙың республика конкурстары, баш­ҡорт халыҡ йырҙарын башҡарыу­сыларҙың “Оҙон көй”, Зәки Мәх­мүтов исеменә арналғаны, “Ирән­дек моңдары”, “Дим моңо” кеүек йырсылар ярыштары, республика Ҡурай, шәжәрә байрамдары, “Аш­ҡаҙар таңдары”, “Акмулла нәси­хәт­тәре”, “Ауаз”, “Тылсымлы моң­дар” кеүек башҡорт фольклор байрамдарының баһалама төркө­мө рәйесе булараҡ эшләр ине.


Сәсәндәр ижадына айырым иғтибар була башлағас, Республика халыҡ ижады үҙәге 90-сы йылдарҙа бер нисә тапҡыр ойош­торолған сәсәндәр бәйгеһен яңы­нан тергеҙеүгә тотондо. “Баш­ҡорт­остан Республикаһының сәсәндәр үҙәге”, Салауат, Әбйә­лил, Учалы, Дәүләкән, Ғафури, Бөрйән райондарында, Сибай сәнғәт колледжында “Урал батыр”, М. Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университетында сәсән мәктәптәре ойошторолдо.


2016 йылда тәүге тапҡыр Бөтә Рәсәй сәсәндәр фестивале үтте. Ҡырғыҙстан, Ҡаҙағстан, Рәсәйҙең 11 төбәгенән рус былиналары, “Манас” эпосын, ҡобайыр, олонхо башҡарыусылыр йыйылды. Көтөп алынған танһыҡ тамаша булды был бәйге. Донъяла эпослы ха­лыҡ­тар бик аҙ булған кеүек, иң ауыр жанрҙы оҫта итеп һөйләү ҙә еңел һөнәр түгел. Шуға ла онотолмаҫ тамаша, ҡабатланмаҫ осрашыу үтә ҡәҙерле булды.

...Эйе, пландар ҙа бихисап ине. Тик, үкенескә ҡаршы, ошо уҡ йылдың ноябрендә Әхмәт Мө­хәмәтвәли улы ҡапыл ғына ара­быҙҙан китеп барҙы. Был­тырғы мәртәбәле бәйге иһә жюри рәйесе Әхмәт ағай Сөләймәновты иҫкә алыуҙан башланды. Хәҙер ул ҡур­салап торған сәсән мәктәп­тәре үҙ-ара бәйгеләрҙе “Әхмәт әйте­ше” итеп остаздың рухына бағышлай.

Кеше ғүмере аҡҡан һыу шикелле, тиҙәр. Әммә оло шә­хестәр онотолмай, улар хаҡында һөй­ләй­ҙәр, һағыналар, эшен дауам итәләр. Башҡорт халҡы йәшәгән бар төбәктәрҙә лә Әхмәт Сөләй­мәновты яҡшы белеүҙәре, хөр­мәтләп телгә алыуҙары ғорур­ландыра. Әммә зыялылар халҡы­нан айырылмай. Баҡыйлыҡҡа күскәс тә хәтер булып йәшәй, ки­таптарҙа ҡалған аҡылы йәшәй.