“Бейеү – күңелем сағылышы”

– Рәйес Йәүҙәт улы, гәзит уҡыу­сыларҙы тәү сиратта һеҙҙе сән­ғәткә илткән юл ҡайҙан баш алды икәнлеге ҡыҙыҡһындыралыр...

– Учалы районының Наурыҙ ауылында алты балалы ғаиләлә тыуып үҫтем. Ижади һәләт миңә атай-әсәйемдән килгәндер. Атайым музыканан уҡытты, әсәйем башланғыс кластарҙа белем бирҙе. Атайыбыҙ мәрхүм булғанда миңә ете йәш кенә ине, үҫә төшкәс, унан ҡалған баянда уйнарға өйрәндем. Әсәйебеҙ ҙә йырға маһир булды, һигеҙенсе тиҫтәне ашаҡлаһа ла, әле лә халыҡ йырҙарын оҫта башҡара.

Етенсе класта уҡығанда, яңы мәктәп тамамлап, данлыҡлы “Ләй­сән” ансамблендә бейей башлаған Закир Ғарипов ауылда бейеү ансамбле ойошторҙо. Бөтә класс менән унда йөрөй башланыҡ. Бейеү донъяһына юл һалған тәүге уҡытыусым тап ул булды.

– Эйе, унынсы класты тамамла­ғас, иң тәүҙә һөнәрселек училище­һында тракторсы-машинист һөнәрен үҙләштерҙем. Унда уҡығанда, “Ләй­сән” бейеү ансамблендә шөғөлләнә башланым. Ошо ансамбль менән 1982 йылда тәү тапҡыр сит илдә – Германияла сығыш яһау бәхете лә йылмайҙы.

Шул уҡ йылда Совет Армияһы сафына алдылар. Хәрби бурысты үтәп ҡайтҡас, ауыл хужалығы инсти­тутының әҙерлек бүлегенә уҡырға индем. Ул йылдарҙа был уҡыу йорто­ноң бейеү ансамбле иң көслөләрҙән һанала ине. Шунда уҡ бейеүгә яҙыл­дым. Етәксебеҙ, Фәйзи Ғәскәровтың яратҡан уҡыусыһы Валерий Кантюков миңә бейеү серҙәрен, уны һалыу нескәлектәрен төплө өйрәтте. Алты йыл институттың халыҡ ансам­блендә бейенем, шуларҙың өс йылында үҙем уҡытыусы-репетитор эшен алып барҙым. Ошо йылдарҙа ҙур тәжрибә тупланым – төрлө халыҡ бейеүҙәрен өйрәндек, республика, сит өлкәләр, илдәр буйлап сығыш яһаныҡ, үҙемдең тәүге ижад емештәрем дә ошонда барлыҡҡа килде. 1990 йылда институтты тамамлағанда, миңә “Зоотехник-умартасы” һөнәре менән бергә “Бейеү коллективы етәксеһе” тигән диплом да тапшырҙылар.

– Уҡыуымды тамамлап ҡайтҡас, “Озерный” совхозында өлкән зоотехник булып эш башланым. Ике айҙан Уральск ҡасабаһы клубына директор итеп саҡырҙылар. Сәнғәт үҙенә тартты, риза булдым. Бер юлы балалар музыка мәктәбендә башҡорт фольклоры төркөмөн асып, үҫмерҙәрҙе ҡумыҙҙа, флейтала уйнарға өйрәтә башланым, бейеү ансамбле лә ойошторҙом.

Ҡасабала һәләтле балалар күп, уҡытыусылар ҙа етерлек, әммә музыка мәктәбе сиктәрендә генә эшләүе тығыҙ ине. Иҫке балалар баҡсаһы бинаһын юллап, Башҡорт­ос­тандың атҡаҙанған мәғариф хеҙмәткәре Елена Ғөбәйҙуллинаның ҙур тырышлығы менән бөгөнгө хәленә килтереп, “Ирәмәл” ижад үҙәген ойошторҙоҡ. Ҡурай, бейеү, йыр, фольклор, ағас семәрләү – ике тиҫтәнән ашыу бүлек­кә йөҙҙән ашыу бала йөрөй ине..

Ҡурайсылар ансамбле лә һынат­маны. Әйткәндәй, мин үҙем ҡурай уйнарға 28 йәшемдә генә Ғата Сөләймәновтың китабынан ҡарап, үҙаллы өйрәндем. Йәш ҡурайсылар менән Йомабай Иҫәнбаев призына үткән республика конкурсында беренсе урынды алдыҡ. Һарытау ҡалаһында уҙған Бөтә Рәсәй дельфий уйындарында көмөш миҙал яуланыҡ.

2000 йылда Учалыла муниципаль филармония асылғас, эшкә саҡырҙы­лар. “Уралтау” бейеү ансамблен ойош­торҙоҡ. Шулай уҡ филармония­ның режиссеры һәм художество етәксеһе лә булдым. Бөгөн ул республикала берҙән-бер муниципаль филармония булараҡ үҫеш кисерә.

2011 йылда “Асы” шифахана­һына директорҙың дөйөм мәсьәләләр буйынса урынбаҫары итеп эшкә са­ҡырғастар, баш тартманым. Алты йыл был учреждениела ла эшләп алдым.

– Бейеү – минең өсөн күңел сағы­лышы, үҙемдең уйлағанда­рымды, тойғоларымды халыҡҡа еткереү сараһы. Бейеү аша шәхестәрҙең ҡабатланмаҫ образдарын бирергә, халыҡты өндәргә, уятырға, сәмләндерергә мөмкин.

Бөгөн 60-лап бейеүем бар. Бейеүсе кеше сәнғәткә мөкиббән ғашиҡ шәхес булырға, халҡының йыр-моңон, тарихын белергә, телен, мәҙәниәтен ихтирам итергә, нәфис әҙәбиәтте, спортты яратырға, тәрбиә­ле, күҙәтеүсән булырға тейеш. Тәүҙә мине тарихи тема ныҡ ҡыҙыҡһын­дырҙы. “Шәғәле Шаҡман”, “Сура батыр”, “Ҡарас сәсән”, “Муса Мортазин” ошондайҙарҙан. Тарихи бейеүҙәрҙе ҡуйыу еңел түгел. Тәүҙә шәхес менән яҡындан танышаһың, бының өсөн күп әҙәби, тарихи мәғлүмәтте үҙләштерергә кәрәк. Һуңынан күңелдә дөйөм бер образ тыуа.

– Бейеү сәнғәтенән Рәшиҙә Туйсина, Мөхәмәт Иҙрисов, Риф Ғәби­тов, Хашим Мостаевтарҙың ижади эшмәкәрлегенә һоҡланып бағам. Һәм, әлбиттә, мәшһүр Фәйзи Ғәскә­ров кимәленә мөмкин тиклем яҡын килтереп, тиңләшеп бейеүҙәр ҡуйырға тырышам.

– Йыл һайын район һабантуйҙа­рының режиссеры булдым. Бынан тыш, республика кимәлендә уҙған күп кенә байрамдарҙы сәхнәләш­тереү, ойоштороу форсаты тейә. Милли батырыбыҙҙың тыуған көнөнә арналған Салауат йыйындарында, Й. Иҫәнбаевтың, З. Биишеваның юби­лей йылдары айҡанлы ойошто­ролған сараларҙың баш балетмейстеры, режиссеры булдым. Шулай уҡ “Байыҡ” телевизион конкурсының гала-концертында бер нисә йыл рәттән режиссерлыҡ иттем.

– Төрлө райондар, урындағы филармониялар менән тығыҙ хеҙмәт­тәшлек итәм – әленән-әле саҡырып торалар. Эшемдең һөҙөмтәһен күреү ҡәнәғәтлек тойғоһо уята, яңы идеяларға ҡанат ҡуя.

Республикала ғына түгел, бөтә донъяла билдәлелек яулаған Ф. Ғәскәров исемендәге халыҡ бейеү­ҙәре ансамбле репертуарында “Ете ырыу”, “Комбриг Мортазин” исемле бейеүҙәремдең булыуы – минең өсөн ҙур ҡаҙаныш. Шулай уҡ Сибай, Учалы, Нефтекама филармониялары артистары ла бейеүҙәремде башҡара.

Үҙем ҡуйған бейеүҙәрем менән сығыш яһап, “Байыҡ” телевизион конкурсында алдынғы урындарҙы алыусыларҙы күреү – үҙе ҙур баһа.

– Мәҙәни саралар режиссеры булараҡ, район кимәлендә уҙғарылған бөтә саралар минең яуаплылыҡта. Бынан тыш, башҡа райондарға ла йыш саҡыралар.

Бөгөн халыҡ араһында этномәҙә­ниәткә иғтибар ҙур. Милли музыка ҡоралдарын пропагандалау маҡса­тын­да бынан бер нисә йыл элек Башҡортостандың атҡаҙанған мәҙә­ниәт хеҙмәткәре Илһам Байбулдин менән “Сал Урал” этнотөркөмөн ойошторҙоҡ. Сығыштарыбыҙҙы өзләү менән дә биҙәйбеҙ. Олатай­ҙарҙың тарих төпкөлөнән килгән сәнғәте менән ҡыҙыҡһыныусылар байтаҡ – өйрәнергә теләүселәргә оҫталыҡ дәрестәре лә үткәрәбеҙ.

– Эйе, боронғо кәсеп-шөғөлдә­ребеҙ менән бергә халҡыбыҙҙың уҡ атыу оҫталығын милли спорт уйыны булараҡ үҫтереү маҡсатында Учалыла ҙур эш башҡарыла. Ил-ырыу именлеген һаҡлаған Ҡарас батыр иҫтәлегенә уҙғарылған турнир республика ғына түгел, сит өлкәләр мәргәндәрен дә йыя. Күркәм традицияға әйләнгән “Мәргән уҡсы” фестивале быйыл дүртенсе тапҡыр үтәсәк. Зәйнулла ишан Рәсүлевкә бағышлап, балалар араһында уҙғарылған район уҡсылар турниры ла танылыу тапты.

Бөгөн Учалыла халҡыбыҙҙың милли шөғөлдәре менән ҡыҙыҡһы­ныу көслө, традицион уҡ атыу менән йөҙгә яҡын кеше шөғөлләнә. Егет­тәребеҙ урындарҙа йә үҙ аҡсаһына, йә ярҙамдан файҙаланып, түңәрәк­тәр асты. Район хакимиәте етәксе­леге лә башланғыстарыбыҙҙы хуп­лап тора, “Мәргән уҡсы” фестива­лен­дә ҡатнашыу өсөн ян, уҡ-һаҙаҡ һатып алып бирҙе, ойоштороу эштә­рендә ярҙам итә. Шәхси эшҡыуарҙар, был шөғөл менән ҡыҙыҡһы­ныусыларҙың да ярҙамын тоябыҙ.

Ил төкөрһә, күл була, тиҙәр. Уңыш­тар көттөрмәне – Учалы мәр­гән­дәре республикала ғына түгел, сит тарафтарҙа ла танылды. Шәхсән үҙем былтыр I Бөтә Рәсәй төрки халыҡтары фестивалендә икенсе урынға сыҡтым, Ҡырғыҙстанда уҙған Бөтә донъя күсмә халыҡтар уйында­рында дүртенсе һөҙөмтәгә өлгәштем. Әйткәндәй, Ҡырғыҙстанда, Ҡаҙағс­тан­да милли спорт төрҙәренә дәүләт кимәлендә ҙур иғтибар бүленә, был илдәрҙә хатта этноспорт департаменттары эшләй. Беҙгә лә уларҙан үрнәк алып, боронғо шөғөлдәребеҙҙе тергеҙергә ваҡыттыр, сөнки бының әһәмиәте бик ҙур. Беренсенән, сәләмәт тормошто пропагандалау һәр саҡ яҡшы, икенсенән, уҡ-һаҙаҡ тотоу рухи хәтерҙе уята, үҙ асылыбыҙға ҡайтыуға булышлыҡ итә. Эскелек, наркомания, экстремизм кеүек сирҙәрҙең таралыуы әҙәм балаһының рухи тамырҙарынан айырылыу эҙемтәһе түгелме һуң?!

– Дөрөҫ һүҙҙәр. Һәр башланғы­сымды хуплап, күтәреп алып ярҙам иткән, мине аңлаған, ғаилә усағын һаҡлаған йәмәғәтемә ҙур рәхмәт. Лилиә менән инс­титутта уҡығанда таныштыҡ, ансамблдә бергә бейенек. Учалы халыҡ театры режиссеры булараҡ, ул да сәхнәнән төшмәй, конкурстарҙа ҡатнаша, спектакл­дәрҙә уйнай. Һуңғы ваҡытта “Мәргән уҡсы” хәрәкәтендә лә уңышлы сығыш яһай. Айгөл ҡыҙыбыҙ “Нефтеоргсинтез” заводында лабораторияла эшләй, яңы ғына ғаиләле булды. Айназ улыбыҙ “Ҡурай” телеканалында тапшырыуҙар алып бара. Балаларыбыҙ икеһе лә сәнғәткә ғашиҡ, Айгөл – республика кимәлен­дә уҙғарылған бейеү конкурстары лауреаты. Айназ ҡурай буйынса республика конкурсында, “Байыҡ”та Гран-при яуланы, күптән түгел йырлай башланы, алып барыусы булараҡ та таныла бара. Икеһе лә уҡ атыу менән шөғөлләнә.

Ғаилә традицияларыбыҙ ҙа бар, тәбиғәт ҡосағында ла йыш булабыҙ: поход биштәрҙәре, ҡармаҡ, котелоктарыбыҙ һәр ваҡыт әҙер тора. Һалда ла ағабыҙ, тауҙарға ла үрләйбеҙ, урман-яландарҙы ла гиҙәбеҙ. Ғаиләһендә барыһы ла имен булһа ғына, кеше үҙен тулыһынса бәхетле тоя, эштәре лә ырамлы бара – был тәңгәлдә мин уңдым.

– Әңгәмәгеҙ өсөн ҙур рәхмәт, яңы ижади үрҙәр һеҙгә!

Учалы районы.