Бөтә яңылыҡтар

“Үҙемде йондоҙ итеп тоймайым”

“О, Тимур! Һеҙҙең менән фотоға төшөргә мөмкинме? Ә мин һеҙҙең йырҙарығыҙҙы тыңлайым!” тип әйтһәләр, гел баҙап ҡалам, башта “Минең менән? Ни өсөн?” тигән һорауҙар ярала.

Автор фотоһы.
Уның тауышын башҡаларҙыҡы менән бутау мөмкин түгел. Әллә ниндәй ярһыу һағыш, моңһоу саялыҡ сатҡылары сәскән тауышы йырҙарын да, уларҙы башҡарыр алдынан уҡыған шиғырҙарын да иҫ киткес моңло, тетрәндергес итә. “Сплин” рок-төркөмөн белмәгән кеше һирәктер. Башҡорт Васильевы тип атар инем мин уны, әммә шул уҡ ваҡытта беҙ әңгәмә ҡорған йырсының үҙенә генә хас юлы, үҙе генә бәйән итер тарихы бар. Ҡаршы алығыҙ: Тимур ЯМАЛОВ! Ул сығыш яһаған һәр концертта алып барыусыларҙың ошолай иғлан итеүе була, тамашасы залы ҡапыл йәнләнеп китә. Егеттең тормошонда ҙур әһәмиәткә эйә 12 – 14 июлдә Ишембай ерендә үтәсәк VIII “Ҡош юлы” башҡорт бард фестивале алдынан уның менән әңгәмә ҡорҙоҡ.
– Ошондай һәләтле егеттең ижад юлы нисек башланып китте? Ҡулыңа нисек гитара килеп эләкте?
– Һуңғы арала был хаҡта уйлана торғас, быға Миңзәлә Яхина (шулай уҡ башҡорт бард йондоҙо, “Ҡош юлы” фестивале лауреаты, Баш­ҡорт дәүләт филармонияһы режис­серы – авт.) сәбәпсе, тигән фекергә килдем. Бала сағымда беҙҙең Учалы районының Ҡотой ауылына ул үҙенең концерты менән килгәйне. Гитара менән ҡыҙыҡһынмай ҙа инем, дуҫыма эйәреп кенә барғай­ным. Миңзәләнең гитара уйнап йырлауы минең өсөн тәүҙә хатта ят күренеш тойолдо, әммә шул ва­ҡыттан алып күңелемә гитарала уйнап өйрәнергә ине, тигән хыял ояланы, ҙурайғас, концерттар менән сығыш яһау теләге тыуҙы. Йылдар үтте, хыял хыял ғына булып ҡала килде. Туғыҙынсы класта уҡыған саҡта гитара түңәрәгенә яҙылдым, аҙнаһына бер тапҡыр шөғөлләнә башланым, беренсе күнекмәләрҙә өйрәнгәнде киләһе аҙнаға килгәндә онота торғайным. Бер ай эсендә әллә ни уңышҡа өлгәшә алманым.
2004 йылда, ниһайәт, үҙ гитарам­ды ҡулға алырға насип булды, көн дә уйнау сәбәпле, был музыка ҡора­лының тулыһынса телен систем.
Бер-ике йыл үткәс, гитарала уйнап ултырғанымда, йырлай алыуымды аңлап ҡалдым. Тауыш бар, уны төрләндерә алам. Шул уҡ ваҡытта нимә тураһында һәм нимә өсөн йырлағанымды, был йырым менән кешеләргә ниндәй хистәр еткерә алыуымды аңланым. Ошонан һуң гитараны йышыраҡ ҡулға ала, йырҙар яҙып ҡарай башланым, әммә улар урыҫ телендә булды. Тәүге йырҙарым уртаса кимәлдә, әллә ни иҫ китерлек тә түгелдәр ине.
– Көй нисек тыуа? Ауырмы уны уйлап сығарыу, әллә...
– Тәүге ваҡытта ҡыйын. Ижадымда ниндәйҙер аяҡ терәрлек нигеҙ кәрәк ине. Был нигеҙ, схема һалынғас, бая әйтеп киткәнемсә, ни өсөн, кемгә йыр яҙыуымды аңла­ғас, көй яҙыу еңелләште. Шиғыр, йәғни йырҙарға һүҙҙәр яҙғанда ла шулай. Тәүге ауыҙ тултырып ши­ғыр тип әйтерлек ижад емешем 2011 йылда тыуҙы.
– Быға нимә этәргес көс булып торҙо? Хистәр?
– Башта хистәр ҙә түгел, ә тап ниндәйҙер лайыҡлы әйбер ижад итергә ҙур теләк был аҙымға этәр­ҙе. Мәктәп йылдарында Сергей Есенин, Марина Цветаеваларҙың шиғырҙары күңелемә яҡын ине, шиғыр яҙыу серҙәрен дә тулыһынса шунда төшөндөм, әммә үҙем яҙа алмай инем барыбер. 2011 йылда дуҫым менән Өфөгә күстек. Изге Рамаҙан айы ине, дуҫыма эйәреп, ҡыҙыҡһыныуым еңгәндер, ураҙа тота башланым. Утыҙ көнләп ваҡыт үткәндән һуң, беренсенән, бар насар ғәҙәттәремдән арыныуымды аңланым, икенсенән, ҡапыл төн йөҙөндә күңелдә
“Ҡотҡар мине,

Ҡар менән тулғанда болоттар,

Йөрәгемдә уттар һүнгәндә,

Күренмәгән саҡта йондоҙҙар,

Күңелемдә хистәр үлгәндә...”
тигән юлдар яралды, һәм тулы­һын­са шиғыр хасил булды. Дәрт­ләнеп киттем, ниһайәт, ижади про­цес­тың нисек эшләгәнен аңлап ҡал­дым. Бынан бер нисә көн үткәс, “Ҡайҙа? Ҡасан? Нисек?” шиғырын яҙҙым.
– Һәм ул һинең киң таралған тәүге йырҙарыңдың береһенә әүерелде, ошонан барыһы ла башланып китте...
– Шиғырҙы көйләп ултырҙым да дуҫымдан кәңәш һораным: “Бындай йыр була аламы?” “Әлбиттә, яҙып бөт!” – ти ул. Бер нисә ай үткәс, “Йырла, гитарам!” район бәйгеһе ха­ҡында белеп ҡалдым. Ҡатна­шырға йөрьәт иттем, етмәһә, йәрәбәлә миңә беренсе һан эләкте. Сығыш яһарға ярты сәғәт ҡалғас, тулҡын­ланы­уым­дан гитара аккордтары ла, йыр һүҙҙәре лә баштан сы­ғып осҡанын аңлап ҡалдым. Сәхнәгә сығып, беренсе аккордты баҫҡандан һуң, нисектер хәтер ки­ре ҡайтты. Был бәй­гелә беренсе урынды яуланым. Шунан башланды ла инде... “Беҙҙең ихата йыр­ҙары” бәйгеһендә – Гран-при. Унда ҡатнашҡан егеттәр “Беҙ унда бары­бер урын яуламая­саҡбыҙ, әммә әй­ҙә киттек!” – тигән һүҙҙәр менән мине Белорет районында үтәсәк “Уралтау тауышы” бардтар бәйге­һенә саҡырҙы. Мәскәү кеүек ҙур ҡа­ла­ларҙан килеп еңеү яулаған бардтар ҡатнашҡан был бәйгегә беҙ әллә ни ҙур өмөт бағламай инек.
“Уралтау тауышы” бәйгеһе хәте­ремдә айырыуса уйылып ҡалған, сөнки беренсе көндә башҡа ҡатна­шыусыларҙы аптырап тыңлап торам, барыһы ла урман, шишмә ха­ҡында йырлай, ә мин – үҙемдең рок-музыка менән (көлә – авт.). Бер сәғәт буйы сиратымды көтөп, ҡараңғы төшөп барғанда, мин дә сәх­нәгә күтәрелдем. “Иртәгә кон­курстың үҙендә йырлаясаҡ йырың менән сығыш яһама” ти­һәләр ҙә, шуны йырлай башланым. Рус телендә үҙем яҙған “Взлетела стая” йыры ине. Сығыш яһап бөтөүем булды, бар халыҡ “тағы йырла!” тип шаулашты. Сәхнәнән төшө­үе­мә, барыһы ла уратып алды, кемдер ялан сәскәләре һуҙа, ҡыҙҙар йүгереп килде... Икенсе көнөнә ир­тән палаткала йоҡлап ятҡан ерем­дән үҙемдең йырла­ғанымды ишетеп уянып киттем. Кисен йырлағанымды яҙҙырып алып, иртә ме­нән колонкалар ярҙа­мында бар яланға яңғыраталар икән.
Ниндәй­ҙер Ҡотой егетен, шулай итеп, иртәгәһенә бар ялан бе­лә ине. Был бәйгелә I дәрәжә лауреат исеменә һәм “Тамашасы һө­йөүе” номина­цияһына лайыҡ булдым. Бер аҙна үттеме-юҡмы, мине “Ҡош юлы” бардтар фестиваленә саҡыр­ҙылар.
– Тап ошо мәлдә тормошоңда яңы баҫҡыс башланғанын той­ҙоңмо? Киң билдәлелек һиңә “Ҡош юлы” арҡылы килде бит.
– Тәүҙә аңламай ҙа ҡалдым. Етмәһә, тәүге йылда урын алманым. Киләһе йыл “Ҡош юлы” бәйгеһендә еңеүсе булам тип маҡсат ҡуйҙым.
– Бәйгеләрҙә беренсе урындар яулап килеп, беренсе “Ҡош юлы”нда бер нәмә лә алмауың сәмгә тейҙеме?
– Ҡулымдан эш килеүен тәү сиратта үҙ-үҙемә иҫбат иткем килде. Икенсенән, һәләтемдә, мөмкин­лектәремдә шикләнгәндәр ҙә бар ине. Өсөнсөнән, “Ҡош юлы” – үҙе­нең юҫығында эшләп килгән бер­ҙән-бер башҡортса фестиваль. Ул башҡа рус телендәге бард фес­тивалдәренән үҙ идеологияһы, мәҙә­ниәте булыуы менән айырылып то­ра, шуға күрә тап ошо бәйгелә еңеү теләгем көслө ине. Йыл дауа­мында был маҡсатымды тормошҡа ашырыу өҫтөнән ентекле эш башланым.
– Ни рәүешле ине ул әҙерлек?
– Сәхнә тормошом әүҙемләште, бик күп сығыш яһай башланым. Кө­рәш ярыштарынан, ниндәйҙер һәй­кәл асыу тантаналарынан, төр­лө байрамдарҙан, ғөмүмән, бер са­ранан да ситтә ҡалмай торғай­ным. Үҙемдең 30-сы сығышыма барыһына ла әҙер булыуымды аң­ланым. Башҡортса йырҙар яҙа баш­ланым, улар хәҙер еңел бирелә ине.
– “Ҡош юлы” хәрәкәтенә ҡушылғас, ниндәй тәьҫораттар кисерҙең?
– Унда фекерҙәштәремде таптым, сөнки беҙ бер мил­ләттән, тел, ил тип борсолоуҙарыбыҙ ҙа уртаҡ.
– Ни өсөн йырҙарыңда шул тиклем һағыш күп?
– Бында инде мөхәббәт ғәйепле. “Фәрештәләр”, “Менер инем болот­тарға”, “Һиңә һаман йырҙар яҙам” – барыһы ла һөйөү ғазабынан яралған йырҙар.
– Мөхәббәттән тыш, һинең йырҙа­рыңда йәнә үҙ-үҙеңде эҙләү, яң­ғыҙ­лыҡ кеүек темалар ҙа етерлек...
– Беҙ шундай заманда йәшәй­беҙ: кеше телефон, интернет ярҙа­мында Ер шарының икенсе осонда йәшәгән кеше менән секунд тиҙ­легендә бәйләнешкә инә ала, әммә барыбер һәр беребеҙ үҙенсә яңғыҙ.


– Йыр яҙыу процесы нисек бара?
– Төрлө йыр төрлөсә. Мәҫәлән, “Менер инем болоттарға” йырын яҙыр алдынан “Алып ҡайта микән яҙҙар кире һинең яндарыңа” тигән юлдар күптән башта йөрөй ине. Бер ваҡыт төнөн йоҡларға ятҡанда, әллә йоҡо алмағанда, ҡапыл шул юлдарҙың дауамы булып, аңымда “Ағамы икән кире һыуҙар үрмәләп ҡаяларға” тигән һүҙҙәр хасил булды. Һикереп торҙом, егерме минут эсендә йыр әҙер ине. Әлеге мәлдә дүрт йыл буйы бер йырҙы үҙем менән йөрөтәм, яҙып бөтөп булмай. Өс йырым Сорғот ҡалаһында йәшәгәндә тыуҙы. Унда йәшәү темпы Башҡортостандағы һымаҡ юғары тиҙлектә түгел, бер кем дә борсомай, рәхәтләнеп ижад иттем.
– Ғилман Ишкинин “Ижад” тигән шиғырында “Үҙеңә үҙең хужа булған ваҡыт” ти бит...


– Эйе. Әммә ҡайһы ваҡыт илһам килгәнен ҡул ҡаушырып көтөп ултырырға ла ярамай, тоторға ла эшләргә, йәғни илһам килһен өсөн сәбәп уйлап табырға кәрәк.
– Һуңғы ваҡытта йырҙарың да һирәк сыға, яңы клиптарың да күренмәй. Ни өсөн?
– Хәҙер өҫтөнлөктәр үҙгәрҙе. Ғаилә ҡорҙом, уны тәьмин итергә кәрәк. Музыка икенсе планға күсте. Күберәк фотоға төшөрөү менән шөғөлләнә башланым. Һәр өлкәлә тулыһынса бирелеп эшләү мөһим, үҙ-үҙемде ике ярға бүлһәм, музыка ла, фотограф карьераһы ла килеп сыҡмаҫ ине. Йырсы карьераһы төҙөргә теләһәм, музыка тураһында көн-төн уйларға һәм гитара менән ҡосаҡлашып йоҡларға тейешмен. Әлегә, ҡыҙғанысҡа ҡаршы, ундай мөмкинлегем юҡ. Ҡайһы ваҡыт ба­рыһын да ташлап, үҙемде тулы­һынса музыкаға арнағым килә, әммә был осраҡта мин кәләшһеҙ, аҡса­һыҙ ҡаласаҡмын (көлә – авт.). Был да бит үҙенә күрә ҙур яуаплылыҡ.
– Ғөмүмән, “О, Тимур! Һеҙҙең менән фотоға төшөргә мөмкинме? Ә мин һеҙҙең йырҙарығыҙҙы тың­лайым!” тип әйтһәләр, гел баҙап ҡалам, башта “Минең менән? Ни өсөн?” тигән һорауҙар ярала. Әле һаман үҙемде йондоҙ итеп тоймайым. “Евразия йөрәге”ндә сығыш яһап төшкәс, бер ҡыҙ килеп: “Ә мине һеҙҙең “Фәрештә­ләр” йыры музыкаль училищеға уҡырға инергә этәрҙе. Ҙур рәхмәт!” – тине. Ары китеп барһам, ҡыҙ менән егет тора: “Ә һеҙ бе­ләһегеҙме, беҙ “Евразия йөрәге”нә һеҙҙе тыңлар өсөн генә килдек!” Ошондай кү­ренештәр миңә гел сәйер тойола.
– “Евразия йөрәге” тигәндәй, унда һин быйыл Республика мил­ли музыка ҡоралдары оркес­тры менән сығыш яһаның. Нисек үтте?
– Репетициялар ваҡытында оркестр ҡаршыһында тороп та, был эштең масштабын тулыһынса аң­лап еткермәнем башта. Әмәлгә ҡал­ғандай, ул мәлдә барыһы ла килеп тығылған: “Ҡош юлы. Балалар” телевизион проектында остазмын, балаларҙы финалға әҙерләр кәрәк, туйға фотограф итеп саҡы­рылғанмын... Сәхнәгә сығыу ваҡыты етеп килә, һәм тәүге сығы­шым­дағы кеүек, аккордтар ҙа, йырҙың һүҙҙәре лә, ҡасан, ниндәй квадратта оркестрға ҡушылыу ваҡыты ла баштан сығып оса... Барыһын да берәм-берәм хәтергә төшөрәм. Сәхнәгә сығырға бер минут ҡала, кемдер яңылыш гитарама ҡағыла һәм уны көйләүҙән сығара... Яңы­нан көй­ләйем, тамаҡ кипкән, һыу юҡ. Ниндәйҙер бала, әсәһен юғал­тып, сәхнә артына килгән, илай, уны йыуатырға тырышам. Үҙемде кем йыуатһын (көлә – авт.)... Сәхнәгә сығам, миңә дүрт тарафтан дүрт прожектор яҡтырта, халыҡтың күплеге һушты килтерә һәм башлана... “Ҡоштар һана­йым...” тип әйтеүем була, амфитеатр тауышҡа күмелә. Аңлай­һыңмы, өс минут бер ғүмерҙәй тойолдо.


– Ғәмәлдә күңелеңде ниндәй уйҙар биләй?
– Ултырып тормош хаҡында уйланып алырға яратам. Кешеләрҙең туҡтап уйланырға ваҡыты юҡ бит ул. Иртә менән ҡайҙалыр ашыға­лар, буш ваҡыттарын социаль селтәрҙәр биләй, сәй табыны артында ла YouTube каналынан видео ҡарайбыҙ, кис – фильм, сериалдар. Шулай көн үтә, ул айға олғаша. Әйҙәгеҙ, ултырып бер аҙ уйланып алайыҡ...