Афарин, “Иҙел йорт”!

Хәҙер бит ҡороусылар етерлек. Мәҫәлән, XIX быуат башы Ватан һуғышы картиналарын тергеҙеүселәр, Сталинград һуғышы осорон күҙ алдына баҫтырыусылар, Европала Атилла яуҙарын ҡороп күрһәтеүселәр. Шулай уҡ театр артистары... Улар ҙа ниндәйҙер пьеса буйынса картина ҡора.

Бөгөнгө заман темаһына яҙыусы­лар, был яҡтан ҡарағанда, отошло хәлдә: улар үҙҙәре күргән, хатта ҡа­ты­шып йөрөгән күренештәрҙе тер­геҙә. Ни тиһәң дә, үҙең ҡатнаш­ҡан, үҙ йөрәгең аша кисергәнде яҙыу ҡы­ҙығыраҡ та, еңелерәк тә. Ә фантасмагория, фантазия яҙыусылар һуң...

Мирас Иҙелбаев, нисек кенә әйт­һәк тә, тарихи картиналарҙы тыу­ҙырыусы ижадсы. Әүәле ул “Юлай улы Салауат” исемле тарихи роман яҙғайны, эш шөғөлө лә шуға тарты­мыраҡ – әҙәбиәт тарихын өйрәнә, элегерәк “Башҡорт йыраусы-сәсәндәре” тигән етди ғилми хеҙмәте баҫылып сыҡты... Әле алдыбыҙҙа өп-өр яңы әҫәр – “Иҙел йорт” романы. Бик тә үҙенсәлекле, бик тә етди әйбер.

Тәүҙән үк шуға иғтибар йүнәл­тәһең: автор әҫәрен нисек ҡорор икән, ҡайһылай башлап китер? Мо­ғайын, инешендә яҙылғанса, XV быуат һуңындағы ваҡиғаларҙы терге­ҙергә, атаҡлы сәсән, ырыу башлығы Ҡоба­ғоштоң бала сағын һүрәтләргә йыйына булыр... Уҡыу­сыны ни әүрәтә? Мажаралыҡ! Ә былай һәүетемсә генә һүрәтләп барыу, ырыу тормошо, йолаларын күрһәтеү генә уны ҡәнәғәтләндер­мәйәсәк.

Ысынлап та, автор уҡыусының шул талабын һиҙә: геройҙары тәүҙән үк мажараға тарый: Ете ырыу берләшмәһенә ингән Үҫәргән ырыуына барышлай меңдәр яңылыштан үҫәргән көтөүсеһен яралай. Шуның арҡаһында мең ырыуы башлығы Баязит үҙенең тиҫтәнән ашыу юлдашы менән үҫәргәндәрҙең әсиренә әүерелә.

Шундай әкәмәт тә, хәтәр ҙә боролош-көтөлмәгәнлек менән башланып китә роман. Әҫәр йөкмәткеһенә мажаралыҡ һулышы өрә, алда ҡуйырасаҡ ваҡиғаларға төҫмөр өҫтәй – алда хәтәр көтөлә, алда ваҡиғалар ҡуйырасаҡ...

Мирас Иҙелбаев үҙ юлынан киткән. Әүәлге тарихи темаға яҙыл­ған әҫәрҙәрҙә беҙ йолаларҙы һүрәт­ләүҙе, ырыу тәртиптәрен тәфсирләп һөйләүҙе күрер инек – бында ул юҡ. Автор мөмкин тиклем хикәйә­ләүҙе ҡыҫҡа тота, алға ынтыла. Ва­ҡи­ғаларға (мәғлүмәткә) күмелеп ҡа­лыу ҡурҡынысы ла янай бит, ә ижадсы үҙенең ҡәтғи логикаһына буйһона.

Ырыу башлығы Баязит ил көнө менән йәшәй, йәнәшәһендә улы, буласаҡ сәсән, ырыу башлығы Ҡобағош үҫә. Был ике сюжет һыҙығы ла йәнәш үҫешә, бик һынлы булып күҙ алдына баҫа. Шул уҡ ваҡытта тағы бер сюжет һыҙығы – нуғайҙар тормошо һын­лана. Был йүнәлештәр бер-береһенә бик тығыҙ бәйләнгән, ваҡыт-ваҡыт килеп киҫешә. Ырыуҙар бер-береһе менән ҡатышып йәшәй, меңдәр – Башҡорт иле үҙәгендә, көслө күс – үҫәргәндәр – илдең көньяҡ сигендә. Шулай ҙа көндәре, яҙмыштары бер, улар – көрәш­тәштәр. Баязит нисек тә башҡорт ырыуҙарын бер урҙаға берләш­терергә, нуғай хандары иҙеүенән ҡотолдорорға тырыша. Ил көнө тип яна, шуның өсөн йортондағы бөтә мәшәҡәттәрҙән арынып, Башҡорт­остан буйлап йөрөргә, ырыуҙарҙы туплау хәстәрлеген күрергә мәжбүр.

Был, бер яҡтан, дөрөҫ тә, әммә автор күтәргән концепция бер ни тиклем иҫкермәнеме икән? XV быуат аҙағы. Яҙма әҙәбиәттә IX быуаттан уҡ билдәле башҡорттар һаман берләшмәгән, һаман бер бөтөн башҡорт халҡы булып ойошмаған икән дә! Һаман да улар үҙ ырыуҙары эсендә ҡайнай, Ете ырыу – башҡа, унда Үҫәргән ырыуы – үҙе башҡа ил! Улай тиһәң, беҙҙең башҡорттар XIII быуатта Сыңғыҙхан етәкселе­гендәге монгол-татарҙар ябырылыуына ҡайһылай ҡаршы тора алды икән, ә бәжәнәктәр менән берлектә IX быуатта Арал диң­геҙе янында, яҡынса 840 йыл­дарҙа огуз-кимак-ҡарлуҡ берләшмә­һенә ҡаршы оло яуға нисек күтәрелгән һуң? Һаман, инде XV быуатта ла ырыуҙарға айырымланыу көслө (был “Иҙел йорт”онда шулай), баш­ҡорт илендә бер ниндәй берлек юҡ, һаман улар өҫтөнән Нуғай, Себер, Ҡаҙан хандары хөкөмө йөрөй! Ысынбарлыҡта ла шулай уҡ булдымы икән?

Был – юл ыңғайындағы иҫкәрмә. Ырыу-араға айырымланыу, һаман шуны ғына ҡыуыу көслө инде ул. Шул уҡ ваҡытта ырыуҙарға бүленеш, ошолай ырыу башлығы етәксе­легендә йәшәү, бәлки, башҡорттар­ҙың үҙҙәренә генә хас дәүләт ҡоро­лошо, идара ойошторолошо булыуы ла ихтимал бит. Бәлки, ваҡыты-ва­ҡыты менән теге йә был ырыу баш­лығы бөтә ырыуҙар башлығы булып торғандыр? Сәйәси хәл ҡатмар­ла­шыу менән ул йәһәт кенә ырыуҙарҙы бер йоҙроҡҡа төйнәгән­дер, оло бер ғәскәр туплай алғандыр? Хәйер, быныһы инде тарихсы, хоҡуҡсы, сәйәсмән ғалимдар эше... Ә яҙыусы, ошо яҡтан ҡарағанда, үҙе лә ғалим-эҙләнеүсе түгелме ни?

Мирас Иҙелбаевса, ырыуҙар берләшә, тиҙ үк нуғай хандарына ҡаршы баҫа алырмы? Мең ырыуы башлығының ынтылыштары матур, уға өлгәшеү юлында мең кәртәләр ҡалҡһа, шул уҡ ваҡытта нуғайҙар ҙа тик ятмай – араларында тәхет өсөн көрәш тынмай, тиҙ үк нуғай мырҙаһы Алтаҡар үҙе Басман хан тәхетен баҫып ала, Мең ырыуына яҡын – Торатауҙа торған Түрхан да уның иркенә бирелә. Ҡаты ҡуллы Алтаҡар тешен-тырнағын Үҫәргән ырыуына һаман нығыраҡ батыра, ырыу башлығы Ҡарабуғаның егерме йәшлек сибәр ҡатынына, унан уның дүрт-биш йәшлек ҡыҙына ымһына: ханда хан ынтылыштары!

Ә Ҡара­буға һаман һуҙа, һаман әүәлге хәл дауам итер, ти. Улай ғына түгел, уның маҡсаттары тағы ла олораҡ – бөтә ырыуҙарға баш булыу! Ә был ваҡытта нуғай ҙа йоҡламай: улар Ҡаҙан ханлығы, Себер ханлығы менән берләшеп, үҙҙәренең Эмба илендәге төп ватаны менән килешеп көс туплай. Әүәлге ирәүәнлектә йә­шә­гән Ете ырыу өҫтөнә ябырыла Алтаҡар. Алтаҡар башҡорттар бер­ләш­кәнсе алданыраҡ өлгөрә, Үҫәр­гән илен туҙҙыра, ырыу башлығы Ҡарабуғаның сибәр йәш бисәһе менән ҡыҙы – уның ҡулында. Мең ырыуы башлығы Баязит, ваҡи­ғаларҙы ҡуйыртмайым тип, әсир­леккә төшә. Улы, буласаҡ йыраусы-сәсән, ырыу башлығы Ҡобағош ошо ваҡиғалар уртаһында ҡайнай, атаһы эҙенән бара.

“Иҙел йорт” әҫәрендә мәсьәлә трагедиялағыса хәл ителә: нуғайҙар үҫәргән ырыуын таланы, хатта килә­сәккә бер ниндәй ышаныс ҡалманы кеүек... Башҡорттар был юлы ла бер­ләшә алманы, ары уларға әүәл­гесә үҙаллы йәшәү мөмкин­леге ҡайҙа?

Яҙыусы нуғайҙар тормошон дөрөҫ, тулы һүрәтләй. Нуғай – башҡорт мөнәсәбәттәре лә һынлы сағылыш тапҡан, иң әсендергәне: ары башҡорттар ни күрер, ваҡиғалар ҡайһы яҡҡа ауышыр? Ҡайҙа һуң ул яҡты ҡояш, ҡотолоу юлҡайҙары ҡайһы тарафта?

Был һорауҙарға яуап табыуы ауыр, “Иҙел йорт” әҫәре авторы баш вата. Әйтергә кәрәк, әҫәрендә ул күп һүҙлелектән, ваҡиғаларҙың бутал­сыҡ­лығынан ҡотолған. Ошо осорға арналған Кирәй Мәргәндең “Бөркөт ҡанаты” романындағыса ырыу тарихын, йолаларын йәйелеп һөйләүгә төшөп китмәй, ваҡиғалар ағышын яйлатмай, йәғни хикәйәләү дилбе­гәһен ҡулынан ысҡындырмай. Әлбиттә, “Иҙел йорт” әҫәренең башы Ҡобағош сәсәндең үҫмер йылдарына бағышланған. Ә уның өлкән сағын, хатта ырыуы тарҡалыуҙан һуң Күбәләк-Тиләү яғына килеп баш терәүен Мәүлит Ямалетдин үҙенең “Ҡуласа” романында тасуирлағайны инде. Унда сәсәндең йырҙары, йыраусы һәләте асығыраҡ сағылғайны. Шулай булыуға ҡарамаҫтан, афарин, тип әйтәйек, тарихи проза өлкәһендә өр-яңы әҫәр пәйҙә булды, уның өр-яңы авторы – Мирас Иҙелбаев!

Хуплайбыҙ, ҡотлайбыҙ ижадсыны яңы еңеүе менән: әле ул Ҡобағош сәсән, уның заманы тураһында яңы роман тыуҙырҙы. Ни тиһәң дә, шундай әҫәрҙәр, тарихи әҫәрҙәр ижад итеүселәребеҙ бар, шөкөр, тарихи прозабыҙ үҫешендә яңы күренештәр була тора, әүәлге тарҡауыраҡ, мәғлүмәт бүлеү, хәбәр һөйләү планын­дағы әҫәрҙәр урынын “Иҙел йорт” ише ҡәтғи логикалы, тығыҙ яҙылған әҫәр ала. Афарин, “Иҙел йорт”она, афарин, уның талаплы, фиҙакәр ижадсыһы!