Оҙон тынлы ижадсы

Күңел талабы

...Ижадсы булмышы тура­һын­да уйланаһың да хайран итәһең: ниндәй хәлдәрҙә лә, ниндәй осраҡта ла ул үҙ юлын ташламай, элекке ҡәлбеһенән айырылмай. Ижад ҡомары бар кеше фирҡә ҡамытына егелһә лә, хатта шул эшмәкәрлектең юғары үренә үрләһә лә, инде шул өлкәлә танылып еттем тиһә лә, барыбер үҙ асылына ынтыла, ҡулы ҡәләмгә һонолоп ҡына тора...

Бөгөн алғыр башҡорт романистары рәтендә барған Ғәлим Хисамов та, партияның Баш­ҡортостан өлкә комитетында эшләһә лә, барыбер дилбегәһен ижад юҫығына бора. Күрәһең, эшмәкәрлеге аҡса ялы өсөн генә булғандыр, донъя көтөү зарур­лығынан килеп сыҡҡандыр, ә ижад барыбер күңел талабы... Ул бөтә тормошоноң асылы, булмышы, мәғәнәһе, тип фараз­лайыҡ.

Бөгөн Ғәлим Хисамов – тиҫ­тәнән ашыу киң билдәле романдар, унан да күберәк повесть, хикәйәләр авторы, күренекле әҙип, булдыҡлы йәмәғәт эшмә­кәре – тиҫтерҙәренә ижадта ла, былай эшмәкәрлектә лә һыр бирмәй. Сәмле, дәртле, намыҫ­лы.

“Тамып та ғына ҡала ҡан­дары” (1993), “Аҡтамыр” (1993), “Тәфтиләү” (1999), “Ҡыҙыл ҡар”, “Ун туғыҙынсы” (2003), “Ике икс һәм игрек” (2007), “Аһура-Мазда” (2009), “Өн һәм һан” (2014) һәм, ниһайәт, “Шаҡай бураны” (2017) романдары. Заманында уның партия өлкә комитетында бил быуыуын әйткәйнек инде, Башҡортостан “Китап” нәшриәтендә – директор, республиканың матбуғат һәм киң мәғлүмәт саралары министры, республикабыҙҙың төп башҡортса гәзите “Башҡортос­тан”­дың баш мөхәррире, һу­ңыраҡ Башҡортостан Дәүләт Йыйылышы – Ҡоролтай секретариатында тир түгеүсе... Быға тағы милли хәрәкәттә әүҙем ҡатнашыусы, хатта башҡорт милли партияһын төҙөй башлауын да өҫтәһәк...

“Шаҡай бураны”... Ул уңарса Февраль революцияһы икән. Нәҡ шул зилзәләнән һуң дауыл ҡуба: Рәсәй империяһында батша властан баш тарта, олоғара илгә эсерҙар фирҡәһенең Ваҡыт­лы хөкүмәте баш. Был хәл урыҫ йәмғиәтен генә түгел, ә бөтә донъяны, Рәсәй эсендәге бар төбәкте, төрлө-төрлө халыҡты ла ҡуҙғата – бөтәһе лә шул көндән башланды, тип әйтә төҫлө яҙыусы!

Башҡорттар ҙа уяна, бигерәк тә уның зыялы өлөшө, аңлы кешеләре бөтә яуаплылыҡты үҙ өҫтәренә алырға әҙер. Романда ваҡиғалар әле Башҡортостанға, әле Төркөстанға, әле Петроград, Мәскәүгә күсә, төп герой Әхмәт­зәки Вәлиди бөтә ил киңлек­тәрендә тиерлек эшмәкәрлек йәйелдерә; ә ауылдарҙа, Ырым­бурҙа?..

Әлбиттә, төп сюжет һыҙығы Әхмәтзәки Вәлиди эшмәкәрлеге менән бәйле. Шул уҡ ваҡытта роман драматизмын барлыҡҡа килтереүсе ҡаршы яҡ көстәр – Рәсәйҙең быуаттар соңғолона барып тоташҡан йәшәү рәүеше, илдә уның бөтә хакимиәтте һаман үҙ ҡулында тоторға ашҡыныуы... Вәлидиҙәр, уның арҡаҙаштары Юлдаш Йәғәфәр, Сәғит Мерәҫов, Нурсалих ша­ғир, Насип батыр, Мостафа Чоҡаев, Юныс Бикбов, Мөхә­мәтхан Ҡулаевтар элекке империя Рәсәй эсендә Башҡорт­остандың үҙ мөхтәриәтен – дәүләтселеген булдырырға ынтыла, был быуаттар буйы шул ынтылышҡа ҡаршы булған ил уртаһында яңыса, үҙҙәренсә дәүләт төҙөү тигәнде аңлата бит. Башҡорт үҙенең асылы, булмышы, үҙ йәшәү рәүешенең бойомға ашыуы өсөн көрәшә.

Был алыш ауылдарҙа, Баш­ҡортостан олостарында, кантондарында ла бара. Шағир Нурсалих, уның туған-әкрәбәһе тирәһе – сюжет һыҙығы. Нур­салихтың бер туған һеңлеһе Зинзилә, Зинзиләнең ире – Ҡолтанғәле... Ә Ҡолтанғәле Өфө сауҙагәре Ғәйнетдиндең улы, имеш... Бай улы Ҡолтанғәле лә Нурсалих һымаҡ шиғырҙар яҙа, матбуғат, нәшриәт эше менән булыша. Улар – антиподтар, әммә туғанлыҡ ептәре менән бәйләнгәндәр.

Яратҡан образы

Шағир Нурсалих үҙе Ырым­бурҙағы билдәле Юлдаш мө­ҙәристең һеңлеһе Миңзадаға ғашиҡ. Ул, Өфөләге “Ғәлиә” мәҙрәсәһенән ҡыуылғас, Ырым­бурҙа төпләнә, туған тел тип, ирек, хөрриәт тип яна, бындағы мәҙрәсәлә мөғәллим. Юлдаш мөҙәрис, батша төшөрөлгәс, ҡалала ҙур эшмәкәргә әйләнә, тирәһенә башҡорттоң булдыҡ­лыларын туплай. Улар йыйындар йорто Каруанһарайҙы ос­рашыуҙар, кәңәшләшеүҙәр урыны итергә теләй... Шунда Ырымбурға фронттан Нурса­лих­тың дуҫы Насретдин ҡайтып төшә. Насретдин уңарса фронтта большевиктар партияһына ин­гән! Ә ауылдашы Насип, унан элегерәк Николай Икенсе өсөн һуғышыуҙан баш тартып, фронттан ауылына тая. Тыуған яғында Шот баяры имениеһын туҙҙыра.

...Әҫәрҙең төп геройы әле Төркөстанға, Ташкентҡа, әле Петроградҡа, Мәскәүгә саба, тинек. Ул иң элек Рәсәй империя­һына ҡаршы бөтә төрки хал­ҡын, бөтә Төркөстанды күтә­рергә тырыша, беҙ бары күмәк көс менән генә Рәсәйгә ҡаршы тора аласаҡбыҙ, шул саҡта ғына улар һүҙебеҙгә ҡолаҡ һалыр тип һанай. Ысынлап та, Әхмәтзәки Вәлиди Мәскәүҙәге мосолмандар съезына ла Ташкенттан Төркөстан делегацияһы ағзаһы сифатында килә, шунда яҡташтары Юлдаш Йәғәфәр, Сәғит Мерәҫовтар менән осраша.

Аҙаҡ, советтар власты үҙ ҡулына алғас, башҡорт ғәскәре төҙөү зарураты, ваҡиғаларҙың тап итеүе арҡаһында нәҡ башҡорт ғәскәре сардары булып китә, Башҡорт хөкүмәтенең ауыр йөгөн иңенә һала.

Романдағы дүртенсе сюжет һыҙығы – совет хөкүмәте даи­рәһе тураһында ла иҫкә төшө­рөргә кәрәктер. Ни генә тимә, оло илдәге бөтә ептәр ҙә уға барып тоташа, башҡорт ғәскәре­нең, хөкүмәттең яҙмышын да һуңғы сиктә ул хәл ҡыла. Ленин хөкүмәте ваҡиғалар ағышына ҡарап, рулде үҙенсә бора, аҙаҡ барыбер бөтәһенә лә үҙенең ихтыярын таға. Шул уҡ мәлдә башҡорттар өсөн иң мөһиме – үҙ дәүләтселеген булдырыу мөмкинлеге тыуа. Был – бөтә көрәштең, бөтә ҡан ҡойоштоң төп маҡсаты бит инде.

Әхмәтзәки Вәлиди – әҙиптең яратҡан образы. Беҙ ҙә уға ғашиҡ, шундай ҡырҡыу заманда башҡорттоң ошондай белемле, сәйәсәтте нескә тойған, кеше мөнәсәбәттәрен тәрән аңлаған инсаны булыуы, уның бөйөктәр менән тиң рәүешле бәхәстәр, әңгәмәләр ҡора алыуы, мәсьә­ләләрҙе улар һымаҡ, хатта тәрәнерәк тә төшөнөүе, әлбиттә, ғорурланыу ғына уята.

Зәки Вәлиди – романсының бер нисә ҙур әҫәренең төп персонажы, төп геройы: “Тамып та ғына ҡала ҡандары”, “Аҡта­мыр” романдарын хәтерләйек. Улар 1993 йылдарҙа, ижадсыға ҡырҡ-ҡырҡ биш йәштәрҙә яҙылған, ошо замандарҙан бирле Ғәлим Хисамов тарихсы-ғалим булараҡ тарихты, 1917 – 1920 йылдарҙағы дәүерҙе өйрәнә. Ошоноң һәйбәт һөҙөмтәһе булып, 2017 йылда Башҡортостан Республикаһы төҙөлөүгә 100 йыл тулғанда “Шаҡай бураны” романы пәйҙә. Афарин, тиәйек был яҙыусыға! Уны ҡеүәтләйек, ул ғүмере буйы халҡын, туған телен, ғәзиз ер-һыуын уйлап йәшәй, ижад итә, һөйөклө Ватанына хеҙмәт итә.

Юлың яҡты, ижадың дан булһын!

“Шаҡай бураны” хроника жанрында яҙылған, ә “Тамып та ғына ҡала ҡандары”, “Аҡта­мыр” романдарында документтар туранан-тура әҫәр туҡыма­һына индерелә, шулай авторҙың художестволы фекерләүе менән тарихи дөрөҫлөк ҡатыша, тарихта билдәле күренештәрҙе тасуирлау менән бергә автор ҡыйыу рәүештә фантазияһына ирек ҡуя. Ырымбурҙағы ҡорол­тай алды хәлдәре, ауылдарҙағы халыҡ көнитмеше, Ырымбур мосолман революцион комитеты эшмәкәрлеге, ҡоролтайҙы һаҡ­лауҙы ойоштороу хаҡындағы биттәр – романдың ҙур яңылы­ғы. Минеңсә, был, бер яҡтан, сәйәси роман да, икенсенән, социаль әҫәр, халыҡтың тормошон, хатта тын алышын тасуирлай, халыҡ-ара хәлде, күрше­ләребеҙ татарҙарҙың хәлен, сәйәсәте юҫығын аңлата.

Ғөмүмән, Ғәлим Хисамов әүәл дә сәйәси детективтар (“Ҡыҙыл ҡар”, “Ун туғыҙынсы” (2003) яҙҙы, халыҡ-ара терроризм тураһында (“Шаһиҙә” (2007) үҙ һүҙен әйтте. Яҙыусыны икелән­мәй башҡорт әҙәбиәтендә сәйәси мажаралы детектив тыуҙырыу­сы, тиергә мөмкин. Миҫалға “Шерлок холмс илай” (1989) повесында детектив Хәйернас юғалған башҡорт алтынын Рәсәй менән Великобританияла эҙләй. Хатта әҙиптең тәүге хикәйәләр китабы ла “Айыухан мажаралары” (1983) тип атала.

Йыйып ҡына әйткәндә, Ғәлим Хисамов – бөгөн күре­некле башҡорт романисы, беҙ­ҙең тарихи романистикабыҙҙы тыуҙырыусыларҙың алғы сафында атлаусы, Башҡортос­тандың Салауат Юлаев исе­мендәге дәүләт премияһы лауреаты. Уға елле етмеше тулған­да ныҡлы сәләмәтлек, ижади уңыштар юрайыҡ! Юлың яҡты, эштәрең дан, теләктәрең хаҡ, әйҙә, алға, ил уҙаманы!