Яугир рухлы ҡәләмдәшем

Уларҙа – йән әрнеүе, йоҡоһоҙ төндәр...

Рәсми рәүештә том тип иҫәп­ләнмәһә лә, хаҡлы рә­үеш­тә өс томлыҡ тип атарға мөмкин булған, тыл ветеран­дарының иҫтәлектәрен, хә­тирәләрен берәмләп йыйып яҙылған 2010 йылда донъя күргән “Һуғыш балалары – тарих яралары”, 2015 йылда баҫылған “Һуғыш яралаған бала саҡ”, Бөйөк Еңеүҙең 75 йыллығына сығарылған “Һу­ғыш балалары һөйләй” тигән йыйынтыҡтар үҙҙәре генә ни тора! Уларҙа күпме йән әрне­үе, йоҡоһоҙ төндәр, түгелгән күҙ йәштәре... Башынан үткән­дәрен илай-илай һөйләгән ҡарт­тарға ҡушылып һулҡыл­даған журналистың күҙ йәше аша яҙылған һәр юл, һәр һөй­ләмде беҙ, мөхәррирҙәр ҙә, илап уҡыныҡ.

Һуғыш афәттәре арҡаһын­да әҙәм ба­лаһының иңенә ятҡан һанһыҙ ауырлыҡ­тар, ҡот осҡос аслыҡ-яланғаслыҡ, юҡ­лыҡты еңеп, көндө төнгә ялғап, “Бөтәһе лә фронт өсөн, бөтәһе лә еңеү өсөн!” тип эшләгән һынмаҫ рухлы, көслө ихтыярлы ҡарттар, ҡатын-ҡыҙҙар, балаларҙың иҫтәлек-хәтирәләрен яҙып алып, ха­лыҡҡа еткергән Зөһрә Ҡот­ло­гилдинаға ҙур рәх­мәт! Ғүмер буйы башҡарылған тауҙай хеҙмәттәре араһындағы өс алтын бағана, тиер инем мин уларҙы. Ул хатта ошо өс китапты ғына баҫтырып сығарһа ла, ҙур баһаға лайыҡлы булыр ине. Тос, тәрән фекерле шиғ­риәте лә юғары кимәлдә уның.

Йыйынтыҡтарҙың тәрбиәүи әһәмиәтен бер нимә менән дә иҫәпләп тә, үлсәп тә булмай. Һуғыш ветерандары бармаҡ менән генә һанарлыҡ ҡалған­да, тыл ветерандары ла көн­дән-көн һирәгәйә. Улар менән бергә күпме тарих китә. Ошо йыйынтыҡтарҙың һәр береһен баҫмаға әҙерләгәндә лә Зөһрә Ҡотлогилдинаның һәр кемдең күргән-кисергәндәрен үҙ йөрә­ге аша үткәреп, оҙон саҡрым­дар уҙып, төрлө ауыл-ҡала­ларҙа булып, ғаилә ағзаларын да (тормош иптәше Нияз Бик­йән улы менән улы Азаматты) үҙенең эшенә йәлеп итеүе ғәжәпләндерҙе, таң ҡалдырҙы. Башҡарған эшенең ниндәй мөһим, кәрәкле икәнен тәрән аңлаған, был иҫтәлек-хәтирә­ләрҙең йылдар үткән һайын ҡиммәте арта барасағын күҙал­лаған зирәклек, эске тойомлау уға этәргес булғандыр.

Бөйөк Еңеүҙең 65 йыллығы айҡанлы “Һуғыш балалары – тарих яралары” тигән тәүге йыйынтыҡ донъя күргәс, төрлө ерҙә китаптың исем туйҙары үтте. Ул ваҡытта хәтирә-иҫтә­лектәре китапта баҫыл­ған­дар­ҙың байтағы иҫән ине, осрашыуға саҡырылған һуғыш һәм тыл ветерандары менән күҙгә-күҙ ҡарашып һөйлә­шеүҙәр бик фәһемле булды. Йәштәр, мәктәп уҡыусылары һәм урта быуын вәкилдәре ҡыҙыҡһынып һорауҙар бирҙе, иҫтәлеккә фотоларға төштө. Китап авторы Зөһрә Сәлимйән ҡыҙы һәр ветеранға, сараны ойоштороусыларға үҙе һатып алған китаптарҙы автограф менән бүләк итте.

Һәр ветерандың күңеленә асҡыс тапҡан

Ошо уҡ йыйынтыҡҡа иҫтә­лектәре ингән, үҙҙәре ҡарттар йортонда йәшәгән оло йәш­тәге бер нисә бабай-әбей янына ла осрашыуға барҙыҡ. Яҙ­мыш ҡушыуы буйынса ғүмер көҙөндә ошонда йәшәргә мәж­бүр булған кешеләрҙең оптимизмы, бай эске донъяһы һоҡ­ландырҙы. Тормош­ҡа асыҡ, яҡты ҡараш менән баҡҡан хужалар “йырлы-моңло күстә­нәс” тә әҙер­ләгәйне.

Баянда дәртле көйҙәр уйнап, йырлап, бейеп алырға ла өлгөрҙөләр. Кешемен тигән кешене тормош һынауҙары һын­дыра алмай: бала саҡта­ры михнәтле һуғыш йылдары­на тура килеп, самаһыҙ ауыр­лыҡтарҙы еңгән, башлыса үлән ашап тамаҡ ялғап, аслы-туҡлы көн күргән, Еңеү көнөн яҡынайтыр өсөн алһыҙ-ялһыҙ эшләгән быуын вәкил­дәре беҙҙең алда матур сифаттары менән дә асылды.

Үҙ туғандарылай яҡын күреп, ҙур их­ласлыҡ менән йәшәгән бүлмәләрен һәм фо­тоальбомдағы ҡәҙерле кеше­ләрен, йөрәк йылыһын ҡушып, күҙ нурҙарын түгеп, үҙ ҡулда­ры менән эшләгән, бәй­ләгән әйберҙәрен күрһәтеп кинәнде­ләр. Шул саҡта күңелемдә моңһоу бер уй ҙа тыуҙы: вете­рандарҙың ғаилә йылыһын һағынғанын тойҙом мин.

Зөһрә Ҡотлогилдина нин­дәй ҙур, изге эш башҡарған: ҡарттар йортондағы айырым бер утрауҙа йәшәгәндәй ве­теран­дарҙың тормошон тағы ла биҙәберәк ебәрерҙәй, яҡты бер нур өҫтәрҙәй изгелек ҡылған – уларҙың үҙҙәренең исемдәре ташҡа баҫылған иҫтәлекле китапты күкрәктә­ренә ҡыҫып, күҙҙәренә йәш алып, сабый балалай ҡыуа­ныуҙарын күреү үҙебеҙҙең дә йөрәкте һулҡылдатты, кү­ңелде йомшартты...

Тынғыһыҙ эҙәрмән, таныл­ған журналист үҙ геройҙарын халыҡ араһында тапҡан. Ипле генә иҫәнләшеп, һорауҙар биреп, үҙенә кәрәкле юҫыҡҡа һүҙ ыңғайлатҡан Зөһрә Ҡот­логилдинаға шикле ҡараштар ҙа атылған, эт ишетмәҫ һүҙҙәр ҙә әйтелгән. Беткә үсегеп, тунды утҡа яға торған заттарҙан түгел ул. Ныҡышмалы рәүеш­тә үҙ һүҙен һүҙ итеп, һауа то­ро­шоноң ниндәй булыуына ҡарамаҫтан, ҡапҡа төптәрендә бәйле торған уҫал эттәрҙең абалауынан ҡурҡмай, насар уйҙар уйлап, үҙендә алама һүҙҙәр әйтергә маһир телдәр­ҙең яһиллығын еңерлек көс табып алға ынтылған ул. Ге­ройҙарын эҙләй, һораша, та­ба, кәрәк икән, алыҫ район­дарҙың төпкөл ауылдарына ла сәфәр сығып китә.

Маҡсатҡа ынтылыш, фиҙа­кәрлек, баҙнатлылыҡ, тәүәк­кәл­лек, ихласлыҡ, тынғы­һыҙ­лыҡ, күркәм сабырлыҡ – Зөһрә Ҡотлогилдинаға хас тағы әллә күпме сифаттарҙы һанап сы­ғырға мөмкин. Журналист ке­шегә шунһыҙ мөмкин дә түгел, бөтәһе лә, бына минең турала яҙ әле, тип арттан йүгереп йө­рөмәй. Уларҙы журналист ябай халыҡ араһынан да, интеллигенция вәкилдәре ара­һынан да осҡор күҙҙәре, ысын журналистарға хас һиҙ­герлек, тойомлау менән таба. Тапҡас та әле өлкән кешенең кәйефен үҙ яйыңа көйләп алыу өсөн байтаҡ тырышлыҡ һалырға кәрәк. Тота килеп ке­нә асылып китмәй улар, һуғыш йылдарында күргән-кисер­гәндәрен һөйләп, йөрәк яраларын ҡуҙғатырға теләмә­гән­дәр ҙә күп. Ҡай­һылары иҫке яралар­ҙы ҡуҙғатып, тоҙ һа­лыр­ға те­ләү кеүек тә ҡабул итә. “Кемгә кәрәк инде минең кисергән михнәттәрем” тиеү­селәр ҙә осрап тора. Һәр ве­терандың күңеленә асҡыс яратыу өсөн, ысынлап та, психолог булыр­ға, ҡасан, ниндәй һорау биреп, һүҙгә-һүҙ ялғау рәтен белеү мөһим. Телдәре асылып кит­һә, көндәлек ығы-зығы, шат­лыҡ-борсолоуҙарын да йә­шер­мәй улар. Риза булып, тыңлап, үҙ мөнәсәбәтең­де белдереп барыу ҙа кәрәк, юғиһә өлкән кеше балалай үпкәсел булыусан.

Бүләк-китаптар ҡыуандырҙы

Өс йыйынтыҡты мөхәррир­ләгәндә шуға иғтибар иттем: төрлө диалект үҙен­сәлектәрен әҙәби телгә күсермәй, Зөһрә Ҡот­логилдина һөйләүселәр­ҙең телен һаҡларға тырыш­ҡан. Ишеткәндәре ҡойто булһа ла, һәр уйҙы-фекерҙе үҫтереп, һәр һүҙҙе еренә еткереп, таш­ҡа баҫылыр дәрәжәгәсә ҡат-ҡат эшләгән.

Тыуған ауылым Үтәймул­лала ла тыл ветерандары менән осрашып, улар менән әңгәмә ҡорған авторҙы күрергә насип булды. Ҡайҙа, кем менән осрашыуға барһа ла, Зөһрә Сәлимйән ҡыҙы күстә­нәс-бүләктәрен тейәп йөрөй. Ауылымдың иҫән-имен йәшәп ятҡан тыл ветеран­дарының бишәүһе менән осрашты ул. Һуңынан, китап донъя күргәс, һәр бере­һенә, үҙе һатып алып, китаптарҙы бүләк итеп тә ебәрҙе. Ошондай уҡ бүләк-ки­таптар менән ул бик күп ветерандарҙы, китапхана­сыларҙы ҡыуандырҙы.

Форсаттан файҙаланып, бер тәҡ­ди­мемде еткермәксе­мен: йылдар уҙа барған һайын ҡиммәте артыр был өс йыйын­тыҡтан иң тетрәндергес, ғиб­рәтле һәм фәһемле иҫтәлек-хәтирәләрҙе һайлап алып, рус теленә тәржемә итеп, дүр­тен­се йыйынтыҡты ла сығарған­да, бик кәрәкле, мөһим эш баш­ҡарылыр ине, тип уйлайым.

Зөһрә Ҡотлогилдинаның Шәһит Хоҙай­бирҙин исемен­дәге дәүләт премияһына тәҡ­дим ителеүен хуплайым, уны был премияға һис шикһеҙ ла­йыҡлы кандидат тип иҫәп­лә­йем. Комиссия ағзалары дө­рөҫ ҡарар ҡабул итер, тип өмөтләнәм.