Тарих аша – киләсәккә

Мөһим осорға арналған түңәрәк өҫтәл үтте

Архив эштәре буйынса идаралыҡ начальнигы Илһам Фәтҡуллин түңәрәк өҫтәлдә ҡатнашыусыларҙы сәләмләп: “Халыҡ иҫәбен алыу – мөһим ваҡиға, Рәсәй тарихының әһә­миәтле өлөшө. Уның һөҙөмтәһе замандаштарға ғына түгел, киләһе быуын өсөн дә кәрәк”, – тине.

Республиканың архив хеҙ­мәт­кәрҙәре был йәһәттән рево­лю­ция­ға тиклемге осорҙоң мәғлү­мәттәрен дә һаҡлаған. Быйыл бе­ренсе совет халыҡ иҫәбен алыуҙы үткәргәнгә 100 йыл тула. Унда бер юлы ауыл хужалығы һәм сәнәғәт предприятиеларын иҫәпләгәндәр.

Түңәрәк өҫтәлдә ҡатнашыу­сы­ларҙы Федераль дәүләт ста­тистикаһы хеҙмәтенең территориаль органы етәксеһе урын­баҫары Рөстәм Ғатауллин да сә­ләмләне. Ул Баш­ҡортостан билә­мәһендә үткәрелгән халыҡ иҫә­бен алыу саралары, уларҙың һөҙөмтәләре буйынса баҫылған мәғлүмәттәр тураһында һөйләне. Шулай уҡ 2021 йылда көтөлгән ошондай сараның нисек үтәсәге тураһында әйтте.

Түңәрәк өҫтәлдә ҡатнашыу­сы­лар белдере­үенсә, буласаҡ иҫәп алыу халыҡ араһында ҙур ҡыҙыҡһыныу уятты. Улар илдә был сараның элек нисек үткәне һәм һөҙөмтәләре менән дә ҡыҙыҡһына. Шуға күрә тарихсылар, архив хеҙмәткәрҙәре, ғалимдар, статистар был ихтыяжды ҡәнәғәтләндерергә тейеш.

Шулай итеп, тап 100 йыл элек, 1920 йылда, Рәсәйҙә бер юлы ике иҫәп алыу үткәрелгән: Бөтә Рәсәй ауыл хужалығы һәм халыҡ иҫәбен алыу. Тик был саралар ул саҡта хәрби хәрәкәттәр барған төбәктәрҙә булмаған: Ҡырым, Төньяҡ Кавказ, Алыҫ Көнсығыш һәм ҡайһы бер башҡа урындарҙа.

Был иҫәп алыуҙың һөҙөмтә­ләре ҙур ҡыҙыҡһыныу тыуҙыра, сөнки уның мәғлүмәттәре буйынса ХХ быуат башындағы сәйәси, иҡтисади һәм социаль тетрә­нештәр тураһында фекер йөрө­төргә мөмкин. Шулай уҡ ул саҡта халыҡтың составы, социаль-иҡтисади көнкүреш тураһында ла белеп була.

Башҡортостандың Милли архивы фондтарында беҙҙең яҡта йәшәгән халыҡтың иҫәбен алыу мәғлүмәттәре һаҡлана. Шул иҫәптән 1920 йылғы кампания буйынса ла. Был документтар бик кәрәк, улар Башҡортос­тан­дың социаль-иҡтисади үҫешен өйрәнеү сығанағы булып тора, әүҙем рәүештә ғилми һәм тыуған яҡты өйрәнеү эштәрендә ҡулла­ныла. Шул уҡ ваҡытта өйрәнеүҙе һәм тикшереүҙе талап иткән “аҡ таптар” ҙа күп.

Түңәрәк өҫтәлдә ҡатна­шыу­сылар белде­реүенсә, “Рәүәз әкиәттәре” һәм “Баш­архив.РФ” проекттарын тормошҡа ашырыу йәмәғәтселек араһында резонанс тыуҙырҙы. 1920 йылғы халыҡ иҫәбен алыу документтары һан­лаштырылған һәм уларға ғилми-белешмә аппаратын әҙерләү дауам итә.

Илебеҙҙә артабан халыҡ иҫәбен алыу кампаниялары 1923, 1926, 1939, 1959, 1970, 1979, 1989, 2002, 2010 йылдарҙа үткә­релгән. Уларҙың һөҙөмтәләре баҫылған. Барыһы ла ҡиммәтле тарихи сығанаҡ булып һанала: был документтарға ҡарап, илебеҙҙең айырым бер осорҙағы демографик, социаль-иҡтисади торошон белергә мөмкин.

Киләһе Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу 2021 йылда үтәсәк. Тарихта тәүге тапҡыр мәғлүмәт йыйыуҙың ил өсөн яңы төрө ҡулланыласаҡ. Кешеләр Дәүләт хеҙмәттәре порталында үҙаллы иҫәп алыу биттәрен тултырасаҡ. Шулай уҡ беренсе тапҡыр планшеттар, компьютерҙар, смартфондар ҡулланыласаҡ.

Әле был халыҡ иҫәбен алыуға әүҙем әҙерлек бара. Түңәрәк өҫтәлдә ҡатнашыу­сылар ошо кампанияның һөҙөмтәләрен шул иҫәптән электрон вариантта ла һаҡлап ҡалдырырға тәҡдим итте. Был киләсәк быуын өсөн кәрәк һәм уңайлы буласаҡ. Өҫтәүенә ғалимдар был эш менән шөғөл­ләнгән ведомстволарҙың фондтарын ғына түгел, ә билдәле статистар Н. Барсов менән Н. Гу­ре­вичтың биографияһын да өйрә­нергә кәрәк тигән фекер әйтте.

Муниципаль берекмәләрҙә халыҡ иҫәбен алыу кампанияларына арналған күргәҙмәләр, түңәрәк өҫтәлдәр, уҡыусылар өсөн викториналар ойошторорға һәм тыуған яҡты өйрәнеү кон­ференцияһын үткәрергә тәҡдим итте.

Бында – илебеҙ һәм республикабыҙ тарихы

“Милли архивта халыҡ иҫәбен алыу тураһындағы документтар” тип аталған күргәҙмәне асыу тантанаһын Архив эштәре буйынса идаралыҡ директоры урынбаҫары Ниязбай Сәлимов алып барҙы.

Архив эштәре буйынса ида­ралыҡ начальнигы, тарих фән­дәре кандидаты Илһам Фәт­ҡуллин сарала ҡатнашҡандарҙы сәләмләне. “Рәүиз мәғлүмәттәрен норматив­тарға ярашлы һаҡлау, бөтә яҡлап өйрәнеү һәм файҙа­ланыу – беҙҙең төп бурыс”, – тине ул.

Федераль дәүләт статисти­каһы хеҙмәтенең территориаль органы етәксеһе урынбаҫары Рөстәм Ғатауллин да күргәҙмәлә ҡатнашыусыларҙы сәләмләне һәм дәүләт тормошонда халыҡ иҫәбен алыуҙың әһәмиәте тураһында һөйләне. Ул Милли архив хеҙмәткәрҙәренә йөкмәт­келе күргәҙмә ойошторған өсөн рәхмәт белдерҙе.

“Крайҙы өйрәнеүсе һәм статист Николай Барсовтың тыуыуына 120 йыл тулыу алдынан республикала тарихсылар, статистар, тыуған яҡты өйрәнеүсе­ләр, библиографтар эшен әүҙемләштерергә кәрәк. Юбилей саралары киң үтергә тейеш”, – тине Рөстәм Ғатауллин.

Күргәҙмә буйлап экскурсияны бүлек етәксеһе урынбаҫары, тарих фәндәре кандидаты Ф. Закирова үткәрҙе. Ул ҡунаҡтарҙы документтар менән таныштырҙы, унда рәүиз мәғлүмәттәре, метрика китаптары, устав грамоталары, төрлө йылдарҙа халыҡ иҫәбен алыу материалдары тәҡдим ителә.

Күргәҙмәлә үҙәк урынды Николай Барсовтың шәхси фонды материалдары би­ләне: таблица­лар, диаграммалар, 1864 – 1939 йылдарҙа Өфөлә, 1920, 1926, 1939 йылдарҙа Башҡорт­остан буйынса үткән халыҡ иҫәбен алыуҙың дөйөмләштерелгән һөҙөмтәләре. Шулай уҡ Рәсәй халыҡтары этнографияһы альбомдары материалдары – баш­ҡорттар, рустар, мариҙар, сыуаш­тар һәм башҡа милләт вә­кил­дәренең һүрәттәре, милли кейем­дәре лә күргәҙмәне биҙәне. БАССР-ҙың Статистика идара­лығы һәм уның район-ҡала­ларҙағы бүлексәләрендә халыҡ иҫәбен алыу эшмәкәрлеге тураһындағы фотодокументтар йөкмәткене тағы ла байытты.

1920 йылғы Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыуға 100 йыл тулыуға арналған был күргәҙмә архив документтары буйынса әҙерләнгән, ул илебеҙ, республикабыҙ тарихын сағылдыра. Күргәҙмә Милли архивтың күргәҙмәләр залында – Өфө ҡалаһы К. Маркс урамы, 4 адресы буйынса эшләй.