+20 °С
Болотло
Әҙәбиәт һәм мәҙәниәт
6 Октябрь 2020, 08:01
Һеҙҙә тел тере, тине ғалимдар
Ошо көндәрҙә Өфөлә “Рәсәйҙең төрки телле мәҙәни парадигмаһында башҡорт берҙәйлеге” Бөтә Рәсәй фәнни-ғәмәли конференцияһы үтте. Конференцияның эшендә Башҡортостан Хөкүмәте Премьер-министры урынбаҫары Азат Бадранов, республика Фәндәр академияһы рәйесе Әлфис Ғаязов, яҡын сит илдәрҙән, Рәсәй төбәктәренән һәм республикабыҙҙан ғалимдар, тел белгестәре, тарихсылар, политологтар һәм педагогтар ҡатнашты.
Ошо көндәрҙә Өфөлә “Рәсәйҙең төрки телле мәҙәни парадигмаһында башҡорт берҙәйлеге” Бөтә Рәсәй фәнни-ғәмәли конференцияһы үтте. Конференцияның эшендә Башҡортостан Хөкүмәте Премьер-министры урынбаҫары Азат Бадранов, республика Фәндәр академияһы рәйесе Әлфис Ғаязов, яҡын сит илдәрҙән, Рәсәй төбәктәренән һәм республикабыҙҙан ғалимдар, тел белгестәре, тарихсылар, политологтар һәм педагогтар ҡатнашты.
Сараның төп маҡсаты киләсәккә тарих һәм заман күҙлегенән ҡараш ташлау тип билдәләнде. Конференцияла төрки халыҡтарҙың теле, әҙәбиәте һәм фольклоры, этнография һәм хәҙерге шарттарҙа тарихи хәтерҙе тергеҙеү, башҡорттарҙың һәм Рәсәйҙәге башҡа төрки халыҡтарҙың үҙенсәлек динамикаһының этносәйәси аспекттарына арналған өс секция эшләне. Ғалимдар төрки һәм Рәсәй парадигмаһында башҡорт халҡын үҫтереүҙең төп темалары буйынса фекер алышты.
Конференцияла яңғыраған сығыштарҙың тарихи киңлек йәһәтенән дә, ғилми күҙлектән дә киң даирәле булыуын билдәләп үтергә кәрәк. Мәҫәлән, төрки халыҡтарҙың XVII быуаттағы этник үҙаңы мәсьәләләренән алып башҡорт телен һәм уның диалекттарын өйрәнеү өсөн булдырылған Lingvodoc платформаһынаса ҡағылышлы сығыштар тәҡдим ителде. Әйткәндәй, уларҙың һуңғыһы үткән аҙнала Ғафури районында уҙған Башҡорт теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыларының төбәк-ара форумынан һуң айырыуса көнүҙәк һорауға әйләнде. Был сара барышында Башҡортостан Башлығы Радий Хәбиров туған телдәрҙе өйрәтеүгә йүнәлтелгән ошондай платформаларҙы, мобиль ҡушымталарҙы киңерәк таратыу бурысын ҡуйғайны.
Фәнни-ғәмәли конференцияла ҡатнашыусылар “Беҙ кем?” тигән һорауға ла яуап эҙләне. Был осраҡта бер халыҡты икенсеһенән айырған үҙенсәлектәрҙән алып өсөнсө меңйыллыҡ башында этник үҙаң фәлсәфәһенә тиклем һорауҙар ҡаралды. Шулай уҡ бөгөнгө заман шарттарында ҡәрҙәш телдәрҙең үҫеше, күп милләтле, мультимәҙәниәтле Рәсәй шарттарында халыҡтарҙың этник асылын һаҡлау мәсьәләләре буйынса фекер алышыуҙар ойошторолдо.
– Беҙҙең өсөн төрки телле халыҡтарҙың (башҡорт, татар, сыуаш һәм башҡаларҙың) тарихының һәм мәҙәниәтенең әһәмиәтен дөйөм Рәсәй киңлегенән сығып баһалау мөһим, – тип белдерҙе Башҡортостан Хөкүмәтенең Премьер-министры урынбаҫары Азат Бадранов.
Мәскәү профессоры, Тел ғилеме институтының әйҙәүсе ғилми хеҙмәткәре Юлия Норманская телдәр, шул иҫәптән башҡорт телен өйрәнеү мөмкинлеге биргән һанлы платформа менән таныштырып үтте. Был программаның төп маҡсаты – юғалыу сигендә торған телдәрҙе, һирәк ҡулланылған диалекттарҙы һаҡлау. Әлеге ваҡытта был башланғысты республиканың уҡыу йорттарына, мәктәптәргә индереү мөмкинлеге ҡарала.
– Башҡортостан был йәһәттән алда бара. Беҙ республика етәкселеге тарафынан ҡыҙыҡһыныу барлығын күрәбеҙ. Шуға күрә әлеге платформа тәү сиратта тап һеҙҙә ғәмәлгә ашырыласаҡ. Бында тел тере. Мәктәптәр яғынан да ҡыҙыҡһыныу бар. Ошоноң ише сифатлы платформаларҙың булыуы бигерәк тә әлеге шарттарҙа, йәғни дистанциялы уҡыу алымында көнүҙәк, – тине Норманская.
Конференцияла ҡатнашыусылар унда күтәрелгән мәсьәләләрҙең мөһимлеген, көнүҙәклеген билдәләне. Ғалимдар, тел белгестәре башҡорт теленең төньяҡ-көнбайыш диалектына ҡағылышлы ла төплө тикшеренеүҙәргә ҡоролған диалог ойошторҙо.
Ю.Н. КВАШНИН, Төмән өлкәһенән килгән ғалим:
– Мин оҙаҡ йылдар Себер татарҙарының телен һәм мәҙәниәтен өйрәнеү, уны юғалыу хәүефенән ҡурсыу проблемалары менән шөғөлләнәм. Был йәһәттән Башҡортостандағы коллегаларыбыҙ алып барған эшмәкәрлек, улар тарафынан башҡорт теленең төньяҡ-көнбайыш диалектын өйрәнеү, популярлаштырыу буйынса тәжрибә беҙҙең өсөн ҙур өлгө булып тора. Әлбиттә, республика етәкселеге тарафынан был мәсьәләгә етди иғтибар бирелеүенә, ярҙам күрһәтелеүенә һоҡланып та, бер аҙ көнләшеп тә ҡарайбыҙ, сөнки беҙ өлкә етәкселеге тарафынан ундай иғтибар-ярҙамдан әлегә мәхрүмбеҙ. Һеҙҙә башҡорт теленең төньяҡ-көнбайыш диалектында диктант яҙыу ойошторолоу беҙҙең өсөн бик матур миҫал булды.
Ә.Ә. ЯРЛЫҠАПОВ, Мәскәү дәүләт халыҡ-ара мөнәсәбәттәр институты (МГИМО) доценты:
– Конференция барышында Башҡортостандағы коллегаларыбыҙ менән башҡорт теленең төньяҡ-көнбайыш диалекты тураһында йәнле фекер алыштыҡ. Әйтергә кәрәк, бындай проблема һеҙҙең республикаға ғына хас түгел, ул барлыҡ төрки донъяһында киң таралған мәсьәлә. Мәҫәлән, әлеге һорау ноғайҙарҙа ла бик көнүҙәк һанала. Был халыҡтың этник төркөмдәре, мәҫәлән, Дағстандағы сулаҡшылар ноғай теленән байтаҡҡа айырылған телдә һөйләшә, әммә үҙҙәрен ноғай тип һанай. Конференцияла ошолар хаҡында фекер алышып, параллелдәр үткәреп, киләсәккә эшмәкәрлек йүнәлештәре билдәләүгә өлгәштек, тип әйтә алам.
Фото: Башинформ
