Шәжәрәләрен өйрәнәләр, асылдарына ҡайталар

– Мәҙәниәт, сәнғәт менән тормошоғоҙҙо бәйләгәнгә күпме ваҡыт үтте?

– Быйыл 21 йыл тулды, Өфө дәүләт сәнғәт институтын 1999 йылда тамамлағас, юллама буйынса Октябрьский ҡалаһындағы музыка училищеһына эшкә ебәрҙеләр. Фольклор бүлегендә уҡыусыларҙы ҡурай серҙәренә төшөндөрҙөм. Ҡурайсылар ансамбле төҙөнөк, артабан ҡала башҡорт гимназияһында ла ансамбль барлыҡҡа килде, музыка мәктәбендә ҡурай класы астыҡ.

Ҡурай менән аҙнаһына бер тап­ҡыр ғына шөғөлләнһәләр ҙә, уҡыу­сыларым араһында халҡыбыҙҙың милли ҡоралында оҫта итеп уйнарға өйрәнгәндәр күп. Рөстәм Ханнанов, Руслан Сәләхов, Денис Суфиянов кеүек егеттәр Баҡалы, Бишбүләк, Шаран райондарында ҡурайсылар ансамблдәренә етәкселек итә.

2004 йылда шул осорҙағы Туймазы районы хакимиәте башлығы Рәшит Хәйрул­лин­дың саҡырыуы буйынса Туймазы ҡалаһына күстем, әммә Октябрьский ҡалаһындағы эшмәкәрлегемде лә дауам иттем. Ошо уҡ йылда Туйма­зылағы “Родина” мәҙәниәт һарайында ҡурайсылар түңәрәге ойошторҙом, педагогия колледжы студенттары менән фольклор ансамбле төҙөнөк.

2005 йылда – Туймазы, 2006 йылда Октябрьский ҡала музыка мәктәп­тәрендә ҡурай кластары астым.

2012 йылда Туймазы ҡала­һының музыка мәктәбендә директор вази­фаһын тәҡдим ит­теләр. Мөмкин­лек­тәр күбәйҙе, милли ҡоралдарға иғти­бар бү­лә башланыҡ – думбыра класын, фольклор бүлеген астыҡ, ҡурай класын киңәйттек, махсус рәүештә “Таныш моңдар” башҡорт халыҡ музыка ансамблен ойошторҙоҡ.

Былтыр район хакимиә­тенең мәҙәниәт бүлегенә эшкә күсерҙеләр.

– Түбән тип әйтмәҫ инем. Мәскәү, Сочи, Абхазия тарафтарында үткән халыҡ-ара бәйгеләрҙә лауреат исемен яулаған “Сәхәр” балалар бейеү ансамбле бар. Беҙҙең районда “Дуҫлыҡ гөлләмәһе” асыҡ республика конкурсы уҙа, үткән бәйгелә меңдән ашыу бала ҡатнашҡайны.

Туймазыла оҙон көй башҡарыусы­лар күп кенә. 1996 йылдан бирле “Оҙон көй” төбәк-ара башҡорт халыҡ йырҙарын башҡарыусылар бәйгеһе үтә. Уның үҙенсәлеге – йәште сикләү юҡ, теләгән һәр һәүәҫкәр халыҡ йырҙарын нисек бар шулай башҡара ала. Йыл һайын Туймазының үҙенән 20-30 кеше ҡатнаша, араларында балалар ҙа күп.

Ҡурайсыларыбыҙ ҙа һынатмай. Ун биш йәшлек Радмир Ғүмәров исемле ҡурайсыбыҙ бар, ул боронғо халыҡ оҙон көйҙәрен тиҙ отоп ала. Уға заманса көйҙәр тәҡдим итһәм дә, баш тартып, оҙон көйҙәр башҡара, халыҡсанлыҡ оҡшай, ти. Республика кимәлендә ойошторолған конкурс­тарҙа тәүге урындар яулай.

Альберт Лотфуллин исемле ҡурайсыбыҙ Башҡортостан­дағы алдынғы ҡурайсылар рәтендә. Венер Төлкөбаев бөгөн Мәскәү ҡалаһын­дағы башҡорт ойошмаһында ҡурайсы булып йөрөй.

2015 йылдан Туймазы ҡалаһында һәүәҫкәр ҡурайсылар араһында “Тылсымлы ҡурай моңдары” республика асыҡ конкурсы ойошторолоп килә. Уның сиктәрендә боронғоса уйнау традицияларын тергеҙәбеҙ, уларға ҡарап балалар өйрәнә.

– Һәр ауылда һәр кем үҙ тамырҙарын белһен тигән маҡсат менән эш башланыҡ был йүнәлештә. Мәҙәниәт бүлегенең быйылғы планы буйынса Шәжәрә байрамдары Туймазы районының һәр ауылында үтергә тейеш ине, пандемия арҡа­һында туҡталып ҡалды. Ғинуарҙа Кәкребаш ауылында ҙур Шәжәрә байрамы булды, күптән түгел Төмәнәк ауылында ҙур байрам ойошторолдо.

– Ауылдарҙағы һәр ара үҙ шәжәрәһен төҙөй, өйрәнә башлай.

– Улар архивтарға мөрәжәғәт итә. Эш барышында яңылышыуҙар ҙа килеп сыҡҡылай. Беҙ оҫталыҡ дәрестәре ойошторабыҙ, һәр ауылға барғанда шул ауылдың элекке документтарының күсермәһен үҙебеҙ менән алабыҙ. Байрам ваҡытында һәр кем үҙ шәжәрәһе менән таныштыра, яңылышлыҡтар булһа, ошо күсермәләргә мөрәжәғәт итәбеҙ, “Һеҙҙең ауылда шундайыраҡ мәғлүмәттәр бар, ҡыҙыҡһыныусылар булһа, танышығыҙ”, – тибеҙ. Аҙаҡ киләләр, танышалар.

Сара байрам рухында үтә, шәжә­рәләр хаҡындағы сығыштар концерт номерҙары менән үрелеп бара.

– Өс бала атаһымын. Өлкән ҡыҙым Рушанаға быйыл 18 йәш тулды, Өфө дәүләт сәнғәт институтының ҡыл-ҡумыҙ бүлегендә уҡый. Бәләкәй сағында ҡумыҙҙа уйнай ине, теле­визорҙан ҡыл-ҡумыҙҙа уйнағандарын күреп, был ҡоралға ғашиҡ булған. Бик ярата, дөрөҫ юлдан барам тип ҡыуана.

– Әсәһе – ҡатыным Динә бәләкәй сағында тормошон музыка менән бәйләргә хыялланған, әммә ауылда музыка мәктәбе булмаған, шуға күрә Рушананың был һайлауы өсөн ҡыуа­набыҙ, яратҡан һөнәре бит. Кешене мәжбүрләп табип, юрист итеп булмай.

– Уртансы улым Юлайға – 14 йәш, быйыл музыка мәктәбенең ҡурай класын тамамланы. “Урал батыр” эпо­сын яттан һөйләүселәр бәйге­һендә ҡатнаша, мәҙәниәт һарайында музыка кисәһен алып барғайны, был шөғөл оҡшап та ҡалды үҙенә. Мәктәптәге бөтә музыкаль сараларҙы алып бара, хәҙер килеп район һәм ҡала кимәлендә лә сығыш яһай башланы. Теләге – журналистика бүлегенә уҡырға инеп, артабан телевидениела эшләү.

Бәләкәй улым Заһирҙың да музыкаға ынтылышы бар, уға һигеҙ йәш. I класты фортепьяно буйынса тамамланы, аҙаҡ “Атай, мин ҡурайға күсәм” тине (йылмая – авт.).

– Юҡ, ул әйҙәүсе методист.

– Атайым йырларға, гармунда уйнарға яратты. 4-5-се кластарҙа уҡығанда гармунда уйнаным. Артабан атайым миңә – баян, ағайыма гитара алып бирҙе, был ике музыка ҡоралында ла уйнарға өйрәндем, һеңлем менән йырлай ҙа торғайныҡ.

5-се кластар тирәһендә уҡый инем, беҙгә билдәле ҡурайсы Әҙһәм Исҡужин – атайымдың дуҫы, хеҙмәттәше ҡунаҡҡа килеп төштө.

Беҙҙең яҡта ул ваҡытта ҡурайҙа уйнаусылар һирәк ине (Рәмзин Әбсә­ләмов сығышы менән Баймаҡ райо­нының Темәс ауылынан – авт.). Әҙ­һәм Исҡужиндың ҡурайҙа уйнағанын ҡарап ултыра торғас, был ҡоралдың оҡшап ҡалыуын төшөндөм, “Өйрәте­геҙ әле” тигәс, ул мине ҡурайҙа һыҙғыртырға өйрәтеп китте.

Тауыш сығарырға өйрәндем, ә тишектәренә нисек баҫырға, көй сығарырға белмәйем. Әҙһәм олатайҙың кире килеүен бер йыл көттөм. Тағы килде, был юлы ул көй сығарырға өйрәтте. “Үҙән буйы” көйөн отоп алдым, артабан музыка мәктәбенә барҙым, унда әмәлгә ҡалғандай, ҡурай класы асылғайны.

– Туймазы, Октябрьский төбәктә­ренең ҡайҙа икәнен генә түгел, барлығын да белмәгәйнем. Учалы музыка мәктәбен тамамлағас, юллама буйынса Октябрьский ҡала­һын тәҡдим иттеләр, әммә мин Бай­маҡ районының Иҫке Сибай ауылын һайланым, әммә Айбулат ағай Рәхмә­туллин миңә сәнғәт институтына уҡыр­ға инергә тәҡдим итте. Имти­хандарҙы тапшырҙым, әле һөҙөмтә­ләре билдәле түгел, һаман Иҫке Сибайға эшкә йыйынам. Шулай ҙа институтҡа шылтыратып белешергә булдым. Уҡырға ингәнмен. Ҡыуан­дым да, Өфөгә юлландым. Аҙаҡ, бая әйтеүемсә, юллама менән Октябрьскийға, һуңынан Туймазыға эләктем. Яҙмыштыр, күрәһең.

– Китапхана “Мәҙәниәт” милли проектына ярашлы төҙөлдө. Ноябрҙә үҙгәртеп ҡороу башланды, ете ай эсендә китапхана әҙер ине. Элекке балалар китапханаһы – бөгөн килеп моделле яңыртылған урын. Китапханаға туғыҙ мең данаға яҡын яңы китап алдыҡ, унда балаларҙы ылыҡтырыу өсөн интерактив мөйөштәр асылды.

– Балаларҙың телдәре башҡортса асылды, әлбиттә. Әлеге көндә бик матур итеп туған телдә һөйләшәләр. Шулай ҙа балалар баҡсаһына барғас, русса һүҙҙәр ҡыҫтыра башланылар. Туған телде боҙоу юҫығында балалар баҡсаһы беренсе баҫҡыс булып тора, артабан мәктәп килә. Был исемлеккә интернетты ла индереү зарур.

Өлкән ҡыҙыбыҙ бәләкәй саҡта интернет та, мобиль телефондар ҙа киң ҡулланылышта түгел ине, ул бәләкәйҙән туған телдә һөйләште. Хәҙер кинйә улыбыҙ менән ауырыраҡ, ғөмүмән, хәҙерге быуын балаларына ҡыйынға тура килә.

Ауылдарҙағы балалар ҙа хәҙер башҡортса һөйләшә һа­лып бармай. Бөрйән районына барып, аптырап ҡайтҡайным. Ҡотан ауылына килеп төшкәс, урамдағы балаларҙан һора­ным: “Һаумыһығыҙ, күпер ҡайһы яҡта?” “А мы не понимаем”, – тинеләр...

– Өйҙә балалар менән башҡортса һөйләшәбеҙ, урамға сыҡһалар, руссаға күсәләр. Ҡатыным менән уларҙы туған телдәренән оялмаҫҡа өйрәтәбеҙ, был һеҙҙең ерегеҙ, туған телегеҙ, уның менән ғорурланырға кәрәк, тибеҙ. Тәүге икәүһе менән бындай проблема булманы, кескәй улыбыҙ менән ауырыраҡ. Башҡорт телендәге йәнһүрәттәр, интернетта башҡортса контент етмәй.

– Һис һүҙһеҙ, булырға тейеш, кеше заман менән бергә бара, интернетһыҙ йәшәп булмай. Башҡорт теленә һөйөү тәрбиәләргә кәрәк. Мәҫәлән, башҡорт теле уҡытыу­сы­лары араһында бер танышта­рыбыҙҙың 4-5 йәшлек балалары бар. Башҡортса белмәйҙәр. Балаларына русса һүҙ ҡушҡандар күп, улар ялға ауылға ҡайтҡанда өләсәйҙәренә тиклем ейән-ейәнсәрҙәренә русса өндәшәләр...

Балаларға гел дә: “Был һеҙҙең туған телегеҙ, һеҙ башҡортса һөй­ләш­мәһәгеҙ, балаларығыҙ бөтөнләй белмәйәсәк, тел бөтә бит”, – тип әйтеп торам.