Әҙибәнең шәхесе

Был юҫыҡтан ҡарағанда, шәхестең һәр төр эшмәкәрлеге лә беҙҙең өсөн мөһим. Йәки әҙибә балалар антоло­гияһын төҙөргә, башҡорт балалар яҙыусыларының ижадын теҙеп, төпсөрләп барларға тотонғандыр.

Бөгөнгө көнгә “Балалар әҙәбиәте антологияһы”ның 1-3-сө томдары ла баҫылып сыҡты. Антологияға барлығы 200-ҙән ашыу әҙиптең әҫәрҙәре, әҙип тураһында биографик аңлатма-аннотация ла бирелгән. Был – олоғара хеҙмәт, өҫтәүенә ул башҡорт һәм рус телдәрендә нәшер ителә. Һәм шул эште Фәрзәнә Ғөбәйҙуллина бер үҙе башҡара! Рус теленә байтаҡ әҫәрҙе ул үҙе үк ауҙара.

Фәрзәнә Ғөбәйҙуллина – күренекле балалар әҙибәһе, уның “Мәрйендәр” (1993), “Гөр-гөрөлдәк” (1995), “Баш­ҡортомдан батыр юҡ икән” (1998), “Серле ҡумта” (2001), “Әсәйем ҡояш икән” (2011), “Дүртенсе мөғжизә” (2015), “Илебеҙ беҙҙең ожмахтай” (2020) китаптары донъя күрҙе, балалар әҙәбиәтендә әҙибәнең матур урыны бар.

Һәр кем балалар яҙыусыһы була алмай. Бында бәғзеләрҙең балалар тураһында яҙыуы мөмкин, ә бала булып, шул балалар теле менән улар хаҡында үҙ кеше булып һөйләй алыу һәләте кәрәк. Минеңсә, был һәләткә ул эйә.

Балалар психологияһын аңлау өсөн, бәлки, улар араһында ҡайнарға, күңелеңде шуға һалырға кәрәктер. Яҙыусы оҙаҡ йылдар мәктәптә эш­ләне, Күмертау, ғөмүмән, Баш­ҡортос­тан уҡытыусылары уны яҡшы белә. Ижадын, баланың фекерләү үҙенсә­лектәрен, йәш баҫҡыстарын иҫәпләп эш итә: яҙыуы кескәйҙәргә донъяны асҡанда психологик эҙмә-эҙлекле анализ алымдарын уңышлы ҡуллана.

Бәләкәй бала хискә бирелеүсән, иғтибары тиҙ генә бер әйберҙән икенсеһенә күсә. Шуға тәрбиәүи процесс баланы башҡаларҙың фекерен, шөғөлөн хөрмәт итергә өйрәнеүгә нигеҙләнергә тейеш. Мәҫәлән, “Бе­ренсекәй” әкиәтендә Беренсекәй тигән себеш һәм уның туғандары тыуып бөткәс тә, әсәһе Сыбар тауыҡ уларға һөнәр өйрәтә башлай: “Ҡорт-ҡорт, ерҙән шулай тибенеп, бөжәктәр аша­ғыҙ, тамағығыҙ булыр туҡ, ауырыуҙар булыр юҡ!.. “Беренсекәй ялҡау, һөнәр үҙләштергеһе килмәй. Аттың һоло ашағанын күреп, һоло суҡып ҡарай, быҙау менән һөт эсмәк була, көсөк менән һөйәк кимерергә уйлай, ләкин эт абалау менән әсәһе янына йүгерә. Шунда ғына әсәһен, яҡындарын хөрмәт итә, улар ҡушҡанды тыңларға кәрәк икәнде аңлай: ”Үҙ әсәйем янында тормош йәмле”, – тип ҡысҡыра, әсәһе ниндәй һөнәр күрһәтһә, шуны отоп алырға тырыша.

“Һағыҙаҡта ҡунаҡта” тигән әкиәте лә хәрәкәт, ярҙамсыллыҡ, бер-береңә ихтирамлы булыу хистәре тәрбиәләй. Әлисә төшөндә һағыҙаҡтарға ҡунаҡҡа бара. Һағыҙаҡтарҙың һәр береһе үҙе­нә тәғәйен эш менән мәшғүл: берәү­ҙәре бала-сағаны ашата, икенселәре, өйгә терәп, яңы торлаҡ төҙөй, өсөнсөләре һунарға йөрөй. Һунарсы һағыҙаҡтар ризыҡтарын ишек төбөндә көтөп торған һаҡсыларға тапшыралар ҙа тағы осалар.

Кешенең шәхес булып үҫеүендә үҙ-үҙен эмоциональ яҡтан уңай баһа менән ҡабул итеүе мөһим роль уйнай. Төрлө эш, өлкәндәрҙең ыңғай мөнә­сәбәте балаға хис-тойғоло, әхлаҡи яҡтан бөтөн булып үҫергә булыша. Бындай балалар яҡындарын ярата, наҙлы мөнәсәбәт ҡора. “Күршеләр” хикәйәһендә Фәриҙәне әсәһе күрше Разифа әбейҙең хәлен белешергә ебәрә. Разифа әбейҙең сырхап ул­тырғанын күреп, Фәриҙә самауырға саҡ-саҡ көсө етеп, сәй ҡайната. Тәмле сәйҙән бер аҙ хәл кергән әбей: “Хоҙай рәхмәте төшкөрө, әлдә күршем бар!” – тип маҡтай. Был оло һүҙ ҡыҙ күңе­лендә ышаныс, дәрт уята.

Һәр геройҙың уңай һәм кире яҡтары бар. Әгәр берәй кеше психологик көрсөктән уңышлы сыға икән, был – шәхестең үҫешендәге еңеү. Тормош ауырлыҡтары кешенең ихтыяр көсөн нығытыуға булыша. Был үҫеш сифаттары ла Фәрзәнә Ғөбәй­ҙуллина әҫәрҙәрендә сағыла. “Әсәйем ҡояш икән” хикәйәһендә Әмир – иркә, наҙлы малай, әсәһе менән генә донъя көтә. Бында баланың психологик портреты дөрөҫ һүрәтләнгән.

Этик нормалар, ҡағиҙәләр йыйыл­маһы һәр халыҡ мәҙәниәтендә йәшәп килә. Шуларҙан сығып, яҙыусы Фәр­зәнә Ғөбәйҙуллина үҙ әҫәрҙәрендә балаларҙың үҫмер психологияһына ярашлы ситуациялы проблемалар күтәрә. Геройҙы төрлө һынауҙар алдына ҡуя, ә ҡотолоу юлын персонаж үҙе һайларға мәжбүр. Изгелек һәм ялағайлыҡ ҡапма-ҡаршы категориялар булып сығыш яһай.

Бала үҙен, үҙенең эшсәнлеген уңай ситуацияға яҡынайтырға тырыша һәм шунлыҡтан өлкәндәр донъяһының әх­лаҡи, этик нормалары балала әхлаҡи сафлыҡ тәрбиәләй ҙә инде. Әкиәттәр аша бала мәҙәни белем туп­лай, тел үҙенсәлектәрен үҙләштерә, төрлө сығанаҡтар менән таныша.

Фәрзәнә Ғөбәйҙуллинаның әҫәр­ҙәре лә тел йәһәтенән аңлайышлы, халыҡсан, еңел уҡыла. Авторҙың шиғыр, хикәйәләре балаларҙың фе­керләү даирәһен киңәйтергә булыша. Әҫәрҙәр өгөт-нәсихәт бирмәйенсә, төрлө ситуациялар аша донъяның әле үҙенә таныш булмаған проблемаларын күҙаллай, мәғлүмәт ала, еңеүсе һәләтен үҫтерә. Бындай әҫәр­ҙәр баланы әхлаҡи мотивтар ҡуйырға өйрәтә. Әҙибәнең китаптарының береһе шуға ла “Дүртенсе мөғжизә” тип атала. Урыҫ һәм башҡорт телдәрендә донъя күргән был китап – балаларға мөғжизәле бүләк. Урыҫ телле балалар ҙа, башҡорт балалары менән бер рәттән, башҡорт халҡының мәҙәниәте, әҙәбиәте, мөхите менән танышасаҡ, халҡыбыҙҙың бай рухи ҡиммәттәрен барлаясаҡ.