Ҡурсаҡтарҙың йәме лә, йәне лә бар

– Һәр бер ҡурсағымдың исеме бар. Уларҙың холоҡ-фиғеле лә, тарихы ла, ғәҙәттәре лә төрлө. Мәҫәлән, Илеш бабай менән Емеш әбей ҡурсаҡтарын билдәле әҙип Суфиян Поварисов яҙып алған легендаға таянып эшләнем. Баш­ҡорттарҙың һәм күрше халыҡ­тарҙың бай рухи ҡомартҡылары – минең өсөн илһам сығанағы. Атайым – Унлар ырыуы башҡорто, әсә­йем – Билгеш ауылынан. Мәк­тәптә рус телендә белем алырға тура килһә лә, бер ваҡытта ла рухи тамырҙарыбыҙҙы онотманыҡ, милли булмышыбыҙ менән ғорурланып йәшәнек. Тап ошо сифаттар минең ҡурсаҡтарымда сағыла ла, – ти Әнисә ханым.

Ул Асҡын районының Ҡашҡа ауылында Фәһәмиә һәм Ғәлим Шәйнуровтарҙың ғаиләһендә тыу­ған. Бер аҙҙан Асҡын ауылында төпләнгәндәр. Бала сағы һуғыштан һуңғы ауыр һәм етешһеҙ йылдарға тура килһә лә, ул осорҙо йылылыҡ менән иҫкә ала Әнисә ханым. Төр­лө түңәрәктәргә йөрөгәнен, би­герәк тә ҡурсаҡтар яһау шөғө­лөнә күңеле ятҡанын бәйән итә ул.

– Папье-машенан ҡурсаҡтар эшләйбеҙ ҙә уларға сағыу костюмдар тегәбеҙ. Унан спектакль әҙер­ләйбеҙ. Ошо ғәмәлдәр күңелемде үҫтерә, илһамландыра торғайны, – тип хәтерләй ул.

Ун ғына йәшендә уның яратҡан атаһы Ғәлим ағай, Бөйөк Ватан һуғышында алған яраларынан мандый алмай, вафат булған. Фәһәмиә ханым береһенән-береһе бәләкәй өс бала менән тол ҡалған. Үҙенең һаулығы ла аҡһаған әсәгә уларҙы күтәреүе, әлбиттә, еңелдән булма­ғандыр... Әммә һәммәһен лайыҡлы, рухлы, булдыҡлы кешеләр итеп үҙ-аллы тормош юлына баҫты­рыуға өлгәшкән ул.

Мәктәпте тамамлағас, Әнисә Ғәлим ҡыҙы Ҡаҙағстанға юл тотҡан, унда китапханасы һөнәре буйынса белем алған. Башҡортостанға ҡайтып, Өфөлә артабан белемен камиллаштырған осорҙа буласаҡ тормош иптәшен осратҡан. Күп тә тормай йәштәр Илеш районына ҡайтып төпләнгән.

Шулай итеп, Саттаровтар 1973 йылдан Үрге Йәркәйҙә көн итә. Ике ул үҫтергәндәр, алты ейән-ейәнсәрҙәре бар.

– Көйөнөстәре лә, һөйөнөстәре лә булған тормошомдан ҡәнәғәт­мен, бәхетлемен. 33 йылдан ашыу Үрге Йәркәйҙәге башҡорт аграр-технологик колледжында китапхана мөдире булып эшләнем, йәмәғәт тормошонда ла әүҙем ҡатнаштым. Хеҙмәтемде баһаланылар – “Баш­ҡортостандың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре” тигән юғары исемгә ла­йыҡ булдым. 60 йәшем тулғас, хаҡ­лы ялға сыҡтым. Әммә үҙемдә башҡаларға файҙа килтерерлек, кү­ңел йыуанысы табырлыҡ дәрт-дарман һәм илһам сығанағы барлы­ғын тоя инем. Шуға ла ҡул эштә­ренә тотондом, – ти заман­дашыбыҙ.

Ул ниндәйҙер айырыуса йы­лылыҡ һәм һағыныу менән бала саҡ хәтирәләрен барлай, Асҡын районының Билгеш ауылында йәшәгән өләсәһе Камила Саяпованы иҫкә ала.

– Балыҡсы ырыуы йәшәгән боронғо башҡорт ауылы халҡы милли ғөрөф-ғәҙәттәренә, мәҙәни-рухи үҙенсәлектәргә уғата һаҡсыл ҡараш, хөрмәт менән көн итә ине. Башҡорт милли кейеменең матур­лығына, телебеҙҙең наҙлы яңғы­рашына мөхәббәт тә тап ошо осорҙа йөрәгемдә бөрөләнгән. Ундағы халыҡ бик татыу һәм берҙәм булды. Кисен, мәҫәлән, эштәр бөткәс, күмәкләп клубҡа ки­ноға йә кисәгә барһындармы, ул тамамланғас, эскәмйәләрҙе стена буйына теҙеп, уйындар, бейеүҙәр ойошторһондармы... Әллә ҡайҙан уйын ҡоралын күтәреп гармунсы килеп сыға, милли көйҙәребеҙҙе һуҙа, кәйеф күтәрелә, күңелдә аңлатып бөткөһөҙ рәхәтлек тойғоһо хасил була... Ҡайһы саҡта беҙгә, бала-сағаға ла иғтибар күрһәтәләр, хатта бейеү түңәрәге эсенә саҡы­ралар. Таҡмаҡ бәйгеһе башланһа, клуб эсе көр тауыштарға тула, дәррәү көлөүҙән ауыл яңғырап тора – бына ошондай самими хәтирәләр ҡалған күңел түрендә. Уларҙы бер ваҡытта ла онотҡаным юҡ, һәр саҡ йөрәгем түрендә һаҡлайым, илһам алып йәшәйем, сөнки милли булмышым – минең асылым, – ти Әнисә Ғәлим ҡыҙы.

Килешмәйенсә сара юҡ, ижади фекерләгән кеше пенсия йәшенә етһә лә тик кенә ултырмаясаҡ, күркәм шөғөл табасаҡ. Әнисә Саттарова, милли ҡурсаҡтар эшләү менән бер рәттән, баҡса ла үҫтерә, гербарийҙан картиналар эшләй, буш ваҡытында шиғырҙар яҙа. Шулай ҙа төп шөғөлө – ҡурсаҡтар яһау. Уларҙы Әнисә ханым үҙе те­гә. Әйтергә кәрәк, был эшкә тотонор алдынан, ул етди әҙерлек үткән: интер­неттан тегеү техникаһын тө­шөнгән, Шитова, Камалиева кеүек оҫталарҙың китаптарын уҡыған, унан башҡорт ырыуҙары кейем­дә­рен өйрәнергә тотонған. Әйтеүенсә, башҡорт халҡының рәсми теркәл­гән биш тиҫтәгә яҡын ырыу-биләмәһенең кейем-һалымдары айырылып тора, һәр ҡайһыһының үҙенсәлектәре бар. Әнисә апай был эшкә уғата яуаплы ҡарай һәм милли костюмдағы ҡурсаҡ тарихи нөсхәгә оҡшаш булырға тейеш тип иҫәпләй. Тап ошо инаныуына ни­геҙләнеп ижад итә ул. Белгәндәре менән бүлешергә лә өлгөрә: урындағы китапханаларҙа, музей­ҙа, мәктәптәрҙә оҫталыҡ дәрес­тәрен уҙғара, төрлө кимәлдәге күргәҙ­мәләрҙә ҡатнаша. V Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайында ла булған, ”Ауаз” башҡорт этник мәҙәниәте һәм заман сәнғәте фестивалендә лә бер нисә тапҡыр ҡатнашып, милли кейемдәге ҡурсаҡтар аша башҡорт мәҙәниәте менән таныштырған.

– Ҡурсаҡтарымды һәр саҡ күңел өсөн эшләйем. Ейәнсәремде лә был күркәм эшкә ылыҡтырам, башҡорт халҡының милли үҙенсә­лектәре менән таныштырам. Ғөмүмән, был мәҙәни мираҫым – тап балаларым-ейәнсәрҙәрем өсөн, сөнки беҙҙең ғаиләлә милли мираҫты һаҡларға һәм быуындан-быуынға тапшырырға күнеккәндәр. Мәҫәлән, миндә ҡартәсәйемдән ҡалған сигеүле таҫтамал өлгөләре бар. Ҡурсаҡтарымды ҡайһы саҡта бүләк итәм, бигерәк тә оҫталыҡ дәрестәрендә әүҙем ҡатнашҡан балаларға ҙур ҡыуаныс был. Ҡурсаҡтар – йәшәйеш йәме, илһам сығанағы, шул уҡ ваҡытта белемемде камиллаштырыу юлы ла, сөнки башҡорт милли костюмын өйрәнә башлаһаң, яңынан-яңы ҡыҙыҡлы үҙенсәлектәр асыла, халҡымдың көнкүреше, йолалары, ғөрөф-ғәҙәттәре анығыраҡ аңла­шыла башлай. Шуныһы ҡыуаныс­лы: һуңғы йылдарҙа милли ке­йемгә, биҙәүестәргә иғтибар ҙур, милләттәштәребеҙ рәхәтләнеп, яратып кейә, йөрөтә уларҙы. Мәҙә­ниәт министры Әминә Шафиҡо­ваның фекере менән тулыһынса килешәм: әлбиттә, боронғо кейемде ҡабатлау мөмкин түгел, әммә заманға яраҡлаштырылған милли атрибутика стиле һәр ҡатын-ҡыҙҙа булырға тейеш, – ти Әнисә Саттарова.

Сағыу ҡурсаҡтары менән ке­шеләргә шатлыҡ өләшкән, милли мәҙәниәтебеҙҙе һаҡлауға һәм яҡлауға үҙенсәлекле өлөш индер­гән оҫта ҡуллы Әнисә Ғәлим ҡыҙына ижади ҡомарының артабан да ташып тороуын, һау-сәләмәт булыуын теләйбеҙ.