Фәһем алырлыҡ мәғлүмәттәр

Ғ. Соҡоройҙоң нәҫел тарихын бәйән иткән “Тәзкирәти әл-әхуан вә әл-әхбаб” әҫәре үҙендә яҙма әҙә­биәт һәм фольклор жанрҙары традицияларын берләштереүе менән ҡыҙыҡлы. Әҙип был хикә­йә­тен ата-бабалары хәтерләүҙә­ренә таянып яҙа, шуға күрә лә хи­кә­йәләүҙәрҙә риүәйәт, легенда­ларға хас стилдәрҙең өҫтөнлөк алып китеүе тәбиғи. Икенсе яҡтан, Соҡорой, тарихи яҙмалар өҫтөндә эшләгән уҡымышлы әҙип булараҡ, әҫәренә был ғилми тәжрибәләрен дә һалмай ҡалмай.

Әҫәр шәжәрәләргә хас традици­он исемдәр сылбыры менән башланып китә. Үҙенән башланған исем­дәр теҙмәһен һанай килә Ҡара -Табын бейгә, уның атаһы Майҡы бейгә саҡлы уҡ килтереп төкәтә. Артабан текст мауыҡтырғыс бер хикәйәт төҫөн ала.

Майҡы бей ата-бабалары күңе­лендә яҡты бер образ булараҡ һаҡ­ла­нып ҡалған. Ырыуҙары ата­һы, күренекле шәхес Майҡы бейгә булған ихтирамды Ғәли Соҡорой ҙа билдәле бер әҙәплелек менән би­рергә тырышҡан: “… Майҡы бей­ҙе Сыңғыҙ хан менән бергә бер за­манда булған кеше … уның вә­зир­ҙәре йөмләһендә булып, бер арбаға ултырып йөрөгән, тип һөй­ләйҙәр…”. Автор, ҡарттарҙың һөй­лә­үенә нигеҙләнеп, уның вәли хисаплы, хандарға кәңәш бирерлек аҡыллы, күп ерҙәр күргән уҡы­мышлы кеше булыуын теркәп үтә.

Туғандар хаҡында иҫтәлектә Ғәли Соҡорой һәр ата-бабаһы хаҡында сурытып һөйләүҙе маҡсат итеп алмай, иң күренекле шәхес­тәргә генә айырым-асыҡ туҡталып үтеүҙе хуп күрә.

Майҡы бейҙең улы Ҡара-Табын бейҙең күп улы араһынан ул, мә­ҫәлән, Әхмәтшәйех олатаһына ғы­на иғтибар бүлә. Был шәхес тә бабалары күңелендә яҡты иҫтәлек ҡалдырған икән. Авторҙың теркәп үтеүенсә, Әхмәтшәйех Ҡара-Та­бындың яратҡан улы була. Ата­һы­­ның уны үҙенең Ирәкте ырыуы халҡына оҡшатып кешелекле, дан­лыҡлы, ир кеше кеүек йылы һүҙҙәр менән һөйөп үҫтереүе хаҡындағы мәғлүмәттәр Әхмәтшәйех хаҡында хикәйәләүҙәргә инеш булып тора. Әхмәтшәйехкә ҡағылышлы сюжет ебе бер генә йүнәлешле түгел – уның улдары Абдал бей, Сулман бейгә бәйле хикәйәләүҙәргә тармаҡлана.

Ғ. Соҡоройҙоң “Тәзкирәти әл-әхуан вә әл-әхбаб” әҫәрендә образ­дар һынландырылышы бик үҙенсә­лекле. Авторҙың ата-бабалары образдарын төрлө яҡлап һүрәтләүгә ынтылған осраҡтары бар. Был йәһәттән бигерәк тә Иҫән бей образы сағылышы ҙур ҡыҙыҡһыныу тыуҙыра. Иҫән бей Соҡоройҙоң иғти­барын үҙенең бик көслө шәхес булыуы менән йәлеп иткән. Автор заттарында уҡымышлы кеше­ләрҙең күп булып, Иҫән бейҙең дә заманының мәшһүр шәхесе булыуын билдәләй. Хикәйәләүҙәр барышында уның ҙур дәүләтле, шөһрәтле, күп башҡорттарға баш булып торған хан икәнлеге асыҡ­лана. Уның шәхси һыҙаттары һунар итеүе эпизодтарында, йорт-ҡура­һын, иле биләмәләрен һүрәт­ләгән­дә, илендәге эске һәм сит илдәр менән бәйләнешлелек сәйәсәтендә тулы сағылыш таба.

Дәүеренә күрә бик оҫта сәйәс­мән, аҡыллы ил башлығы образын тыуҙырғанда автор уның ҡаршы­лыҡлы сифаттарына ла туҡталып үтмәй ҡалмай. Ғәли Соҡорой был бабаһының ситтән күпләп килгән ерһеҙ халыҡтарҙы үҙ иленә һы­йындырыуы менән ки­лешә алмай. Уның ризаһыҙлығы сит халыҡты һү­рәтләүендә күренә: “… мәшриҡ тарафындағы наҙан халыҡтарҙың муттары, ҡараҡтары, Ҡытай хандан ҡасып, беҙҙең Ирәкте ерендәге өҫ­төн халыҡ араһына килеп һыйын­ған. Хатта беҙҙең аҫыл төп баба­быҙға бик ҡаты дошман булған дин­һеҙ, йүнһеҙ, нәжес халыҡтар ҙа бында Иҫән хан күләгәһендә йө­рөгәндәр…” Автор бабаһының был халыҡты балаларына ялсы бу­лырҙар тигән өмөт менән эйә­ләш­тереүен хупламай, уларҙың барыбер ҙә ҡәҙерҙе белмәҫ наҙан, әҙәпһеҙ булып ҡалыу­ҙарын әсенеп яҙа. “Уңмаған малай атаһын, бабаһын тиргәтер” тигән әйтемде иҫкә алып, Соҡорой ошо күренешкә ҡарата үҙ ҡарашын белдерә.

Авторҙың уҡымышлылыҡ кимә­ле, әҙиплек һәләте, телмәр байлы­ғы тарих төпкөлөндә ҡалған хәл-ваҡиғаларҙы йәнле һүрәтләүгә булышлыҡ итә.

Ирәктеләрҙең Силәбе, Пермь ер­ҙә­рендәге, Сулман, Барҙа йыл­ғалары буйындағы тормоштары, тарихтары һүрәтләнеше тәүарих жанры стиленә көйләнгән. Беҙ бында бик күп топонимия атамаларын осратабыҙ. Ырыуҙарҙың йәшәгән, күсеп йөрөгән географик биләмәһе сиктәрен аныҡ күҙаллайбыҙ. Ауылдарҙың барлыҡҡа килеүе тарихы хаҡында мәғлүмәттәр алабыҙ. Был күренештәр хикәйәләүҙә тарихи-реаллек һыҙаттарын көсәйтә.

Дөйөмләштереп әйткәндә, “Тәзкирәти әл-әхуан вә әл-әхбаб” – үҙендә яҙма әҙәбиәт жанр-стиль традицияларын да, халыҡ ижады үҙенсәлектәрен дә туплаған, художестволы бөтөнлөккә дәғүә иткән әҫәр. Уның фәһем алырлыҡ тарихи мәғлүмәттәре, рухландырырлыҡ образдары, зауыҡ алырлыҡ йөкмәткеһе бар.

Фото: svetlyi-put-t.rbsmi.ru