Күренекле әҙип, ялҡынлы хәбәрсе

Һоҡланабыҙ, һәр даим һағы­набыҙ тыуған төйәгебеҙҙе. Ана бит, 130 йыл әүәл Мәшһүр остазыбыҙ Мөхәм­мәтсәлим Өмөтбаев, алыҫ Симферополь тарафтарынан һағыныулы мәктүб-хатына ҡушып, “Йомран иле” шиғырын тыуған еренә юллай: “Беҙҙе Йомран иле, тиерҙәр,/ Ағиҙелдең буйы, тиерҙәр./ Беҙҙең дә бар гүзәл ерҙәр,/ Ҡолаҡ тот, тыңла беҙҙәрҙән. /Ғәжәп хозурлы ерҙәрҙән,/ Ҡыҙылғыны ишет, берҙән./ Күренер ине күп ерҙән.../”.

Тыуған еребеҙ матурлығы, хал­ҡы­ның маһирлығы һуңғараҡ осорҙа Шәриф Бикҡол, Ирек Кинйәбулатов, Фәнил Әсәнов, Рәсих Ханнанов, Дилә Булгакова, Рәмзәнә Әбүта­липова, Рәмил Сурағол, Фирүзә Абдуллина шиғырҙарында, әҙәбиәтсе-ғалимдар Ғайса Хөсәйенов, Роберт Байымов, Тимерғәле Килмөхәмәтов, прозаиктар Фәрит Иҫәнғолов, Рәлис Ураҙғолов, Риф Йөҙлөкбай әҫәр­ҙәрендә данланды. Арҙаҡлы һүҙ оҫтабыҙ һәм ғалимыбыҙ, халыҡ яҙыусыһы Ғайса Хөсәйенов бер парсаһында былай ти: “Кешегә иң ғәзизе – туған әсә, иң ҡәҙерлеһе – тыуған тупраҡ, иң татлыһы – тәү эскән һыуың, иң йылыһы – һине йылытҡан өй усағы, иң йәмлеһе – тыуған тәбиғәтең. Шуны тойоп үҫкән кешенең күңел ҡото бар. Шуларҙы ҡәҙерләгән кеше бүтән әсәләрҙең ғәзизлеген, оло һыуҙарҙың татын, ҙур уттарҙың ҡайнарлығын, яҡты донъяның ҡәҙерен, Тыуған ил тойғоһоноң ололоғон нығыраҡ белер”.

Ошо парса юлдарындағы матур­лыҡҡа, бәрәкәткә иш булырҙай, кешеләрҙең күңел ҡотона тиңләшер бер гүзәл төбәгебеҙ ул аҡ ҡайындар ҡосағына һыйынған, беҙҙең ялан тарафтарында һирәгерәк осрар ап-аҡ ташлы бейек ҡаяны үҙ иткән Яңы Бишауыл, ә халыҡса, боронғоса әйт­һәк, Ташбаш ауылы. Хоҙайҙың үҙе өсөн генә һайланмыш бер йәннәт баҡ­саһылыр. Баш әйләндерер ҡаяһы тиһеңме, ҡайындары, сәскәле яландары тиһеңме – үҙе бер күңел ҡото инде!

1937 йылдың 8 апрелендә, ҡайнар ҡояш нурҙары аҡ ҡаяны, һылыу ҡайындарҙы иркәләгән мәлдә киләсәктә шағир, тыуған яҡ йырсыһы булып танылыр Борис атлы сабый донъяға һөрән һала. Ил күген ҡара болот ҡаплар көндәр әле алда, тыныс, яңы тормош, яңы өмөттәр кешеләрҙе дәртләндерә. Ишле ғаиләһенә йәнә бер улы өҫтәлгәнгә Миңлеғәлим Ноғоманов, колхоз рәйесе, сикһеҙ шатланғандыр. Улына яратып, Борис, тип өндәшеүендә лә ниндәйҙер хикмәт, яңылыҡ, совет рухы һиҙелгәндәй. Борис, барс, юлбарыҫ кеүек төшөнсәләр ята ул исемдә. Шағирҙарҙың донъяға килеүе үҙенсәрәктер ул, булмыштары ла уларҙың башҡасараҡтыр. Уларға, минеңсә, Хоҙай алдан уҡ ниндәйҙер ҡөҙрәт өҫтәй, изге бурыс йөкмәтәлер, һынауҙарҙы ла мул бирәлер. Шағир яҙмышы – ҡая-таштар яҙмышы ул:

Ағастарҙың әрһеҙлеген әйтәм:

Йәтеш урын һайлап ҡарамай,

Ҡаҡ ҡаяның шыҡһыҙ шәрә

ташын

Төйәк иткән ике ҡарағай.

...Хәйер... бына уйлап торам да,

Кешеләр ҙә ерҙең бар төбәген

Төйәк итеп, донъя ҡорғандар.

Кеше өсөн барлыҡ тарафта ла,

Үҙ иткәндә тормош ҡото бар.

Тыуған ер тип, яҡын күрһәң әгәр,

Ташта ла бит йәшәү һуты бар.

Ана шулай тип яҙҙы ил-ғәм алдында Шағир булып танылған арҙаҡлы яҡташыбыҙ Барый Ноғоманов үҙенең “Пар ҡарағай” шиғырында. Ташбаш ҡаяһы, унда ерегеп үҫкән ҡарағай һәм ҡайындар, тыуған ер ҡото тыуҙыра бындай шиғри юлдарҙы.

Барый Ноғоманов – республи­кабыҙҙа танылған һүҙ оҫтаһы, киң билдәле шағир, прозаик һәм журналист. Ул 1979 йылдан Рәсәй һәм Башҡортостан Яҙыусылар союздары ағзаһы, ике тиҫтәгә яҡын шиғыр һәм проза китаптары авторы. И. Мыр­ҙа­ҡаев-Балапанов, Фәтих Кәрим премиялары лауреаты, БР матбуғат һәм киң мәғлүмәт сараларының атҡаҙанған хеҙмәткәре. Башҡортос­тандың Зәйнәб Биишева исемендәге “Китап” нәшриәтендә бер-бер артлы “Йылбабай һәм сәғәттәр” (1969), “Аҡ таңдарым” (1978), “Йылбабайҙың дүрт ҡыҙы” (1980), “Етегән йондоҙ” (1982), “Йөрәгемдә ерем йәме” (1985), “Усаҡтар яна” (1986), “Өйөр­мәле елдәр” (1985) һ.б. китаптары донъя күрҙе. Һуңғы осорҙа шағир хикәйә һәм повестар жанрҙарында ифрат уңышлы ижад итә.

Мәшһүр әҙәбиәтсебеҙ Ғайса Хөсәйенов былай ти: “Яҙыусы өсөн бигерәк тә өс нәмә мөһим: тормош һәм рухи биография, характер һәм талант. Биография үҙ яйы менән барлыҡҡа килә, характер бирелә һәм тәрбиә ителә. Ә талант иһә тәбиғәт­тең үҙенән килә, тыумыштан бирелә. Ҙур шәхес – ижадҡа нигеҙ”. Был фекерҙең хаҡлығы Барый Ноғоманов яҙмышында һәм уның бай ижадында асыҡ күренә. Ни тиклем тормошоң ваҡиғаларға бай, ғүмер юлдары ҡатмарлы, ижадсы­ның әҫәрҙәрендә сағылған художестволы донъя шул тиклем мауыҡтыр­ғыс һәм фәһемле. Уҡыусы ундай әҫәрҙе тап тормошсан итеп ҡабул итә.

Барый Ноғоманов яҙмышы Бөйөк Ватан һуғышы осоро балалары яҙмышынан айырылғыһыҙ. Ул ишле ғаиләлә үҫә. Атаһы Миңлеғәлим Ноғоманов – Салауат исемендәге колхоз рәйесе. Артабан, Бөйөк Ватан һуғышына тиклем, Ҡырмыҫҡалы МТС-ының тәүге директоры. 1942 йылдың йәйенә тиклем БАССР Наркоматында яуаплы хеҙмәткәр. Ике туған ағаһы Ғәлимйән Ноғоманов Алайғыр ауылында Карл Маркс исемендәге колхоз рәйесе (халыҡ артисы Флүрә Ноғоманова­ның атаһы, Бөйөк Ватан һуғышында батырҙарса һәләк була). Шул осорҙоң лаҡабы беҙҙең халыҡ хәтерендә әле лә һаҡлана:

– Райком бюроһында Ғәлимйән ағайыма выговор бирҙеләр, – ти икән ҡатынына район үҙәгенән ҡай­тып төшкән Миңлеғәлим Ноғоманов.

– Һиңә лә бирерҙәр ине, һорай беләһеңме ни һин, ней мине, ней балаларҙы уйламай тик йөрөйһөң шунта! – тип әрләп ташлаған, ти, Миңленур инәй.

Миңлеғәлим Шаһивәли улы Ноғоманов, ҡулында бронь булыуына ҡарамаҫтан, 1942 йылдың йәйендә үҙ теләге менән фронтҡа китә.Тәүҙә Алкинда ике айлыҡ политруктар курсында уҡый, унан кесе лейтенант Дон далаларында барған ҡаты һуғыш эсенә барып инә, Воронеж өлкәһенең Чижов ауылы янын­дағы бейеклек өсөн ике ай барған алышҡа ташлана. Плацдармды бирмәҫ өсөн бында меңдәрсә яугир башын һала. Халҡыбыҙҙың ҡаһар­ман улы, политрук Миңлеғә­лим Ноғо­манов та батырҙарса һәләк була.

Миңленур инәй һигеҙ бала менән яңғыҙы ҡала. Ярай әле аталары, яуға китер алдынан, ғаиләһен Ташбаш ауылына күсереп ҡуя. Ауыл бит, алабута-балтырғаны, көҙөн сәтләүеге лә ризыҡ...

Илаһам әгәр, әсәй имеҙгән,

Ултырған да һоҫлан

(көлтә) төбөнә.

Уның тире генә тамғанмы ни, –

Тамған уның күкрәк һөтө лә.

(“Плацдарм”).

Йәнә “Сәтләүек” шиғырынан уҡыусыһын битараф ҡалдырмаҫ шиғри юлдар:

...Илде яҡлай атай алышта,

Йәшәүебеҙ – ауыр яҙмышта.

Аслыҡтарҙы кәрәк еңергә,

Үҙ көнөңдө үҙең күрергә.

Һөткә ултырмаҫтан тиерлек,

Сәтләүегем, һине тиренек.

Әскелт һутың өттө иренде,

Тик туҡлыҡлы һымаҡ һиҙелде.

Хатта һине ҡара көҙҙәрен

Япраҡ аҫтарынан эҙләнем.

Тиңләр булдым, әгәр табылһаң,

Бармаҡ башы хәтлем алтынға...

Шағирҙың ҡустыһы Рәйес Ноғоманов “Көйөргәҙе” (№ 37, 8 май, 2020 й. ) гәзитендә былай тип яҙҙы: “Бөйөк Еңеүҙең 40 йыллығын билдәләгән 1985 йылдың йәйендә беҙ өс бер туған – Барый, Фәнис һәм мин – үҙ машинабыҙҙа Воронеж ҡалаһына сәфәр ҡылдыҡ. Воронеж ҡалаһы пионерҙарынан атайымдың туғандар ҡәберлегендәге исеме табылыуы тураһында хәбәр килгәйне. Волга ярында төн үткәрҙек. Чижов ауылы ҡала эсендә ҡалған икән. 15 мең яугиргә һәйкәл ҡуйылған, тирә-яҡта ал сәскәләр. Һәләк булғандар исемлегендә “Младший лейтенант Минигалим Шагивалеевич Нугуманов” тигәнде тулҡынланып уҡыныҡ, туғандар ҡәберлегенә сәскә бәйләм­дәре һәм Ташбаш ауылының ҡара тупрағын һалдыҡ.

– Әйҙәгеҙ, Дон йылғаһын да барып күрәйек бер килгәндә, – ти Барый ағайым.

– Ҡайта һалайыҡ, юл оҙон бит, – тим.

– Эх, һеҙ, шағир йөрәген аңла­майһығыҙ! Донды күрмәй буламы ни?! Ул бит бәйеттәрҙә йырланған даръя!..

Барҙыҡ, күрҙек Донды. Ҡайтыш­лай йәнә Тамбовты күреп китәйек тип һалмаһынмы:

– Был бит Һаҙый Таҡташ шәһәре, нисек күрмәй ҡайтһын, ти, шағир кеше!..

Эйе, шағирға рухи биография кә­рәк, тетрәнеүҙәр кәрәк, шунһыҙ кеше йөрәктәрен елкендерер шиғыр юлдары тыумай. Баяғы сәфәрҙән һуң Барый Ноғоманов атаҡлы “Плацдарм” поэмаһын ижад итә. Ул яугирлек традицияларын, илһөйәрлек тойғоларын данлай, заманыбыҙҙа аҡһай төшкән намыҫ, бурыс кеүек рухи төшөнсәләр проблемаһын күтәрә:

Минең дә бар үҙ плацдар(ы)мым,

Алҡымынан алам алдаҡтың.

Көрәш майҙанында һәр саҡ

йылым, –

Мин был ерҙә, гүйә, һалдатмын!

(“Плацдарм”).

Рухи биографияһын Барый Ноғо­манов Иҫке Бәпес урта мәктә­бендә уҡыған йылдарҙа уҡ яҙа башлай. Алдынғы уҡыусының шиғыр­ҙары һәм мәҡәләләре “Башҡортос­тан пионеры”, райондың “Хеҙмәт даны” гәзиттәрендә әленән-әле донъя күрә. Мәктәпте тамамлау менән, комсомол юлламаһы алып, Шкапов нефть идаралығында ташсы-арматурсы булып хеҙмәт юлын башлай. Нефть романтикаһы, энтузиазм йөрәген елкендерә йәш шағирҙың. Әҫәр­ҙәрендәге ауыл күренештәре быраулаусылар, нефть фонтандары, производство картиналары менән үрелә бара.

Әрме хеҙмәте – үҙе бер фәһемле оло ваҡиғалар. Барый Ноғоманов Амур өлкәһендә броня-танк ғәскәрҙәрендә хеҙмәт итә. Урта белемле, хеҙмәт сынығыуы алған егетте командование Благовещенск танк училищеһына уҡырға йүнәлтә. Һынатмай Башҡортостан егете. Әммә курсант төндәрен әҙәби ижадтан айырылмай, хатта тәүге поэмаһын яҙып ташлай. Шиғырҙары “Ленинсы”ла донъя күреп тора.

– Казармаға ҡайтып инһәм, минең исемгә ҙур ғына конверт ята, – тип хәтерләй шағир. – Республика йәштәр гәзитендә минең бер шәлкем шиғырҙарым ташҡа баҫылған икән. Исемемде “Барый Ноғоманов” тип ҡуйғандар. Фәрит Иҫәнғолов ағайҙан хат та бар: “Башҡорт булғас, исемеңә есемең тура килһен инде. Бынан ары Барый тип йөрөтөрһөң үҙеңде, юғиһә, керәшен малайымы ул, тип һорайҙар”.

Яҡташ ағайҙың йылы һүҙҙәре йөрәгендә осҡондар дөрләтеп ебәрә. Училище начальнигына ҡат-ҡат рапорт яҙа, демобилизациялауҙарын үтенә шағир-курсант. Хәрби уҡыу йортон тамамлаһа, һис тә юғалып ҡалмаҫ ине, моғайын, полк командиры дәрәжәһенә ирешер ине. Әҙә­биәт фронты көслөрәк булып сыға. Өмөтлө йәш шағирҙы республика­быҙға ҡайтарыуға “Совет Башҡортос­таны” гәзите редакторы, СССР Юғары Советы депутаты Ғилемдар Рамазанов көс һала, хәрби етәкселәр исеменә хат яҙа. Шағир­ҙың рухи биографияһына бай тормош ваҡиғалары булып теркәлә ул дәүер.

Хеҙмәттән ҡайтып төшкән Барый Ноғоманов “Башҡортостан пионеры” гәзитендә әҙәби хеҙмәткәр булып эшләй башлай. Юғары белем алыуын Башҡорт дәүләт университетында дауам итә. Уҡытыусы-филолог Бүздәк, Иглин, Ауырғазы райондары мәктәптәрендә балаларға һабаҡ бирә. Былары ла бушҡа уҙмай, рухи биографияның яңы биттәре яҙыла. Мәҫәлән, һуғыш осорон үҙ иңдәрендә, елегендә татыған уҙаман Бүздәк районының Көпәй-Ҡобау ауылында Майкамал Латипова инәйҙең яҙмышы менән таныша. Ирен һәм һигеҙ улын яуға оҙата ғорур яҙмышлы Майкамал, тик ике улы ғына имен ҡайта янына. Бөгөн ауылда көслө ихтыярлы әсәнең һәйкәле ил һәм кешеләр тарихын бәйән итә, һомғол шыршылар тынлыҡ һаҡлай бында. Үҙемдең дә һәйкәл янында, уйҙар ҡосағында ҡалып, олуғ ҡиммәттәр тураһында уйланып торғаным бар. Ә яугир улы Барый Ноғоманов үҙенең үлемһеҙ “Ҡыйҙаш ҡиссаһы” әҫәрен ижад итте.

Барый Ноғоманов-журналисты барыһынан элек, минеңсә, Баш­ҡорт­остан радио комитеты форма­лаштырҙы. Бары ошонда уның жур­налислыҡ таланты һәм шағирлығы үрелеп барҙы, республи­ка­быҙҙың мәҙәни донъяһына – оло даръяға алып сыҡты. Радиокомитетта әҙип 15 йылдан ашыу эшләй, бай яҙмышлы кешеләр менән аралаша.

Шағир 1967 йылда радиожурналистика менән шөғөлләнә башлай. Баш мөхәррир Тайфур Көсөков ағай: “Бында “егетләрский” кешеләр эшләй, һин дә һынатма!” – тип фатиха бирә. Тәүге көндән үк үҙе яҙа, микрофонға ла тексты үҙе уҡый башлай Барый Ноғоманов, ә бында матур дикцияң булыуы, туған телдең бар нескәлектәрен белеү зарур. Иң ҡыуанғаны Яҡуп Ҡолмой булғандыр: “Бер түгел, ике шағир булып киттек радиола!” Яугир шағир янына Баязит Бикбай, Сәғит Агиш, Заһир Исмәғи­левтәр йыш килеп йөрөй, улар менән аралашыу – үҙе бер донъя!

– Миңә Мөхтәр Ғүмәров, Ғәфүр Латипов, Хәким Хәйретдинов, Абрар Ғабдрахманов кеүек арҙаҡлы шәхестәр, сәнғәт әһелдәре менән бергә эшләү бәхете тейҙе, – ти бөгөн олуғ әҙип. – Радио – кеше менән эшләүҙең иң ҡулай сараһы, көн дә китап уҡып булмай, ә радионы бөтә ерҙә лә тыңлап була. Ул – тормош мәктәбе, халыҡтың юлдашы, халыҡтың күңеленә инеү ысулы. Күҙ асып, күҙ йомғансы үткән радиолағы ғүмерем...

Уның ҡарауы радиожурналистика авторға “Һөйөнөстәрем, көйөнөс­тәрем” очерктар китабын бүләк итте, уҡыусыларын ҡыуандырҙы. Үҙ шиғырҙарын да әҙәби тапшы­рыу­ҙарҙа йыш уҡый танылған, уҡыусы­ларының һөйөүен яулаған шағир:

Ҡабырсаҡтар аҫыл ынйы йыя,

Һыу төбөнә тәрән күмелеп.

Уны эҙләп кеше диңгеҙ сума,

Ҡыл өҫтөнә ҡуйып ғүмерен.

Тормош диңгеҙе лә

тулҡын-тулҡын,

Ата ярға, тарта тәрәнгә.

Был донъяның аҫыл ынйыларын

Юғалтмайыҡ әле әрәмгә

(“Юғалтмайыҡ”).

Күләме яғынан ҙур булмаған шиғырҙа уҡыусыбыҙ поэтик оҫталыҡ­тың сағыу бер өлгөһөн самалар. Ысынлап та, һис бер авторҙа осра­маған кинәйәле сағыштырыу, поэтик параллель: тәбиғәттәге йән эйәләре­нең көндәлек мәшәҡәте; һыу төбөндә ҡабырсаҡҡа ынйы-мәрйен туплау; ғүмерен ҡурҡыныс аҫтына ҡуйып, аҫыл ынйы сүпләүсе әҙәм бәндәләре. Ә бит эргәбеҙҙә, аяҡ аҫтыбыҙҙағы аҫыл ынйылар күп ваҡыт күҙебеҙгә лә салынмай, юғалтабыҙ, әрәм-шәрәм итәбеҙ.

Барый Ноғоманов шиғриәттә теүәллек, камиллыҡ ярата, рифмалар ауаздашлығы, ритм-интонация аһәңлелеге, иләктән иләнгән һүҙ-образдар менән эш итеү, художестволы саралар палитраһы – барыһы ла шиғриәт тажы – халыҡсанлыҡтың ҡабатланмаҫ өлгөһө ул. Тыуған яғын данламаған шағир юҡ. Тәбиғәттәге матурлыҡты, гүзәллекте шиғри күркәмлеккә, самими нәфислеккә әйләндереү оҫталығы – бик һирәктәргә яҙыр илаһи ҡөҙрәттер. Беҙҙең һүҙ башындағы тәбиғәтебеҙ шағир ижадында ана ниндәй һүҙ ынйы-мәрйендәре менән балҡып китә: “Ослоташтың ябай ташы миңә / Тик гәүһәрҙән тора шикелле; /Уйыл-уйыл ғына сауҡаларҙың / Сикһеҙ сихри урман киңлеге./ Был – минең тыуған яғым.// Ошо төбәк менән төйнәлештә / Татлы хисе лә бит күңелдең./ Миңә ҡалһа, бынан башланғандай / Тартыу көсө лә бит еремдең./ Был – минең тыуған яғым//” .

Күңелемә шағирҙың радио тап­шырыуҙарҙың береһендә: “Ғаләмдә күк есемдәренең тартылыу көсө кеүек беҙгә лә гравитация кәрәк. Бәреләбеҙ, һуғылабыҙ”, – тигәнерәк һүҙҙәре уйылып ҡалған. Шағир яҙмышы шулдыр инде: ул Ғаләм-Йыһан именлеге өсөн борсола, кешеләрҙең үҙ-ара мөнәсәбәтен хәстәрләп йәшәй. Донъялар аяулы булһын. Аҡһаҡал шағирыбыҙ, үҙең дә халҡың менән тартылыу көсөң, гравитацияңды һаҡлап, рухи байлы­ғың менән йомарт уртаҡлашып, оҙаҡ йылдар йәшә!