Сибай сәхнәһендә – Муса Мортазин

Ул башҡорт халҡының батыр улдарының береһе, легендар комбриг, граждандар һуғышы осорон­дағы башҡорт ғәскәрҙәрен етәк­ләгән күренекле командир Муса Мортазин тыуыуына 130 йыл тулыуына арналған. Әҫәрҙе сәхнәгә Башҡортостандың атҡаҙанған артисы һәм атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре Сәлихйән Әфләтүнов ҡуйған, музыкаһын Башҡортос­тандың халыҡ артисы Нур Дауытов яҙған.

Наил Ғәйетбаев, тарихи шәхес­тәр тураһындағы серияһын дауам итеп, Муса Мортазин тураһында әҫәр ижад итә.

– Шәйехзада Бабич ижадын һәм тормошон өйрәнгән саҡта Муса Мортазиндың яҙмышы тураһын­дағы бик күп ҡыҙыҡлы һәм ҡыҙға­ныс архив материалдарына юлыҡ­тым. Шул уҡ ваҡытта уҡ күңелемдә халҡыбыҙҙың күренекле улы хаҡында яҙырға һүҙ бирҙем һәм “Яҡты хыялдар илендә” тигән әҫәрҙе тамамланым. Ул әле “Урал бөркөтө” исеме менән сәхнәгә сыҡты, – ти Наил Әсғәт улы.

Төп ролде – Муса Мортазин образын артист Нәфис Сәйетов бик оҫта башҡара. Режиссер тап уға ошо ролде биреп яңылышмаған. Әйткәндәй, режиссер Сәлихйән Әфләтүновтың һәр әҫәре үҙенсә яңылыҡ индереүе менән әһәмиәт­ле. Был юлы ла тамашасылар уның яңы сәхнә алымдарына иғти­бар итмәй ҡалмағандыр.

Муса Мортазиндың ҡыҙы Шәүрә Мортазина (ролде Айгөл Зәйнул­лина башҡара) атаһы хаҡында әҫәр сәхнәләштерергә теләй, уның ғәйепһеҙгә ҡулға алыныуы, үҙенең “халыҡ дошманы балаһы” тигән мөһөр менән ғүмере буйы йәмғиәт­тән ситләтелеп йәшәүенә кәмһенә, шуға күрә бар дөрөҫлөктө халыҡҡа еткерергә хыяллана.

Спектакль барышында ике режиссерҙың эш итеүен күптәр төшөнөп тә етмәгәндер. Икенсенән, Сәлихйән Әфләтүновтың тәүгеләр­ҙән булып башҡорт театр сәхнә­һенә Сталин һәм Буденный образдарын сығарыуы ла батырлыҡҡа тиң. Муса Мортазиндың Сталин менән осрашыуы, Буденныйҙың уны үҙ итеп, нисек тә башҡорт егетен һаҡлап ҡалырға тырышыуы шул тиклем әсе дөрөҫлөк менән һүрәтләнә.

Сталин ролен – Башҡортос­тандың халыҡ артисы Риф Сәй­фул­лин, Буденныйҙы Башҡортос­тандың атҡаҙанған артисы Венер Сөнәғәтов ҙур оҫталыҡ менән башҡара. Әммә һәр замандың үҙ әпкәләйҙәре, ҡуштандары һәм ялағайҙары булған кеүек үк, Красникин (Вадим Ғилманов) һымаҡтар намыҫлы кешеләрҙең үлеменә сәбәпсе була. Ҡаршылыҡлы һәм алдаҡ тормошта йәшәргә яраҡ­лашмаған Муса Мортазин, үҙе әйтмешләй, “намыҫына һәм выж­данына ҡаршы бара алмай”, “Красная Звезда” гәзитендә үҙе яҙмаған хаттың баҫылып сығыуына йөрәге әрней, халҡының, көрәш­тәштә­ренең күҙенә нисек күренергә тейешмен, тип дөрөҫлөктө талап итә. Тап ошо сифатын уны күрә алмаусылар бик оҫта файҙалана ла инде. Шуныһы ҡыҙғаныс: йылдар үткәс тә, кешеләр араһындағы көнсөллөк һәм күрә алмаусанлыҡ һаман булһа дауам итә. Шәүрә Мортазина, атаһы хаҡындағы әҫәрҙе сәхнәгә сығарыу теләге менән янып эш башлағанда, йәш режиссерға йәнә үҙе ышанған яҡындары хыянат итә, уны юғары власть вәкилдәренә ошаҡлай.

Режиссерҙың йәнә бер уңышлы алымы булараҡ, әҫәрҙең финал сәхнәһен билдәләргә мөмкин. Эшһеҙ ҡалған Шәүрә менән әсәһе­нең атайҙары хаҡында шул тиклем йылы хистәр менән һөйлә­шеүе, уның үлемен күккә осҡан ғорур ҡошҡа тиңләп, экранда һауаларға артылған бөркөт һынында тотош Муса Мортазиндың балаларының фотоһүрәттәрен күрһәтеп барыу­ҙары ла бик отошло килеп сыҡҡан. Батыр үҙе үлһә лә, даны ҡала, уның эшен балалары дауам итә, халҡы онотмай, бөгөн дә уның тураһында йылы хәтирәләр һаҡлай икән, тимәк, ул, ысынлап та, һауа­ларға бөркөт булып күтәрелгән. Ваҡыт үтеү менән халҡы уның бө­йөклөгөн дә, бейеклеген дә үҙе билдәләне.

Муса Мортазиндың “Башкирия и башкирские войска в гражданскую войну” тигән китабы донъя күрә, музейы асыла. Унда геройҙың наградалары, ҡылысы, шәхси әйберҙәре һәм XX быуат башына хас антиквариат әйберҙәре һаҡ­лана. Өфө, Учалы, Баймаҡ, Сибай, Стәрлетамаҡ ҡалаларында, Иҫке Сибай, Темәс ауылдарында Муса Мортазин хөрмәтенә аталған урамдар бар. Р. Устинованың “Шипы и розы комбрига Муртазина” тип аталған фильмы донъя күрә. Ғү­мере буйы атаһының тормошон дөрөҫ күрһәтеү маҡсатында, әҫәр сәхнәләштерергә хыялланған Шәү­рә Мортазина, барлыҡ ҡаршы­лыҡтарҙы еңеп, башҡорт сәнғә­тенең генә түгел, тотош илдә танылған күренекле театр режиссеры була. Уға “РСФСР-ҙың атҡа­ҙанған сәнғәт эшмәкәре” тигән юғары исем бирелә.

Тарихи темаға арналған спектаклде һәр тамашасы үҙенсә ҡабул итә, әммә халҡыбыҙҙың йәнле һыны булып сәхнәгә Урал бөркөтө Муса Мортазиндың сығыуы – үҙе бер оло асыш, тарихи ваҡиға. Драматург, режиссер, композиторҙың барыһының бер бөтөн булып эшләүе, Сибай театры артис­тарының шул тиклем ҙур ихласлыҡ менән үҙ ролдәренә яуаплы ҡарауы ысын мәғәнәһендә бик ҙур эште атҡарып сығырға мөмкинлек биргән.

Бөгөн сәхнәләге Муса Мортазинды һәр кем үҙенсә ҡабул итер, төрлө фекерҙәр ҙә булыр, әммә иң мөһиме – халыҡ улы халҡына сыҡты, уның хаҡында дөрөҫлөк тантана итте.

Сибай ҡалаһы.