Ижадына яңы ҡараш кәрәк

“Башҡортостан” гәзитен уҡыусылар шағир Сафуан Яҡшығоловтың ижады, эшмәкәрлеге менән яҡшы таныш. Һуңғы йылдарҙа Дәүләкән районы хакимиәте менән берлектә атҡарылған эштәрҙең барыһы ла республикабыҙҙың олпат баҫмаһында донъя күрә килде. 2015 йылда шағирҙың “Башҡорт хәлдәре” тигән китабы ошо юлдар  авторының баш һүҙе менән донъя күрһә, 2016 йылда Ҡырҡ-өйлө мең башҡорттары, урындағы эшҡыуарҙар ярҙамында С. Яҡшығоловтың ҡәбер ташы яңыртылды. Унда кәлимәи-шәһәҙәт менән бергә шиғри юлдар ҙа теркәлде. 

Шағир ғына түгел, мөғәллим дә...

 Ошо йылдарҙан алып төбәк уҡыусылары араһында даими рә­үештә Сафуан Яҡшығолов уҡыу­ҙары үткәрелеп килә. 2019 йылда  Дәүләкән ҡалаһында Башҡортостан автономияһы нигеҙендә торған шәхестәр – шағир Сафуан Яҡшығоловҡа, Бәләбәй өйәҙенең Башҡорт милли шураһы рәйесе Шәкир Мо­зафаровҡа, Юлмөхәмәт Арыҫлан­бәковҡа иҫтәлекле таҡтаташ асыл­ғайны. Ул ваҡытта сарала район хакимиәте вәкилдәре, уҡыусылар, башҡорт теле һәм әҙәбиәте уҡытыусылары, урындағы халыҡ ҡатнашты.

Уҡыусылар араһында ярыштар әленән-әле ойошторола. Әле әйтелгәнсә, шиғыр бәйгеләре үткәреү матур йолаға әүерелде. Мәҫәлән, Бишбүләк районының Ҡыңғыр-Мәнәүез урта дөйөм белем биреү мәктәбендә С. Яҡшығоловтың тыуыуына 150 йыл тулыуына арналған шиғыр һөйләүселәр бәйгеһе үтте.

Тамаша залында уҙғарылған сара, ғәҙәттәгесә, башҡорт халҡының мәшһүр “Урал”  гимны менән башланды. Мәктәп директоры Рима Әхмәтова, Мең ырыуы советы рәйесе урынбаҫары Альфред Шәй­мәрҙәнов, Мең ырыуының әүҙем йә­мәғәт эшмәкәре Фәнис Хәлиул­лин, Ф. Кәрим премияһы лауреаты, яҙыусы Фәнис Янышев, “Дим буй­ҙары” гәзите хәбәрсеһе Ләйлә Ғүмәрова уҡыусыларҙың сығыш­тарын баһалаған. Атаҡлы шағир, мәғрифәтсе, мулла Сафуан хәҙрәт Суфиян улы Яҡшығолов тураһында балаларға Фәнис ағай Янышев ентекләп таныштырып үтте.

Артабан уҡыусылар илһамланып та, бер аҙ тулҡынланып та Сафуан Яҡшығоловтың шиғырҙарын сәхнә түренән яңғыратты. Улар “Яҙ киле­үе”, “Дим буйы” кеүек шиғырҙарына өҫтөнлөк бирҙе. Башҡорт теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы Рима Индус ҡыҙы әйтеүенсә, бөгөн Ҡыңғыр-Мәнәүез мәктәбендә 120 бала белем ала, шуларҙың 75-е башҡорт телен өйрәнә. Ҡыңғыр-Мәнәүез мәктәбенең филиалы булған Ҡунаҡ­ҡол уҡыусылары ла шиғыр бәйге­һендә ҡатнашырға теләк белдергән. Башҡорт теленә һөйөү тәрбиәләгән Айгөл Ғәләүетдинова етәкселегендә бер төркөм уҡыусы С. Яҡшығо­ловтың шиғырҙарын, мәҫәлдәрен ятлап килгән.

Шиғыр ятлау ярышы милли ке­йемдәге “Умырзая” бейеү ан­самбленең (етәксеһе – З.Б. Таран) илһамлы бейеүҙәре менән үрелеп барҙы. Сарала ете уҡыусыға Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы Башҡарма комитеты hәм Мең ырыуы йәмәғәт ойошмаһы Маҡтау ҡағыҙҙары һәм китаптар тапшырҙы. Уҡыусыларға шулай уҡ “Аҡбуҙат” журналы бүләк ителде. Мең ырыуы советы рәйесе урынбаҫары Альфред Шәймәрҙәнов Ҡыңғыр-Мәнә­үез мәктәбенә ете томлыҡ “Башҡорт энциклопедияһы”н тапшырҙы.

Ошондай уҡ конкурс быйыл Дәүләкән ҡалаһында ла үтте, унда Мең ырыуына ҡараған алты район балалары ҡатнашты. Бындай кон­курстарҙың маҡсаты — балаларҙы тыуған яҡ тарихы, башҡорт шағир­ҙарының ижады менән таныштырыу. Конкурста ҡатнашҡан балалар­ҙың әйтеүенсә, улар төбәк күлә­мендә ойошторолған бәйгегә тағы ла ҙурыраҡ тырышлыҡ менән әҙерләнгән.

Шиғыр ятлау буйынса беренсе урынға – Илназ Илекәев, икенсе урынға – Ынйы Ишмырҙина, Элина Миңләхмәтова, өсөнсө урынға Гөлнара Хозинова, Екатерина Быль, Камилә Ильясова лайыҡ булды.

Иншалар, ғилми эш буйынса беренсе урын – Наҙгөл Солтанғәлина менән Алтынай Әхмәтовала, икенсе урын – Зилара Мөхәмәтйәнова менән Адель Ғәлимуллинала, өсөнсө урын – Наҙгөл Садиҡова менән Гөлназ Мәжитовала.  Ҡот­лайбыҙ, уҡыусылар!

Сарала балаларҙы Дәүләкән ра­йоны хакимиәте башлығы урынба­ҫары Зиннур Ғайсин, Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы Башҡарма комитеты ағзаһы, Мең ырыуының ҡор башы Әхнәф Дәүләтйәров тәбрикләне, бүләктәр тапшырҙы. Уҡыусыларҙың эшен күренекле ғалимә, филология фәндәре докторы Нәркәс Хөбөтдинова етәксе­легендәге комиссия баһаланы. Ғалимдар Әхәт Сәлихов, Рәшит Аҡкөбәков балаларға Сафуан Яҡшығолов ижады тураһында һөйләне. “Аҡбуҙат” журналының бүләгенә Ынйы Хәмәҙиева лайыҡ булды, унан тыш 16 балаға баҫманың бүләктәре тапшырылды.

Быйыл шулай уҡ З. Вәлиди исемендәге Милли китапханала ғалимдар, уҡыусылар, студенттар ҡатнашлығында “Мәғрифәтсе,  ша­ғир Сафуан Яҡшығолов” тип аталған түңәрәк өҫтәл булды. Уны китапхана директоры Юлдаш Ураҡсин асып ебәрҙе. Сарала  Башҡортостан Яҙыусылар союзы идараһы рәйесе Зәки Әлибаев, Дәүләкән районы хакимиәтенең мәҙәниәт бүлеге етәксеһе Рәфис Әхмәтрәхимов, Миәкә районының Илсеғол китап­ханаһы мөдире Ғәшүрә Мөхәмәт­йәнова, фән әһелдәре Гөлнара Абдрафиҡова,  Фәнилә Салауатова, Рәшит Аҡкөбәков, Флүр Сибәғәтов, Айтуған Ҡоланшин, Диниә назараты хеҙмәткәре Ғәзиз Йосопов ҡатнаш­ты. Түңәрәк өҫтәлдә яҙыусының ижадына бәйле төплө, ҡыҙыҡлы фекерҙәр әйтелде, уның шиғриәттә генә түгел, мөғәллимлек эшмәкәр­легендә, милли хәрәкәттәге эшендә лә һәр саҡ мәғрифәтсе, аң-белем таратыусы булып ҡалыуы билдә­ләнде.

 Донъяға – сәнғәт күҙлегенән

 ХХ быуат донъя тарихына империялар дәүере булараҡ ингән. Күп милләтле Рәсәйҙә был осорҙа ҡайһы бер халыҡ вәкилдәре киң йәмәғәтселеккә мәғрифәтселек идеяларын алып сыға. Ихтилалдар, түңкәрелештәр, һуғыш осоро... ХХ быуат башындағы тарихи ваҡиғалар әҙәбиәткә лә йоғонто яһамай ҡал­май. Бәлки, тап ана шул милләттең алдынғы ҡарашлы вәкилдәре илдәге төп үҙгәрештәргә сәбәпсе булғандыр ҙа.

Рәсәйҙә яҙыусылар ижтимағи тормоштоң үҙәгендә була. Сафуан Яҡшығоловтың (1871 – 1931) шиғ­риәте – тап ихтилалдар йоғонтоһон кисергән, әммә тәү сиратта башҡорт халҡының уйланыуҙарын, һыҙла­ныу­ҙарын үҙендә сағылдырған ижад. Авторҙың әҫәрҙәре тулы­һынса мәғрифәтселек идеялары менән һуғарылған. Үҙҙәренең нәҫел шәжәрәһен һаҡлап, уны быуындан-быуынға тапшыра килеп, Илекәй-Мең ырыуы башҡорттарының һәр быуыны үҙ заманына йоғонто яһаған шәхестәр үҫтергән.

Сафуан Яҡшығолов та ошо ырыу­ҙан. Был хаҡта Башҡорт википедияһында ла байтаҡ мәғлүмәт менән танышырға була. Ғалимдар Ә. Харисов, В. Әхмәҙиев, Ғ. Ҡунафин Сафуан Яҡшығоловтың ижады хаҡында төплө фекерҙәрен әйткәндә, уның быуындан-быуынға тапшырылған уҡымышлылыҡ сифатына айырыуса баҫым яһай.

Бөгөнгө уҡыусыны беҙ Сафуан Яҡшығоловтың ижады менән яңынан таныштырабыҙ, сөнки совет осоронда, шул дәүер өйрәнгән әҙәбиәттә уның әҫәрҙәре иғтибарҙан ситтә ҡала килгән. Хәйер, ижады ла ентекле өйрәнеүҙе талап итә. Сафуан Яҡшығолов – М. Аҡмулла, Ш. Бабич, Ғ. Соҡорой кеүек үк, мәғрифәтселек идеялары аша халыҡты аң-белемгә әйҙәгән, замандаштары фекеренә йоғонто яһаған әҙиптәрҙең береһе. Ул Мәскәүҙә I Бөтә Рәсәй мосолмандар съезында ҡатнашҡан. “Аймаҡ” журналында Д. Юлтый “Демократ-федералистарҙың Рәсәйҙә дәүләт идараһы тураһында” тигән мәҡәлә һәм С. Яҡшығоловтың ҡултамғаһы менән Протокол баҫтыра. Был факт әҙиптең ижтимағи-сәйәси, рухи-мәҙәни тормошта әүҙем эш алып барғанлығы, үҙенең шәхси ҡарашы булғанлығы хаҡында һөйләй.

Үҙе иҫән сағында С. Яҡшығолов дүрт йыйынтыҡ сығара. Был да заманы өсөн ҙур күрһәткес: “Мөғәллим Солтангилде әфәнденең мәрҫиәсе” (Ҡазан, 1908), “Башҡорт хәлләре” (Стәрлетамаҡ, 1911), “Дим буйы” (Ҡазан, 1912), “Күңел ялҡынлары” (Өфө, 1916). Башҡорт ерҙәрен яулап алыуға, колонизацияға ҡаршы яҙылған шиғырҙар, тыуған еренә, халҡына мөрәжәғәт, һөйөү менән һуғарылған әҫәрҙәр тупланған уларҙа.

Әйткәндәй, Ә.-З. Вәлиди исемен­дәге Милли китапханала китап­тарҙың өсөһөнөң төп нөсхәһе һаҡлана. Ошо осор әҙәбиәтен өйрәнгән ғалимдар мәғрифәтселек идеялары аша милләткә мөнәсәбәт белдереү, аң-белемгә әйҙәүҙе әҙәбиәттең төп темаларының береһе тип атай. Был күренеш бигерәк тә С. Яҡшығолов ижадында асыҡ сағыла. Әгәр совет осоронда был дәүер ижадсыларының яҙғандарына коммунистик идеология аша ҡаралһа, бөгөн әҙәбиәт ғилеме ХХ быуат башы яҙыусыла­рының ижадын башҡаса аса.

Әйтәйек, шул уҡ мәғрифәтсе­лекте өйрәнеүгә йүнәлтелгән ҡараш та был быуат башында киң танылыу тапты. Халыҡҡа ла яңы идеялар, милләтте күтәреү, гуманизм, ысын­барлыҡты тасуирлаған әҙәбиәт ҡыҙыҡлы була. Етмәһә, Сафуан Яҡшығолов үҙ әҫәрҙәрен баҫтырып ҡына ҡалмай, ул һәр йыйылышта, мәҙрәсәлә балалар уҡытҡанда был хаҡта һөйләй, шиғри сығыштар яһай. Уның замандаштарының балалары ла Этҡол баҙарында (хәҙерге Дәүләкән ҡалаһы) Сафуан мулланың халыҡты йыйып, телмәр тотоуын, мәғрифәтселеккә әйҙәп һүҙ әйтеүен һөйләп ҡалдырыуҙарын хәтерләй.

Ғөмүмән, Дим буйы төбәгендә уның исеме киң таралған була. Башҡорт балаларын йыйыуын, бигерәк тә етемдәргә ҙур иғтибар бүлеүен төбәк халҡы хәтерендә яҡшы һаҡлай. М. Өмөтбаев менән аралашыуы, хат алышыуы билдәле. Архив документтарында һаҡлана был яҙма. Милләт балаларына ҙур өмөт бағлай С. Яҡшығолов. Әйт­кәндәй, М. Өмөтбаев та үҙенең бер яҙмаһында былай тип яҙа: “Башҡорт халҡы ғилемгә һәм сәнғәткә бик әүәҫ, мәҫәлән, Ырымбурҙағы Неп­люев кадет корпусының Азия эскадронында һуңғы реформаға тиклем уҡыған башҡорт, мишәр, типтәр, ҡырғыҙ һәм урыҫ балалары ара­һында һәр саҡ башҡорт малайҙары зирәклеге менән айырылып торҙо” (Бөйөк мәғрифәтселәрҙең мираҫы. Мифтахетдин һәм Мөхәмәтсәлим. Өфө: Инеш, 2016. 192-се бит. Төҙ. З. Шәрипова). Ошо юҫыҡтан сығып ҡарағанда ла, С. Яҡшығоловтың балаларҙы уҡытыуға, үҙ дәүерендә ижады, мөғәллимлек эше менән мәғрифәтселек идеяларын таратыуын иҫәпкә алғанда, XIX быуат аҙағы, ХХ быуат башы мәғрифәт­сеһенең ижадына яңы ҡараш, яңы анализ кәрәклеге көн кеүек асыҡ. Тыуған төйәгенә тәрән һөйөү менән яҙылған романтик рухтағы шиғыр­ҙар – милләттең донъяға сәнғәт күҙе менән бағыуына йәнә бер асыҡ миҫал.

 Лариса АБДУЛЛИНА,

С. Яҡшығоловтың ижадын өйрәнеүсе.