Очерк жанрына бәйле етди хеҙмәт

Фирҙәүес Юнысованың “Хәҙерге башҡорт очеркының жанр үҙенсәлектәре (1980 – 1990)” тигән китабын уҡып сыҡҡас та, башҡорт әҙәбиәте фәнендә публицистика жанрының 30 – 40-сы, айырыуса 70– 90-сы йылдар арауығындағы һәм дә яңы быуаттың 10 – 15 йылын эсенә алған тарихи үҫеш эволюцияһын асыҡ күҙ алдына килтерәһең.

Заман көндәлеге

Автор ғилми йыйынтыҡты йөк­мәткеле инеш һүҙ менән асып ебәрә. Тарихи күҙлектән аталған “Очерктың барлыҡҡа килеү һәм үҫеш юлдары” (1-се бүлек), “Очерктың художестволы тәбиғә­те” (2-се бүлек), “Очерк жанрында – тарихи шәхестәр (3-сө бү­лек) һәм “Һы­ғымта”. “Ҡулланыл­ған әҙәбиәт” бүлектәренән туп­ланған хеҙ­мәттә публицистика жанрында өлгәшелгән уңыштар, проблемалар хаҡында ихлас фекер­ҙәре менән уртаҡлаша.

“...Очерк, художестволы-публицистик жанр булараҡ, әҙәбиә­тебеҙҙең байтаҡ жанр­ҙары кеүек үк, күптән йәшәп килә. Был жанрҙың тамырҙары быуаттар төпкөлөндә ята. Уның өлгөләрен боронғо төрки тарихи яҙмаларҙа, суфыйсы­лыҡ әҙәбиәте әҫәрҙәрендә осратыр­ға мөмкин...” тип әйтелә баш һүҙ­ҙә. Ваҡытында күренекле әҙә­биәт белгесе Ким Әхмәт­йәнов үҙенең “Әҙәбиәт тео­рия­һы” хеҙмәтендә: “...Доку­мен­таллек­кә нигеҙләнеүе ме­нән очерк художестволы әҙә­биәт­тең иж­тимағи фәндәргә иң яҡын торған жанры иҫәп­ләнә. Тор­моштоң аныҡ бер күре­нешен өйрәнеү үҙенсәлеге уны фәнгә яҡынайтһа, был күренеште художестволы формала биреү менән ул – әҙәбиәт”, – тигән төшөнсәһен  Фирҙәүес Юнысова үҙенең фекерҙәре башында уңышлы тотоп алған. Артабан ғалимә тари­хилыҡ принцибында очерк жанрының әҙәбиәт ғилемендә өйрәнелеү баҫҡыс­тарын кү­ҙаллай. Әҙәбиәттең худо­жест­волы жанры юҫығында уның формалашыуы, үҫеш этаптары, жанр-стиль мәсьәлә­ләренең тикшерелеүе Али Карнай, Әкрәм Вәли мәҡәләләре, һуңғы йылдарҙа (50 – 60-сы) Әнүр Вахитовтың хеҙмәттәренән өлгөләр килтерә, 1935 йылда уҡ Али Карнайҙың “Очерк тура­һында” сығышында был жанр­ҙың иғтибарға лайыҡ үҙенсә­лектәрен ғилми әйлә­нешкә индереп тигәндәй, “матур әҙәбиәт­тең үгәй балаһы” тигән кире ҡараштарға яуап итеп, был жанрҙың нәфис әҙә­биәттең башҡалары – хикәйә, повесть кеүектәре менән бер юлдан барыуын нарыҡлап та ҡуя.

Фирҙәүес Юнысованың 60-70-се йылдарҙан алып тигәндәй әҙәбиәт ғилемендә очерк жан­р­ы­ның айырым ҡаҙаныштарын өйрәнеүҙә Ә. Вахи­товтың “Офоҡ­тар киңәйгәндә” исемле хеҙмәтен беренсе планға ҡуйыуы – дөрөҫ һәм уңышлы йүнәлеш. Ә. Вахитовтың әҙип һәм әҙәбиәт белгесе булараҡ төплө фекере килтерелә: “...Очерк – ысын мәғәнәһендә заман яҙмаһы, заман көндә­леге ул. Шул уҡ ваҡытта был жанр, бер яҡтан, тормош героик юғарылығынан алып көнкүреш ерлегенә тиклем үтеп инә торған әүҙемлеге менән айырылып торһа, икенсе яҡтан, ул йәмғиәт үҫе­шенең бөтә өлкә­ләрендәге ҡаршы­лыҡ­тарҙы сисеүҙә ҡат­на­шыусы үткер ижтимағи йөкмәтке менән дә иғтибарға лайыҡ...” Бынан да артыҡ әйтеүсе булмаҫ тигән фекерҙә ҡалыу зарур. Ф. Юнысова ғилми хеҙмәтендәге очерк жанрына ҡарата ҡарашын бында ла үҙенең тикшеренеү йүнә­лешендә эҙмә-эҙлекле алып барыуы менән ота. Ғалимә үҙе өсөн генә баһа алмай, ғилми китабының йөкмәткеһенә тәрән мәғәнә өҫтәй, артабанғы фекерҙәренә ылыҡтырыу көсөн арттыра. Афарин!

Авторҙың тотош китаптың айырым бүлектәрен асыуға, тағы ла ғилми юлламалар менән байытыу маҡсатында очерк жанрының үҫеш баҫҡыс­тарын күтәргән Әкрәм Вәли, Әнүр Вахитов, Фәнил Күзбәков, урыҫ әҙәбиәте ғилемендәге тиҫтәләгән әҙип, ғалимдарҙың хеҙмәт­тәрендәге очерк жанры­ның заман менән берлеген, ҡушарлап атлауын, тәбиғәтен, уның тормошсан асылын, әхлаҡи-этик проблемалар артылышында әүҙем позицияһын асыҡлауын миҫалдарҙа күрһәтеүе отошло.

Жанрҙың үҫеш үҙенсәлектәре

Китаптың беренсе бүлеге “Художестволы-публицистик жанр систе­маһында очерк жанрының формалашыуы” тип атала. Автор Ғ. Хөсә­йеновтың “Очерк – ул тормош материалын бик тиҙ арала һәм документаль дөрөҫ­лөк менән сағыл­дырған оператив әҙәби-публицистик жанр... Алған материалын дөйөмләш­тереп, сәнғәтсә һүрәтләүе менән матур әҙәбиәткә яҡын. Шуға ла ул  публицистик алымдарҙы ла, әҙәби тасуирлау сараларын да берҙәй үҙ итә...” тигәнен күҙ­ал­лап, был жанрҙың шәхсән ата­маһына экскурсив яҡтан ғилми аныҡлыҡ бирә. Бында очерк атамаһына рус телендә, Европа халҡы телдәрендә ижад ителгән әҙәбиәттәге төшөнсә­ләренә төплө билдәләмә бирелә.

Ғалимә очерк жанрының тарихи үҫешенә байҡау яһай. Унда XVIII быуаттың тәүге рус очерксыһы Александр Радищевтың юлъяҙмаларының тәьҫир көсөн күрәбеҙ. Афанасий Никитиндың “Хождение за три моря” һәм башҡа әҫәрҙәрҙә  хис-тойғоға бай жанр мотивтары менән танышабыҙ.

Китапта автор ғөрөф-ғә­ҙәттәр йүнәлешендә ижад ителгән очерк-юлъяҙмаларҙың, фельетонға яҡын билдә­лә­ренең Ф. Булгарин, А. Грибоедов ижадында ла барлығын сағылдыра, шулай уҡ Н. Некрасовтың “Физиология Петербурга” йыйынтығындағы “физиологик” очерк үҙенсәлек­тәрен күрһәтә.

Ф. Юнысова йыйынтығында ғилми фекерләүҙең күсәги­леш­леге уңышлы хәл ителә. Ғалимә тарихи ысынбарлыҡ үҫешендә рус әҙәбиәте ғилемендәге очерк жанрының үҫеш аҙымдарын барлап, башҡорт әҙәбиәтендә ошо жанрҙың үҫеш эволю­цияһын өйрәнә. Быға “Башҡорт очеркының үҫеш юлдары” дәлил.

Мин ғалимәнең хеҙмәтенә тулы байҡау яһау маҡсатын ҡуймайым. Ниәтем – әҙәбиәт үҫешендә был жанрҙың тото­роҡло күтәрелешен, унда һын­ланған героик һәм арҙаҡлы шәхестәребеҙгә иғтибарҙың бермә-бер артыуын, авторҙың дөрөҫ ғилми юлда тороуын аҙмы-күпме билдәләү.

“Башҡорт тәүарих яҙмалары – шәжәрәләре һәм Көнсығыш тәүарих яҙмалары традицияһы нигеҙендә тыуып, баҙыҡланып киткән тарихи-әҙәби яҙма ҡомартҡыһы”, – ти автор. Шунда уҡ күренекле ғалим, уҡы­мышлы әҙип Рәшитдин Фазлыллах бин Әбүлхәйер Һәмәдә­ниҙең 1310-1311 йылдарҙа яҙылған “Жәмиғәт-тәүарих” (“Тарихтар йыйынтығы”) китабын һ.б. боронғо быуат ғалим­дарының хеҙмәтен миҫалға ала һәм Тажетдин Ялсығол, Ғәли Соҡорой әҫәрҙәренән очерк жанрының тарихи-милли ҡаҙа­ныш­тарын асыҡлай.

“...Шулай итеп, – ти автор, –  боронғо яҙмаларҙың иң яҡшы өлгөләренән очерк жанры үҫешеп, ХХ быуатҡа иһә үҙаллы жанр булып әҙәбиәт ғилеменә инә”.

Йыйынтыҡта Октябрь рево­люцияһы, Граждандар һуғышы дәүерендә очерк жанрында танылыу алған Ш. Хо­ҙай­бирҙин, А. Таһировтың яҙма­ларында яңы кеше образы, Д. Юлтый, И. Насыри әҫә­рендә хеҙмәт һәм шәхес үҫеше, Ғ. Сәләм, Ғ. Әми­ри, С. Ҡудаш очерктарындағы тормошта һәм хеҙмәттә граж­дан­лыҡ мотивтары көсәйеүе дәлилләнә.

Лайыҡлы урын алыр

Ф. Юнысова һуғыш йылдарында бигерәк тә очерк жанры­ның алғы планға сығыуын, матбуғатта оператив жанрҙың үҫешен, был ауыр йылдарҙа патриотик рухтың мөһимлеген дөрөҫ билдәләй. Автор миҫалға Жәлил Кейекбаевтың тематик йәһәттән күңел яуларлыҡ “Зө­бәй Үтәғолов”, Кирәй Мәр­гән­дең “Егеттәр”, Хәниф Кә­римдең “Сергей Михайлюк”, Сәйфи Ҡудаштың “Дон далаларында”, Сәғит Агиштың “Фронт­ҡа” әҫәр­ҙәрен ала. Патриотик рухта яҙылған очерктарҙа тылдағы хеҙмәтсәндәрҙең, героик һу­ғыш­сыларҙың исеменә лә иғтибарын йүнәлтә ғалимә.

Фирҙәүес Юнысова 50-60-сы йылдарҙағы үҙ заманына яуап бирерлек идея-тематик, художестволы-эстетик әһәмиәт­ле әҫәрҙәргә анализ биреп, Ноғман Мусин, Шакир Янбаев, Әнүәр Бикчәнтәев әҫәрҙәрен, юлъяҙ­маларын анализлай.

70-80-се йылдарҙа үткер ҡәләмле, тура ярып әйтеү һәлә­тенә эйә булған һәм бай тәжрибә туплаған әҙиптәрҙән Тайфур Сәғитов, Әхнәф Харисов, Аҫылғужа Баһуманов, Рәүеф Насиров, Ҡәҙим Аралбаев, Ризуан Хажиев, Марсель Ҡотлоғәл­ләмов һәм башҡа­ларҙың очерктарының төрлө­лөгө, тел байлығы төплө фекер­ҙәр уята. Ғалимә был йүнә­лештә күп эш башҡарған: тиҫтәләрсә әҙәбиәт уҡыған, әҙәбиәт ғилеме буйынса иҫәп­һеҙ әҙәби ҡомартҡыны өйрән­гән, тикшергән. Был – авторҙың тынғыһыҙ эшмәкәр­леге, үҙенең эшенә ҡарата үтә лә яуаплы ҡарауы, тип һығымта яһарға кәрәктер.

Ф. Юнысованың монографик хеҙмәтендәге артабанғы бүлек­тәрҙә очерктың төрҙәре, төп һыҙаттары, композиция төрҙәре бәйән ителә. Был жанрҙа яҙыусы-ғалимдарҙың ижадында халҡыбыҙ шәхестәре Салауат Юлаев, Муса Мортазин һәм башҡа образдар урын ала.

Шулай уҡ ғалимә очерктарҙа халыҡ ижады өлгөләренең сағылышын бик уңышлы тотоп алған. Һәм автор “...фольк­лор­ҙың әҙәбиәтебеҙҙә генә түгел, публицистикала ла ҙур урын алыуы – оло тарихи-эстетик күренеш. Артабан, очерк жанрында башҡорт халыҡ ижады үрнәк­тәренең уңышлы ҡулла­нылыуы уның идея-тематик һәм композиция төрлөлөгөнә кил­терә, бәҫен күтәрә, әһәмиәтен арттыра. Ғөмүмән, әҙәби ижадта фольклор традицияларын файҙала­ныу – ул халыҡ­санлыҡ, милли колорит, характерҙы тулы һәм асыҡ итеп һүрәтләү күренештәренә туранан-тура барып тоташа”, – тип билдәләй.  

Ф. Юнысова ғилми хеҙмә­тендә 150-нән ашыу яҙыусы-әҙиптең хеҙмәттәрен энәһенән-ебенә тиклем өйрәнгән, халыҡ ижади ынйыларын, иң боронғо әҙәби һәм ғилми ҡомартҡы­ларын барлап, үҙенең төплө фекер­ҙәрен тәрән йөкмәткеле анализдары, һығымталары менән нығытып ҡуйған. Ғалимә­нең үҙенә генә хас ижади стиле бар.

Ул – “Хәҙерге башҡорт очер­кының жанр үҙенсәлектәре” (2014) китабынан тыш, тағы ла “Современный башкирский очерк: документально-художественные особенности” (2017) моно­графияһы (рус телендә), 200-ҙән ашыу ғилми мәҡәлә, рецензиялар, методик әсбап­тар, коллектив  хеҙмәттәр  авторы ла.

Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө федераль тикшеренеүҙәр үҙәге Тарих, тел һәм әҙәбиәт институтының әҙәбиәт ғилеме бүлеге өлкән ғилми хеҙмәткәре, филология фәндәре кандидаты, Учалы районының Аҡҡужа ауылы ҡыҙы Фирҙәүес Барый ҡыҙы Юнысованың (Юлмөхәмәто­ва­ның) бай йөкмәт­келе һәм тәрән фекерле хеҙ­мәте яңы быуат башҡорт әҙә­биәте ғилеме үҫе­шендә лайыҡ­лы урын алыр, тип ышанабыҙ.

Рәүеф ШАҺИЕВ,

 филология фәндәре кандидаты.