“Шиғыр менән йәшәйем...”

Ошо көндәрҙә шағир, драматург һәм журналист – Башҡортостандың атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәре, Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы лауреаты Салауат Әбүзәров  55 йәшлек юбилейын билдәләне. Алты китап авторы, матбуғат даирәһендә үҙ һүҙе булған әүҙем журналист. Салауат Әбүзәр “Башҡортостан” гәзитенең Дәүләт һәм хоҡуҡ бүлеге мөдире булған осорҙа уның менән бер бүлмәлә ултырырға насип итте, шуға күрә, башҡалар менән сағыштырғанда, Салауат Нәзир улы тураһында саҡ ҡына күберәк беләм, тип әйтә алам. Тәү ҡарамаҡҡа ябай, тыныс, баҫалҡы холоҡло булып күренгән Әбүзәрҙең күңелендә уйнаған хистәрҙе һүҙ менән аңлатыр өсөн шағир булырға кәрәктер. Хәйер, үҙе тураһында Салауат Нәзир улынан да яҡшыраҡ әйткән кеше булмаҫ:

Намаҙлығым –

Ап-аҡ ҡағыҙ,

Йырҙарым –

Доға минең.

Табынғаным –

Әҙәбиәт,

Шиғриәт,

Тотҡан динем.

Мулла булырға

Самам юҡ,

Суфый ҙа

Булалманым.

Ябай ғына

Бер ҡоло мин

Ижад тигән

Алланың.

Ҡиәмәттә

Яуап биреп,

Үҙемде

Йәлләтмәмен.

Йырлы донъя –

Нурлы донъя, –

Былай ҙа

Йәннәттәмен.

– Салауат ағай, шиғырҙарың шунда уҡ күңелгә үтә. Беле­үем­сә, шиғри юлдар уйламағанда “килә”. Ғөмүмән, шиғыр нисек яҙыла? Образдар, һүҙ уйнатыу – һирәктәргә бирелгән талант.

– Биш тиҫтә йыл тигәндәй шиғыр менән йәшәйем. Тәүге шиғырым 4-се класта уҡығанда яҙылды, шунан алып шиғыр юлдашыма әйләнде. Әлбиттә, юлда ниндәй генә хәлдәр булмай, уның менән үпкәләшеп, бер ни тиклем айырылышҡан саҡтар ҙа булды, тик оҙаҡҡа һуҙылманы – ул да, мин дә кенә тотоп йөрөй торған­дарҙан түгел. “Шиғыр үпкәләйме ни?” тигән һорау тыуыуы бар. Үп­кә­ләй икән шул. Тормоштоң тай­ғаҡ юлдарында яҙа баҫып, го­наһ батҡағына буялған саҡтар­ҙа йә, йәшен шикелле ялтлап ҡуй­ған уңыштарҙан күңел күҙе сағылып, баш әйләнеп киткән мәлдәрҙә саҡырһаң да килмәй йөҙәтә. Ҡайһы саҡта уға үҙем һырт борам: бынауындай заманда шиғыр ҡайғыһымы, йөрөмә тең­кәгә тейеп, тип ҡыуам... Алла­ға шөкөр, бер-беребеҙҙән айырылмай, шулай әштер-өштөр килеп йәшәп ятҡан булабыҙ. Һөйө­нөп тә ҡуям: шиғыр бөтөнләйгә ташлап китмәй икән, тимәк, күңелдә уны саҡырып торор яҡтылыҡ бар, сөнки шиғыр – сәскә кеүек яҡтылыҡтан ғына таждарын аса бит ул!..

Яҙғандарым һәр кемдең күңе­ленә үтеп инә, тип әйтә алмайым. Һәр хәлдә, шиғырың оҡша­маны, тиеүҙәре лә яҡшы хәбәр: тимәк, һирәк-мирәк булһа ла шиғыр уҡыйҙар. Әлбиттә, шиғриәт заманы үтте, шиғыр ғүмере бөттө, тимәйем. Ваҡыты еткәс, тәбиғәттә һәр нәмә лә һулый, ләкин орлоҡтарын һибеп ҡалдыра. Уңайлы шарттар тыуып, йылы бөркөлөү менән ул орлоҡтар морон төртә. Кеше күңелендә мөхәббәт яҡтыһы бар саҡта шиғыр ғүмере лә үлемһеҙ!..

“Шиғыр нисек яҙыла?” тигән һорауыңа, Лилиә, ошолайыраҡ яуап бирһәм, бәлки, шаштырып ебәреү булыр. Бала һөйөүҙән тыуа, шиғыр ҙа – мөхәббәт емеше... Мин бында ике енес араһындағы мөхәббәт тураһында ғына әйтмә­йем, илгә-телгә, тәбиғәткә, яҡын­дарыңа һ.б. һөйөү хаҡында һүҙ йөрөтәм. Эйе, асыу-нәфрәттән, ҡайғы-хәсрәттән тыуған шиғырҙар ҙа бар, ләкин, төптән уйлап ҡараһаң, уларҙың нигеҙендә лә һөйөү орлоғо ята...

Образдар, һүҙ уйнатыу тигәндә инде, халҡыбыҙҙың телмәренә төрлө сағыштырыу, һүҙ уйнатыу, йәшерен мәғәнә хас. Ауылда өл­кән кешеләрҙең хәбәренә ҡолаҡ һалһаң, телдең шул тиклем бай булыуына иҫ китерлек, хатта шиғыр юлдары, әйтемдәр, мәҡәл­дәр ҡулланалар. Шуларҙы күңелгә һеңдерергә генә кәрәк.

– Һинең байтаҡ шиғырҙа­рың­да, йәнә башҡа жанрҙағы әҫәрҙә­реңдә тыуған яғың, Ғафури ра­йо­нының Ташаҫты ауылы тәби­ғәте, кешеләре йыш сағылыш тап­ҡан һымаҡ. Тыуған ауылыңа ҡайтырға ашҡынып тора­һың­мы?

– Һәр тере йәндең тамырҙары береккән ғәзиз тупрағы бар. Кешенең дә рухи тамырҙары тыуған төйәгенән һутланып йәшәй. Минең дә әҫәрҙәргә үҙем белгән, ара­лашҡан кешеләрҙең ҡылыҡ-фиғеле инеп китәлер. Шекспир әйткәнсә, тормош – театр, кешеләр – актерҙар...

Ауылға ҡайтып йөрөү генә түгел, үҙ ҡулдарым менән йорт һалып ҡуйҙым. Йәйге ял шунда үтә. Беҙҙең яҡтың тәбиғәте ғәжәп матур ул: ҡая-тауҙар, урмандар, йылға-шишмәләр... Шундайыраҡ шиғыр юлдарым да бар:

Беҙҙә ҡояш башҡасараҡ, –

Бешеп, алланып тора.

Унан нур булып, һуҙылып,

Өҫкә бал тамып тора.

Ҡышын да, йәйен дә ял итеү­селәр өҙөлмәй. Һөйләп торған булам, “Башҡортостан” гәзите менән сәйәхәткә сыҡҡан саҡта һин үҙең дә күрҙең ул яҡтарҙы.

Хәйер, һәр кемгә лә тыуған ере матур һәм ҡәҙерле. Мин, мә­ҫәлән, Ырымбур яҡтарына бар­ғанда, икһеҙ-сикһеҙ даланы кү­реп, бында нисек йәшәйҙәр икән, тип аптырағайным. Шунда тыуып үҫкән мәшһүр шағирыбыҙ Рауил Бикбаев иһә, тыуған яҡ­та­ры тураһында һүҙ сыҡһа, күҙ­ҙәре янып, йөҙөнә йылмайыу йү­герә торғайны. Бер лаҡап та бар: йәнәһе, дала киңлегендә сәй һе­ме­реп ятҡан бер бай, алыҫта үҫ­кән бер ағасты күреп, ҡырҡып таш­лағыҙ, тыным тарыға, ти, имеш.

– Мостай Кәримдең телеграм­маһына бәйле ваҡиғаны һөйләгеҙ әле.

– Уны күп һөйләнем инде. Ярай, һорағас, тағы һөйләйем.

Ауыл мәктәбендә уҡытып йөрөй инем ул саҡта. Телеграмма килтереп тотторҙолар. Уҡыйым: “Сердечно поздравляю с Новым годом и предстоящим Вашим 30-летием. Берегите себя, тогда Ваш большой талант будет сбережен. Обнимаю. Мустай Карим”. Ышанманым. Өфөлә эшләп йө­рө­гән әшнә­ләр шаяртҡандыр, тим. Ана-а-ау тиклем Мостай Кәрим Таш­аҫтылағы ниндәйҙер бер “малай”ҙы ҡотлап ята буламы һуң?! Шулай ҙа күңел төбөндә өмөт күҙҙәре йылтырап ҡуйҙы: бәлки...

Бер-ике йылдан һуң минең ғүмер йомғағым Өфө тарафына тәгәрәне. “Йәшлек” гәзитендә эшләп йөрөйөм. Бер көн Рәлис Ураҙғолов, Мөнир Ҡунафин, Булат Тимерғәлиев һәм мин һөй­ләштек тә Мостай ағай менән әңгәмә ҡорорға ниәтләнек. Киттек ағай тәғәйенләгән ваҡытҡа. Ул беҙҙе күңел ҡоласын йәйеп ҡар­шыланы. Байтаҡ ҡына һөйләшеп ултырҙыҡ, сәйҙән ауыҙ иттек.

Хушлашыр алдынан Мостай ағай минән һорап ҡуйҙы:

– Утыҙ йәшең менән ҡотлап телеграмма һуҡҡайным, алдың­мы?

– Юҡ – тинем. Быныһын шайтан телдән тартып сығарҙы булыр. – Беҙҙә почта насар йөрөй, – тип тә өҫтәтте иблис ялсыһы.

Шуның менән бөткән дә булыр ине, ләкин күңелдә шайтан менән килешмәгән зат та бар икән. “Кемде алданың, оятһыҙ!..” Үҙем кисергән ғазаптарҙы теге шайтан ғына белә, сөнки ул минең ғазаптан рәхәт сикте, кинәнде: оло гонаһ ҡылдырҙы бит...

Ваҡыт тирмәне әйләнә. Бә­хет­кә, Мостай ағай менән тағы осра­шырға насип булды. Һөй­ләшә-һөйләшә, һүҙ теге телеграммаға барып төртөлдө.

– Мостай ағай, – тим. – Ул телеграмманы алдым бит мин. Әле лә һаҡлана. Тик һеҙҙән түгелдер, дуҫ-иш шаяртыуылыр, тип уйланым.

Мостай ағай, мине үтә күреп торғандай, мәғәнәле итеп йылмайып ҡуйҙы.

Бына хәҙер килеп нимәләр хаҡында уйлайым мин: башта оло йәштәге Мостай ағайҙың хәтере хайран итһә, уның йәштәр ижадын да ҡарап барыуы, хатта уларҙың исем-шәрифен генә түгел, тыуған көндәренә тиклем белеүе аптыратты. Ә кешелеклелеге һәм кеселеклелеге хаҡын­да әйтеп тораһы түгел: бөйөктәр генә шулай була ала!

Хәбәр юҫығында шуны ла әйтә­йем: телеграммала яҙылған “большой талант” тигән һүҙҙе дуҫ­тар ҡупыртҡан тигәйнем, бө­гөн былайыраҡ фекер йөрөтәм. Мостай ағай төпкөл ауылда ятҡан бер йәш шиғырсы күңелен күтә­рергә, ҡанатландырырға, үҙ-үҙенә ышаныс уятырға теләгәндер. “Береги себя” тигәне лә шуға ишара бит.

Мостай ағайға рәхмәт һүҙҙәрен үҙенә әйтмәһәм дә, ул минең күңелдә күптән йөрөй. Йөрөһөн. Әҙәм балаһы иң ҡәҙерлене генә күҙ ҡараһылай һаҡлаусан була!

– Башҡорт дәүләт университетында уҡыған йылдарың һиңә ижадташ, ғүмер юлында йәнәшә атлап барған дуҫтар бүләк иткән. Курсташтарың – көслө кешеләр. Улар тураһында ла бер аҙ һөйләһәң ине.

– Был һорауың Мостай ағай­ҙың шиғыр юлдарын иҫкә тө­шөрҙө: “Күп нәмәнән уңдым, ми­нән уңдымы икән бүтәндәр?” Эйе, тормош юлымда шәп егет­тәр, ҡыҙҙар осраны. Мәктәптә лә, юғары уҡыу йортонда ла улар минең өсөн туғандарым кеүек үҙ кеше булды, мин дә уларҙың күңелендә урын тапҡанмындыр, тим, ситләтмә­неләр. Курсташ­та­рымдың күбеһе тормошта юлын тапты, юғары вазифаға өлгә­шеү­селәр ҙә бар, ләкин кешене ва­зифаһына ҡарап баһаламайым, иң мөһиме – кеше булып ҡалһын.

Аллаға шөкөр, аҫыл дуҫтарым бар. Уларҙың ҡаҙаныштарына ҡарап һоҡланам! Был сөсө һүҙ түгел. Халыҡ аҡылына таянып әйтәм, шундай йыр ҙа бар бит:

Ҡайҙа ғына барһаң,

дуҫ-иш кәрәк –

Ҡаршы ла сығып,

атың бәйләргә...

– Салауат Әбүзәр – шағир, про­заик, драматург. Шиғырҙа­рың­ды халыҡ ярата, проза әҫәр­ҙәреңде эҙләп алып уҡыйҙар. Театр сәхнәһенән спектаклдәрең төшмәй. Драматургия тормо­шоңа нисек килеп инде?

– Драматургия миңә күктән төштө... Аптырап ҡалдың, шикелле. Хәҙер аңлатам.

Ауылда йәшәгән саҡта өйөбөҙ өҫтөнән генә бер дельтаплан һымаҡ нәмәнең осоп үткәнен күрҙем. Баҡһаң, кемдер үҙе эшләп алған аппарат менән осоп йөрөй икән – “бына хыялый”! Шунда “Хыялый” тигән пьеса яҙыу уйы тыуҙы. Тиҙ генә яҙып ташланым да оноттом ул турала. Байтаҡ йылдар үткәс, Өфөгә эшкә килдем һәм гәзиттә драматургтар конкурсы иғлан ителеүен күреп ҡалдым. Бәй, әҙер пьесам бар бит, ебәреп ҡарайым әле, тим. Уйламағанда был пьеса республика конкурсында беренсе урынды алып, Мәжит Ғафури исе­мендәге Башҡорт дәүләт академия драма театрында ҡуйылды. Хәҙер инде тиҫтә йылдан ашыу сәхнәнән төшкәне юҡ.

Артабан Арыҫлан Мөбәрәков исемендәге Башҡорт дәүләт драма театры өс пьесаны сәхнә­ләштәрҙе, Татарстан, Ырымбур театрҙары ҡуйҙы.

Форсаттан файҙаланып, шуны ла әйтәйем: “Хыялый”ҙы халыҡ бик яратып ҡарағас, уның икенсе өлөшөн яҙҙым. “Хыялый-2” тип атала ул. Бәлки, Аллаһ бирһә, театр сәхнәһендә күрергә насип булыр.

– Тыуған көн – үткән ғүмергә байҡау яһау, киләсәккә пландар ҡороу мәле. Нимәгә өлгәшелгән? Алға ниндәй маҡсаттар ҡуйыл­ған?

– Хоҙайҙы көлдөргөң килһә, план­дарыңды һөйлә, тиҙәр. Йыл­ғаны һикермәй тороп, “һоп” тип ҡысҡырмайҙар, тигән әйтем дә бар. Алдымда һикереп сығырлыҡ ҡына йылға түгел, даръя йәйрәп ята. Яҙыла башлаған, ҡағыҙға һөлдәһен генә сыймаҡлап ҡуйған, башта йөрөгән “әҫәрҙәр”, ябай ғына итеп әйткәндә, муйындан! Ләкин, әлеге лә баяғы, һүлпәнлек тәгәрмәскә таяҡ тыға.

Шулай ҙа, “төп әҫәр” тигән иллю­зияға бирелмәҫ йәштәмен инде. Минең өсөн ижад төп урында тора. Күңелде һығып яҙға­ның­ды кемдәрҙер оҡшата икән – ҡыуаныс!

Лилиә НУРЕТДИНОВА әңгәмәләште.