Яратам, тип әйтеп өлгөрәйек

Гөлсирә Мирза ҡыҙы Ғиззәтуллина – яҙыусы, журналист, тәржемәсе. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре, Рәми Ғарипов исемендәге премия лауреаты. 2008 йылда Мәхмүд Ҡашғариҙың тыуыуына мең йыл тулыуға арналған халыҡ-ара хикәйәләр конкурсының төбәк этабында беренсе урын алды. “Төшлөктәге төш” хикәйәһе конкурста еңгән әҫәрҙәр йыйынтығында төрөк телендә донъя күрҙе.

Мөхәббәттең мәңгелек доғаһын был донъяла кем ишеткән дә кем белгән? Гөлсирә Ғиззәтуллинаның әҫәрҙәрен уҡығандан һуң уның ошо изге доғаға эйә булғанына ина­наһың. Юҡҡа ғына ул китап­та­ры­ның береһенә “Был донъя һөйөүгә сарсаған. Барыһы ла һөйөүгә мохтаж, ләкин уны бик аҙҙар ғына бирә ала”, – тигән һүҙҙәрҙе эпиграф итеп ҡуймаған.

Гөлсирә – бәхетле, иркә бала. Оя төбө, төпсөк. “Фронттан ҡайт­ҡан, тормоштоң да, үлемдең дә ни­­мә икәнен яҡшы аңлаған хәстәр­лекле атай ҡыҙы мин. Һөйөү атай-әсәйемдән, туғандарымдан мул эләкте. Шуның менән уртаҡлашыр­ға тейешмендер, тип уйлайым”, – ти ул.

“Үзбәкстандың Бохара өлкәһен­дәге Ҡаған ҡалаһында тыуғанмын. Атайым, 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһының разведка взводы командиры, һуғышта алған ҡаты яралары уңалмағанға күрә, табиптар кәңәше буйынса шунда барыр­ға мәжбүр булған. Ҡағанда улар әсә­йем Наилә Мирхәбиб ҡыҙы ме­нән осрашҡан. Апайым Земфира менән ағайым Салауат, унан һуң мин шунда донъяға килгәнбеҙ. Атайым сит яҡтарҙа ерһенә алмаған һәм Ейәнсура районының Иҙәш ауылына ҡайтып, ата-олатаһы нигеҙендә төпләнергә хыялланған. Поезд ме­нән Ырымбурға килеп төшкән көндө миңә бер йәш тулған, һәм мин шунда, вокзалда, атлап кит­кәнмен. Шуға күрәлер, бәлки, юл йөрөргә ныҡ яратам”, – тип йылмая әҙибә.

Гөлсирә Ғиззәтуллина Өфөләге 1-се интернат-мәктәпте тамамла­ған­дан һуң Башҡорт дәүләт уни­верситетының филология факультетында уҡый. 1979 йылдан “Совет Башҡортостаны” (хәҙер – “Башҡор­тостан”) гәзите редакцияһында баш­та хаттар, унан әҙәбиәт, сәнғәт һәм мәҙәниәт бүлегендә эшләй, ар­табан мәғлүмәт бүлеге мөдире була.

“Журналистикалағы, ә, бәлки, ғөмүмән ижад өлкәһендәге уңыш­тарымды башлыса ошо гәзиттә эшләй башлауым менән бәй­ләйем. Өлкә комитеттың органы булараҡ, гәзиттең ифрат абруйлы, халыҡ тормошона ныҡ йоғонтоло осоронда йөҙөп, кинәнеп эшләргә тура кил­де. Талап та ҙур ине, эшкә лә ныҡлы өйрәтә торғайнылар, – тип хәтер­ләй яҙыусы. – Редак­цияға хаттар тоҡлап-тоҡлап килә, “Хат юлға саҡыра” руб­рикаһы аҫтында сыҡҡан мә­ҡәләләр ғәйәт уҡымлы. Шуға күрә беҙҙе икешәр-өсәр хатты тикшереп ҡайтыр өсөн район­дарға сы­ғарып ебәрә­ләр. Ул ва­ҡытта 22-24 йәш­лек кенә тал сы­бығы һымаҡ ҡы­ҙы­ҡай­мын. Хеҙмәт­сән­дәрҙең ялыуын тотоп, олпат-олпат түрә­ләр­ҙең кабинетына барып инәһең, ҡайһы береһе һинең менән һөйлә­шергә лә те­лә­мәй. Шуға күрә һәр командировка алдынан Дәүләт Мәһәҙиев, Марсель Ҡотлоғәллә­мов, Сабир Шә­рипов, Аҫылғужа Ба­һу­манов, Хәсән Назаров һымаҡ танылған хеҙмәт­тәштәремдең һәр береһенән төп­сөрләп, кәңәштәр алып сығып китә торғайным. Ныҡ мауыҡтырғыс ваҡыттар!.. Эшкә илата-илата өй­рәт­кән кешеләремә ғүмер буйы рәх­мәт уҡыйым. Гәзит, ысынлап та, ижадсы өсөн ҙур мәктәп. Тик унан ваҡытында китә белергә кә­рәк”. Шулай итеп, ярат­ҡан гәзи­тен­дә 18 йыл эшләгән­дән һуң, Гөлсирә Зәйнәб Биишева исемен­дәге “Китап” нәшриәтенә күсә. Унда балалар әҙәбиәте секторын етәк­ләй, шунан нәфис әҙә­биәт редак­цияһы мөдире урынба­ҫа­ры була. 2002 йылдан – “Башҡор­тостан ҡыҙы” журналында яуаплы секретарь, унан һуң “Ватандаш” жур­на­лында бүлек мөдире вази­фаһын башҡара.

Гөлсирә – бик ҡыҙыҡлы әңгә­мә­­се. Уның күңеле – төпһөҙ, иңләп етмәҫлек даръя. Бик мәғлүмәтле, фекерле кеше ул. “Талантлы яҙыу­сы Гөлсирә Ғиззәтуллинаның прозаһы, хикәйәләре, улар буйынса ҡуйылған сәхнә әҫәрҙәре халыҡсан, мауыҡтырғыс. Әҙәбиәт һөйөүселәр уның яңы ижад емештәрен һағы­нып көтөп ала. Әҙибәнең һүрәтләү маһирлығы, сюжет ҡороу оҫталығы, донъяға киң офоҡтар аша баға белеүе әҫәрҙәрен уҡымлы, танһыҡ итә. Нескә, һиҙгер күңелле ижадсы булараҡ, ул донъяны, унда барған ваҡиғаларҙы бик тәрән тоя. Ошо тәрәнлек прозаһының йөҙөн билдә­ләй. Ул үҙе лә тормошто ситтән ҡа­рап түгел, уның уртаһында ҡай­нап өйрәнә”, – ти шағирә, ғалимә Гөлназ Ҡотоева.

Гөлсирә Ғиззәтуллина 1998 йылдан алып Библияны тәржемә итеү буйынса халыҡ-ара проектта тәр­же­мәсе булып эшләй һәм махсус грант буйынса Голландияла, Ам­стердамдың Ирекле университетында оҫталығын камиллаштыра, боронғо йәһүд теле буйынса беле­мен тәрәнәйтә. Университетта уҡыу инглиз телендә барғанға, уны ны­ғы­раҡ үҙләштерер өсөн тик шул телдә генә гәзит-журналдар, китаптар уҡырға, фильмдар ҡарарға, башҡа кешеләр менән аралашырға тура килә. “Иҫке Ғәһед”те (“Ветхий Завет”) тәржемә иткәндә әҙәм ба­лаһының булмышы меңәр йылдар дауамында ла үҙгәрмәгәненә иғти­бар итә. Яратыу һәм яратылыу­ға ынтылыу, фиҙакәрлек һәм мәкер, ҡом­һоҙлоҡ, көнсөллөк… Уның фе­ке­ренсә, Библия – донъя әҙәбиә­тенә һәм сәнғәтенә иҫ киткес ҙур йоғонто яһаған изге китап.

Яҙыусының әҫәр яҙғанда магик реализм алымына мөрәжәғәт итеүе билдәле. Ҡайһы бер хикәйәлә­рен­дә, бигерәк тә “Алма”ла мистик элементтар бар. Быны әҙибә ошолай аңлата: “Дин – ул ышаныу, инаныу. 22 йыл буйы халыҡ-ара Библияны тәржемә итеү проектында эшләгән сағымда Аллаға тәрән ышанған төрлө дин вәкилдәре менән дуҫлаштым. Улар менән яҡын­дан аралашҡанға, иман арҡа­һында тормоштарында булған мөғ­жизәле ваҡиғаларға шаһит булырға тура килде. Кеше ныҡ ышанып, ихлас доға ҡылғанда теләктәре тормошҡа аша, доғаһы ҡабул була.

“Алма” хикәйәһен яҙыу тарихы ошолай булды. Гайдарҙың шок терапияһынан һуңғы ризыҡҡа ҡыт­лыҡ дәүер. Эштән һуң ауыр уйҙар­ҙан күңел иҙелеп, шыҡыра­йып өшөп, оҙон һары автобуста ҡайтып килгәндә йоҡлап киткән­мен. Бер ваҡыт Иҙәштә төшөп ҡалдым, өйгә ҡайттым, әсәйемдәр­ҙе күрҙем, һөйләшеп ултырҙым. Улар бары­быҙ тураһында ла йот­лоғоп һора­ша. Тормош үҙгәргәнен, ыҙалаған­ды һөйләйем. Шунан атайым сығып китте лә соланда эленеп торған башмаҡ ботон дөбөр-шатыр һөйрәп алып инде. “Алып кит, балам, бер ултырып туйғансы ашарһығыҙ”, – ти. “Мин белмәйем бында нисек килеп эләккәнемде, нисек ҡайты­рым­ды ла белмәйем”, – тип яуап­лайым. Шунда әсәйем алъяпҡыс кеҫәһенән аласыҡ янында үҫкән ҙур ҡышҡы алманың емешен сы­ғар­ҙы, һөрттө лә миңә һондо. Һөрт­кәнендә алмала соҡа­йып сыҡҡан һоро ғына бер ороһон абайлап ҡалдым.

Уянып китһәм, автобус туҡтаған, кешеләр сыға башлаған. Пальтом­дың тумпайып сыҡҡан кеҫәһенә ҡу­лымды тыҡҡайным, теге алма ки­леп сыҡты. Хатта соҡайған төйөр­сөгө лә бар! Ул алманың нисек кеҫәгә инеп ятҡанын һаман бел­мәйем...”

“Әгәр мин Африканың ике иленә – Буркина-Фасо менән Тогоға – Амстердам университетында бергә уҡыған һабаҡташтарыма ҡунаҡҡа бармаһам, ауылға йәшәргә ҡай­тырға уйымда ла булмаҫ ине, – ти әҙибә. – Ташландыҡ балаларҙың приюты эргәһендә әсәләре ас булғанлыҡтан имә лә алмаҫлыҡ, һөлдә хәлендә тыуған балаларҙың дауаханаһы бар ине, аҙна тирәһе­ләй шунда эшләгән ирекмән ҡыҙҙар менән йәшәнем.

Буркина-Фасо – иң ҡоро төбәк­тәрҙең береһе, халыҡ хәйерселек сигендә көн итә. Был күренеш мине ныҡ тетрәндерҙе. Беҙ әлеге мәлдә сеймал һатып йәшәйбеҙ. Ер бай­лыҡ­тары мәңгелек түгел. Ейәндә­ребеҙҙең дә ошо көнгә ҡалыуы ихтимал тигән ҡурҡыу арҡаһында, Африканан ракета яғыулығы алған кеүек ҡайттым. Ауылды күтәрәйек, тип тәүҙә ик­мәк­хана асырға булдым. Халыҡҡа эш булыр. Ауыл тулы һарыҡ, йөн, икмәк һатҡан аҡсаға артынса кейеҙ цехы асыр­быҙ, йәнәһе. Голландия­ла нисек сыр әҙерләгәндәрен ҡа­рағай­ным. Беҙҙә һөт йылға булып ағырлыҡ бит. Сыр эшләрбеҙ, баҡ­салар ултыртып, улар емеш бирә башлағас, повидло заводы асыр­быҙ, тим.

Хәҙер ул саҡтарҙы уйлаһам, үҙемдең бер ҡатлылығыма иҫем китә! Әлбиттә, ул матур хыялдарҙы тормошҡа ашырыр өсөн бүтәнсәрәк һәләттәр, башҡаса булмыш кәрәк булыр ине. Иҫ киткес ауыр булды, уның ҡарауы күпме тәжрибә туп­ланды, тормошҡа, кешеләргә ҡа­ра­та мөнәсәбәтем үҙгәрҙе, офоҡ­та­рым киңәйҙе, фекер йөрөтөү ки­мә­лем тәрәнәйҙе, иң мөһиме, мин, ниһайәт, үҙем өсөн йәнтөйә­гемдең ни тиклем ғәзиз икәнлеген аңла­ным”.

Гөлсирә Ғиззәтуллина бөгөн: “Нисек мин Иҙәшһеҙ, ошо тауҙар­һыҙ йәшәнем икән?!” – тип ғүмер итә. Һөт кәзәләре үҫтерә, ҡош-ҡорт ҡарай, емеш ағастары ултыртҡан, йәшелсә сәсә. Шул мәшәҡәттәр араһында ижад итеп тә өлгөрә. Быйыл “Ағиҙел” журналында сыҡ­ҡан “Яратам, тип әйтеп өлгөрмә­нем...” хикәйәһе уҡыусыларҙы ныҡ тетрәндерҙе.

Хикәйәлә изгелек менән яуыз­лыҡ, яҡтылыҡ менән ҡараңғылыҡ ярыш килә, берсә таң ата, берсә донъяны шомло ҡараңғылыҡ ҡап­лай кеүек. Әммә әҫәрҙең үҙәгендә – был тормошҡа, кешеләргә ҡайнар мөхәббәт. 82 йәшлек Фәрхинурҙың, һөйгәненә “яратам” тип әйтеп тә өлгөрмәгән кешенең, Германияға барып, иренең ҡәберен күреүе – мөхәббәттең иң юғары өлгөһө. “Яратам”, – тип әйтеп өлгөрөгөҙ! Мөхәббәттең мәңгелек доғаһы ул – “яратам” тигән һүҙ! Һуңлай күрмә­геҙ! Үкенескә ҡалмаһын. Донъялыҡ­ты, кешелекте йәшәткән дә – мөхәб­бәт. Мөхәббәт булмаған ерҙә яуыз­лыҡ моронлай, ә ул донъяны вайран итеү көсөнә эйә.

Гөлсирә Ғиззәтуллинаның “Яратам, тип әйтеп өлгөрмәнем...” хи­кә­йәһе бөгөн айырыуса көнүҙәк. Ғөмүмән, яҙыусының бөтә әҫәрҙәре лә кешенең күңел күҙен асырға һә­ләтле. Әҙибәне, гәзитебеҙҙең элекке уңған хеҙмәткәрен, ғүмер байрамы менән ихлас ҡотлайбыҙ! Яҡындарының, халҡының оло мө­хәббәтен, ихтирамын тойоп, яңы­нан-яңы шәп әҫәрҙәр ижад итеүен теләйбеҙ!

- Тәнзилә ДӘҮЛӘТБИРҘИНА