Башҡорт халҡы – иң тәүге ҡәүемдәрҙең береһе

Алты миллиард ярымдан күберәк кеше йәшәгән Ер шарында уларҙың барлыҡҡа килеүе тураһында ике уйҙырма бар. Беренсеһе әҙәми заттың Алла, Бог һәм башҡа исем менән йөрөгән иң бөйөк ҡөҙрәт тарафынан ерҙән – тупраҡтан, балсыҡтан әүәләп яһалғаны тураһында. Икенсеһе – шул заттың уғаса Ер йөҙөндә булған йән эйәләренең миллиондарса йыл дәүерендә маймылға, уның тора-бара кешегә әүерелеүе тураһындағы фекер. Икеһе лә – уйҙырма, сөнки иҫбат ителмәгәндәр.

Әммә кеше ерҙә йәшәй. Оҙаҡ торамы ул бында? Быныһын да белеүсе юҡ. Йөҙәрләгән йылдыр, бәлки, миллиардлағандыр. Кеше үҙенең йәшәү тарихында ныҡ үҙгәреш кисергәнен бик күптәребеҙ белә. Был уның тән төҙөлөшөнә ҡағылмай, ә уйлау-фекерләүгә һәм шуның нигеҙендә барлыҡҡа килгән хәрәкәткә бәйле. Тәндә иһә үҙгә­решкә ҡан һәм уның төҙөлөшөндәге матдәләр дусар, шуға күрә кешенең кемгә һәм нимәгә бәйләнгәнен асыҡлар өсөн уның ДНК-һын тик­шерәләр. Ер йөҙөндәге төрлө ҡитғалағы, төрлө илдәге кешеләр­ҙең ДНК-һын өйрәнеү уларҙың ҡайһы береһенең бик боронғо булыуын һәм әле төрлө төбәктәргә ныҡ таралып йәшәүен, икенселә­ренең тәүгеләренән күпкә һуң барлыҡҡа килеүен, өсөнсөләренең ара, ырыу, халыҡ булып йәшәй башлағанына ни бары 100–150 генә йыл икәнен күрһәтте.

Ғалим, социолог, тарихсы, инженер Йәдкәр Бәширов, тап ошо һәм башҡа кире ҡаҡҡыһыҙ мәғлү­мәт­тәргә таянып, башҡорт халҡы – бик боронғо һәм Ер йөҙөндә халыҡ булып ойошҡан иң тәүге ҡәүемдәрҙең береһе, тип белдерҙе. Өфөлә 2021 йылда баҫылған “Боронғо башҡорттар” китабы тап ошо тикшереүҙәргә һәм һығым­таларға арналған.

Кеше нисек кенә яралмаһын, бөгөнгәсә уның үҫеше өс үҙәктә бара. Беренсеһе – аҡ кешеләр үҙәге Урал менән Европа араһы, икенсеһе – һарыларҙыҡы – Көнсығыш Азия һәм өсөнсөһө – ҡараларҙыҡы – Африка. Аҡтарҙың үҫешенә һәм таралыуына этәргес Урал тауҙарында булған, тип һанай Йәдкәр Бәширов. Быға төп дәлил итеп бөгөнгө Башҡортостандың үҙәгендә ятҡан һәм башҡорт телендә бынан дүрт мең йылдан күберәк элек барлыҡҡа килгән Шүлгәнташ мәмерйәһен һәм “Урал батыр” иртәген ала. Эйе, Шүлгәнташ мәмерйәһендәге кеүек һүрәттәр төшөрөлгән ер аҫты биләмәләре Францияла һәм Испанияла бар. Әммә тарихи иртәк менән мәмерйә икеһе бергә башҡортта ғына билдәле, шуға күрә Йәдкәр Бәширов башҡортто “иң боронғо ҡәүемдәрҙең береһе” тип билдәләй һәм уға ҡаршы килеүсе табылмаҫ, тип уйланыла.

Дөрөҫ, был иртәкте сығарған һәм мәмерйәне иртәк батырҙа­ры­ның береһенең исеме Шүлгәндеке тип әйткән ҡәүемдең атамаһы баш­ҡорт булған, тип раҫларға йыйын­майбыҙ, сөнки ул ваҡытта кешеләр халыҡ булып ойошмаған һәм уларҙың әлеге атамалары килеп сыҡмаған әле. Был – һуңғы мең йыл­лыҡтың күренеше. Бында ла тәүҙә ырыуҙар, ырыу-аралар була, шунан уларҙың ҡушылыуы ниге­ҙендә халыҡ, торараҡ милләт тыуа.

Бөгөнгө француздар менән испандарҙың да үҫеш юлы башҡорттарҙыҡы һымаҡ.  Уларҙың тағы бер оҡшашлығын билдәләп үтәйек, өс халыҡтың да нигеҙ ДНК-лары бер. Әгәр француз менән испандарҙың боронғолоғон берәү ҙә кире ҡаҡмай икән, башҡорттоҡон да ҡаҡмаясаҡ.

Дүрт мең йылдан ашыу элек тә, унан һуң да кешеләр донъяһында бик ныҡ үҙгәрештәр, тетрәнеүҙәр, уңыштар һәм ҡаҙаныштар булған. Себер – Урал – Европала фекерләү ҡеүәһе ныҡ үҫешкән һәм шуның нигеҙендә яңы ҡорал, яңы технология, яңы асыштар барлыҡҡа килгән һәм һуңғы ике мең йыл араһында ғына ла биш империя төҙөлөп тарҡалған. Әҙәм балаһы ядро ҡоралын уйлап тапҡан, йондоҙҙарға осҡан, саҡрымдар тәрәнлегендә ятҡан диңгеҙ төбөндәге нәмәләрҙе өйрәнгән, әммә ул бер ваҡытта ла меңәр йыл әүәл булған боронғолоҡто онотмаған һәм әле лә ошо бейек­лектәргә күтәрелеү нигеҙендә шул боронғолоҡ ята тип элеккеләргә рәхмәт әйтә.

Башҡорттоң боронғолоғо ха­лыҡты бар иткән Үҫәргән, Таҙ, Бөрйән, Ҡыпсаҡ, Ҡатай, Гәрә, Мең, Меркет, Кирәй, Ҡаңны, Әйле, Күҙәй, Төрөкмән, Ҡырғыҙ, Кәлсер, Йомран, Дыуан, Уран һәм башҡа ырыуҙарҙан торған. Бөгөнгө башҡорт халҡын 49 ырыу бар итә, тиҙәр. Йәдкәр Бәширов ошо ырыуҙарҙың һәр береһенең тиерлек уҙған тарихын барлап сыға һәм халыҡты күтәреп тороуҙағы урындарын аныҡлап күрһәтә.

Улай бик боронғо булғас баш­ҡорт, кешелектең үткән тарихында ни өсөн тәрән эҙ ҡалдыр­маған һуң? Яҙма тарихта уның тураһында беренсе тапҡыр VII–VIII быуаттарҙа ғына телгә алалар бит, тип әйтер кемдер һәм хаҡлы булыр. Ошо һорауҙың бирелерен алдан уҡ тоҫмаллап, Йәдкәр Бәширов бо­ронғо башҡорттарҙың Туран осоронда Мәсәғүт, Буртас батша­лы­ғында бүтән исем, кимерәйҙәр дә­үерендә, Ҡыпсаҡ һәм Саҡ дәүләт­тәрендә тағы ла бер төрлө аталып,  фарсы хандары ваҡытында нисек йәшәгәндәрен асыҡлай.

“Урал батыр” иртәген бик борон ижад итеп, әле лә хәтерендә һаҡлап йөрөткән халыҡ менән бер дәүерҙә кемдәр йәшәгән һәм улар тарихта ниндәй эҙ ҡалдырған һуң? Йәдкәр Бәширов  был һорауға ла үҙенсә һәм бик тулы яуап бирә китапта. Мәҫәлән, Сәсән хандар ҡулы аҫтында сәскә атҡан Фарсы донъяһын туҙҙырған Александр Македонский менән боронғо башҡорттар нисек осрашҡан? Бәлки, күрешмәгәндер? Был һорауға ла яуап бирә Йәдкәр Бәширов.

Яңы эраны төрлө ил тарихсылары төрлөсә атап йөрөтә. Христианды үҙ дине тип һанаусылар был эраны “беҙҙең эра” тип атай. Бүтән илдәр тарихсылары, христиандарға эйәреп, бигерәк тә Рәсәйҙә, рус булмаған халыҡтар вәкилдәре лә “беҙҙең эра” тип һалдыра. Әлбиттә, улар “яңы эра” тип әйтергә тейеш ине. Яңы эрала башҡорттар һун осорон кисерә, төркиҙәрҙең үҙҙәренә ныҡ йоғонтоһон башынан уҙғара, уйғырҙар ваҡытында ла боронғо илендә йәшәй башҡорт.

Үрҙә һанап кителгән тарихты бығаса белеүсе юҡ инеме ни?! Әлбиттә, бар. Тик тарихсыларҙың күбеһе XVI быуаттан башлап ХХ быуат бөткәнсе тиерлек был турала өндәшмәүҙе хуп күрҙе, сөнки Рәсәй батшаһы һынлы батшаға ҡаршы күтәрелергә баҙнат иткән башҡорт тураһында аламанан башҡа һүҙ әйтелмәне. Әйтһәң, һин дә яуыз башҡорт исемлегенә инәһең. Шуға күрә боронғо, яңы эра башындағы, урта быуаттар дәүерендәге баш­ҡорттар тураһында һуңғы 30–40 йыл осорҙа ғына дөрөҫөн яҙа башланылар. Тарихсы Нияз Мәжитов, унан һуңғы быуындар ғына баш­ҡорттоң асылын тарихта һынлан­дыра килә. Шуларҙың береһе, һис шикһеҙ, Йәдкәр Бәширов. Ул беҙҙең халыҡтың үткәне хаҡында “Бөйөк Башҡортостан. Халыҡтар­ҙың этник тамырҙары, ойошоуы һәм үҫеше”, “Урта быуат хандары: Башҡорт хан”, “Ҡолғәле һәм башҡорт халҡының мәҙәниәте тураһында” китаптарын сығарҙы.

Бына беҙҙең алда яҙыусы тарихсының яңы ҙур әҫәре. Рәхмәт уға. Әлбиттә, тарих менән шөғөл­ләнеүселәрҙең барыһы ла боронғо башҡорттар тураһында хәбәрҙар ине. Тик бығаса китаптар эҙмә-эҙлекле рәүештә башҡорттоң үткә­нен теҙеп күрһәтә алмағайны. Шуны Йәдкәр Бәширов ошо баҫмаһында башҡарҙы. Халыҡтың үткәненә кешеләрҙең күҙе асылған дәүерҙә уның баҫылып сығыуы яҡшы. Был хеҙмәттең баһаһы, һис шикһеҙ, бик юғары. Республика­быҙҙың Хөкүмәте лә  уны оло баһаға лайыҡ тип һанар, моғайын.

- Ғәлим ХИСАМОВ