Милли кейемде тергеҙеү мөһим

Республика халыҡ ижады үҙәге “Башҡорт халыҡ кейеме” каталогын әҙерләү” проекты менән мәҙәниәт һәм сәнғәт өлкәһендә дөйөм милли әһәмиәткә эйә ижади проекттар өсөн Рәсәй Федерацияһы Президенты­ның грантын отто. Эштең төп маҡсаты – башҡорт халҡының үҙенсәлекле байрам, көндәлек һәм башҡа тәғәйенләнештәге кейем өлгөләре каталогын әҙерләү. Ни өсөн был каталог әһә­миәт­ле буласаҡ? Рәсәй Фән­дәр академияһы Өфө федераль тикшеренеүҙәр үҙәге­нең Тарих, тел һәм әҙәбиәт институты аспиранты Сәли­мә Усманованың мәҡәләһен­дә  ошо һорауға яуап табырға мөмкин.

Илебеҙҙә булып үткән тарихи ваҡиғалар дөйөм башҡорт халҡы үҫешендә лә, башҡорт милли кейемендә лә үҙ эҙен ҡалдырған. Биләмәләрҙе административ бүлеү иһә башҡорт ырыуҙары араһын­дағы айырмаларҙы, шул иҫәптән кейем айырмалыҡтарын да бөтөн­ләй тиерлек емерә. Шуға ла этнографтар милли кейемде ырыу вә­килдәренеке тип түгел, ә район хал­ҡының кейеме тип теркәй һәм өйрәнә башлай. Яйлап ҡулла­нылыштан сыға барған башҡорт халҡының милли кейем ансамбле музейҙарға күсә. Шул арҡала ғына улар, саф килеш һаҡланып, беҙҙең көндәргә тиклем килеп еткән, тиергә була. Башҡорт халҡының милли кейем ансамбленең һәр өлгөһө быуаттар буйы формалашҡан, уңайлаштырылған, һәр элементына тәрән мәғәнә һалынған.

Ошо йәһәттән милли кейем буйынса ғилми тикшеренеүҙәр дауам итә. Эҙләнеүҙәр Башҡортостан райондары буйлап экспедицияларға алып сығып китә. Төпкөл ауыл­дар­ҙа һандыҡ төптәренән ҡиммәт­ле ҡомартҡылар ғына түгел, хатта ғаилә фотолары ла килеп сыға. Әйткәндәй, һуңғы йылдарҙа баш­ҡорт милли кейеме һынланып ҡалған фотоларҙы өйрәнеү эше киң таралды. Этнографтар, фән эшмәкәрҙәре, музей хеҙмәткәрҙәре боронғо фотоларҙы үҙҙәренең фәнни эштәрендә иллюстрация формаһында йыш ҡуллана, реконструкция менән мауыҡҡан оҫталар иһә был тарихи сығанаҡтарҙы күҙ уңынан ысҡындырмаҫҡа, төплөрәк өйрәнергә тырыша. Бөгөн XIX быуат уртаһы – XX быуатта төшө­рөлгән фотоһүрәттәргә өҫтөнлөк бирелә.

Боронғо гравюраларҙы өйрәнеп, “Любизар” тарихи-хәрби ойошмаһы Башҡортостанда иң тәүгеләрҙән булып ХIХ быуат башындағы хәр­биҙәр кейемен реконструк­циялауҙы башлап ебәрҙе. Ойошма ағзалары – билдәле рәссам, иллюстратор Азат Ҡужин, Башҡортостандың халыҡ артисы Рафаэль Амантаев, ойошма етәксеһе Илдар Шәйәх­мәтов һәм башҡалар. Башҡа иҫтә­лекле, тарихи ҡомартҡыларға бай фотоларҙы, реконструкция эштә­рен дә күреп ҡыуанабыҙ.

Мәҫәлән, Санкт-Петербург ҡала­һындағы Рәсәй Этнография музейы фондтарында һаҡланған XIX быуат башындағы башҡорт милли кейем өлгөләре хәрби кейемдәр рекон­струк­цияһынан һуң иң сағыуы һанала. Башҡорт милли кейемдәре тәүге тапҡыр 1867 йылда Мәскәүҙә урынлашҡан “Шереръ, Набгольц и Ко” фирмаһының фо­толито­гра­фияһында баҫылып сыға. Хә­ҙерге милли кейем тегеү оҫта­ларын М. Букарҙың “Башҡорттар” исемле фотоһүрәте; XX быуат башында төшөрөлгән фотолар, М. Круковский, С. Прокудин-Горский, С. Руденко һәм башҡаларҙың фотоһүрәт коллекциялары ла илһамландыра.

Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө федераль тикшеренеүҙәр үҙәгенең Тарих, тел һәм әҙәбиәт институтында замандаштарыбыҙ – билдә­ле этнограф, телсе, тарихсылар Светлана Шитова, Лидия Нагаева, София Авижанская, Наил Бикбулатовтар йыйған фото коллекциялары араһында ла онотолоп барған милли кейем өлгөләре бар. С. Ши­то­ваның уҙған быуаттың 60 – 80-се йылдарында Башҡортостан буйлап экспедициялары ваҡытын­да туплаған фотолары бар.

Әлеге көндә халыҡ араһында киң таралмаған, бер ҙә баҫылмаған фотоларҙы һайлап, уларҙы яңы каталог-альбомға индермәксебеҙ. Башҡорт милли кейеменә арналған каталогтың авторы – Артур Әлибә­ков, төҙөүсеһе – Сәлимә Усманова. Каталогты фәнни кимәлдә сығарыу өсөн тарихсы А. Ярмуллин, тарих фәндәре кандидаты Е. Нечвалода, тарих фәндәре докторы Ф. Ғәлиева, шулай уҡ аспиранттар саҡырылды.

Хәҙерге көндә гравюраларға, фотоларға ҡарап, боронғо баш­ҡорт­тарҙың һәр ырыуына хас кейемен тергеҙеү өсөн күп эҙләнеүҙәр бара, ҙур эш башҡарыла. Фәнни конференциялар, түңәрәк өҫтәл­дәр, заманса конкурстар үтә, кейем­де күрһәтеү, милли байрамдар ойош­торола, матур баҫмалар сыға­рыла. Шулар араһында “Тамға” башҡорт милли кейемен тегеү оҫталарының халыҡ-ара конкурсы айырым урын алып тора. Конкурста финалға сыҡҡан ҡатнашыу­сылар­ҙың эштәре, йәғни реконструкция өлгөләре, әле әҙерләнгән каталогка индерелә. Өс йыл рәттән эшләп килгән конкурстың әһәмиәте бик ҙур, сөнки ул миллилегебеҙҙе һаҡ­лап ҡалыуға ла, уны заманға яраҡ­лаштырыуға ла булышлыҡ итә.

Йәш быуынды көслө рухлы итеп тәрбиәләүҙә милли кейем тради­цияларының роле баһалап бөткө­һөҙ, ни өсөн тигәндә, милли кейем – ул халыҡтың эске донъяһының, булмышының сағылышы. Донъя күрергә йыйынған каталог-альбом оҫталар өсөн дә, милли кейемде өйрәнеүселәр өсөн дә ҙур ярҙам булыр һәм киң таралыр, тип ышанғы килә.

- Сәлимә УСМАНОВА