Әҙәбиәт ниҙән башлана?

Әҙәбиәт ниҙән башлана? Тәүге тапҡыр китап күреүҙәнме? Атай-әсәй уҡып биргән тәүге китаптанмы? Хәреф өйрәнеүҙәнме? Ижекләп уҡыған тәүге һүҙҙәнме? Минең өсөн әҙәбиәт Зәйнәб Биишеваның “Йәнле хәрефтәр”енән, алты йәшлек сағымдан, башланды. Шул китап аша уҡырға өйрәндем, яңы һүҙҙәр оттом, шиғыр ятланым. Һәм ғүмерем буйына уның һүрәтле биттәре иҫкә төшә, күҙ алдыма килеп баҫа. Шул китап күңелемдә китапҡа, нәфис һүҙгә һөйөү орлоҡтары һалды.

Ә башҡортса китаптарыбыҙ уҡылырмы?

Бөгөн балаларыбыҙ китап уҡый­мы? Ғаиләлә китапҡа һөйөү тәр­биәләнәме? Сабыйҙарҙың ғүмер­леккә иҫендә ҡалыр китаптары бармы? Әллә улар әле бишектә ятҡан­да уҡ экранға төбәлә башлай ҙа, аяғына баҫыу менән, ҡама­саулап йөрөмәһен тип, ҡулына телефон-смартфондар тоттороп ҡуя­лармы? Ә уларҙа һис юғы башҡорт һүҙҙәре ишетеләме, йәнһүрәттәр, уйындар бармы?

“ВКонтакте” сайты төркөм­дә­рен­дә әленән-әле, хатта Бөрйән ра­йонының төпкөл ауылдарында балалар русса һөйләшеп йөрөй, тигән яҙмаларҙы уҡып, күңелде хәүеф баҫҡандан-баҫа бара – беҙҙән һуң телебеҙ ҡалырмы, хатта мәктәптә башҡорт телен уҡытҡан хәлдә лә, ул аралашыу теле булып һаҡланырмы?

Мин аңлы рәүештә ижадымды күберәк балаларға бағышланым, мәктәпкә тиклем үк ятлап алырлыҡ шиғырҙар яҙырға тырыштым. Хатта энциклопедик стилдә әкиәттәр ижад иттем. Хеҙмәтемдең бушҡа китмә­гәненә йыл башында үткәргән конкурсымда 400-ҙән ашыу бала ҡатнашлығында видеояҙмалар килгәс инандым. Үтәбаев фамилиялы “егеткә” хатта ике йәш тә юҡ ине әле! Бына шундай балаларға өмөтөм ҙур, улар әҙәбиәткә һөйөү менән үҫер, китап уҡыр, телебеҙҙең бәҫен һаҡлар, телебеҙ өсөн көрәшер тигән ышанысым бар.

Союз тарихында беренсе тап­ҡыр балалар яҙыусыһына юғары исем бирелеүен мин, ниһайәт, балалар әҙәбиәтенә мөнәсәбәт яҡшы яҡҡа үҙгәрер, ҡырҡа боролош башланыр тигән өмөт менән ҡабул иттем. Әлегеләй ҡараш менән балалар әҙәбиәте генә түгел, ололар әҙә­биәте лә юҡҡа сығасаҡ – бәлә­кәйҙән китап уҡып үҫмәгән кеше ололар китабына тотоноп та ҡарамаясаҡ!

“Китап” нәшриәтендә дәүләттән бүленгән аҡсаның кәмендә яртыһы балалар китаптары сығарыуға йүнәлтелергә тейеш тип һанайым. Ә иң талантлы яҙыусыларыбыҙҙың балалар өсөн дә талантлы әҫәрҙәр тыуҙырыуын теләйем.

Байтаҡ йылдар элек бер шиғыр йыйынтығын тикшергәндә ҡатна­шырға тура килгәйне. “Ололар өсөн әле барырлыҡ түгел, балалар йыйынтығы итеп сығарып торорға кәрәк”, – тине шунда бер ҡәләмдәш. Шаҡ ҡаттым! Ололар өсөн барыр­лыҡ булмағанды балалар өсөн сығарып, әҙәбиәткә һөйөү тыуҙы­рып, тәрбиәләп буламы?!

Минең яратҡан яҙыусым, ижадымда өлгөм Корней Иванович Чуковский: “Для детей надо писать как для взрослых, только лучше”, – тип әйткән. Шуға күрә уның оҙон-оҙон шиғырҙарын бәләкәс кенә балалар ҙа ятлай һалып ала.

Балалар әҙәбиәте ололар әҙәбиәтен йәшәтә! Шуны онот­майыҡ, ҡәләмдәштәр!

Үҫмерҙәр әҙәбиәте – ул ни хәлдә?

Был йәштәгеләр өсөн әҫәрҙәр баҫылмай ғына түгел, ижад та ителмәй тиерлек! Уларҙы бит интернетта ла табырмын тимә!

Зәки Вәлиди исемендәге Милли китапханала тел ғалимдары ҡат­наш­лығында башҡорт әҙәбиәте тура­һында етди һөйләшеү булды. Был сара алдынан республика китапханалары араһында һораулама үткәрелгән. Башҡорт авторҙары ки­таптарын урыҫсаға тәржемәлә уҡыуға уҡыусыларҙың өстән бер өлөшө тиерлек өҫтөнлөк бирә икән. Китапханасыларҙың онлайн сығы­шынан алыҫ райондарға яңы китаптар барып та етмәгәне мәғлүм булды. Тираж 1–1,5 меңләп кенә булғас, нисек барып етһен инде! Етмәһә, учколлектор ҙа бөтөрөлгән – балалар китапханаларына элекке фонд менән генә эшләргә тура килә!

Съездан һуң яҙылған фекер­ҙәр­ҙе уҡыйым да, һаман совет осоро яҙыусыларын ғына телгә алыуҙарына ҡарағанда, бөгөнгө бик шәп яҙыусыларыбыҙҙы уҡымау ғына түгел, хатта исемдәрен дә белмәүҙәренә аптырайһы түгел, шулай булғас. Шәп яҙыусыларыбыҙ әҙ түгел ул, уларҙың әҫәрҙәре йылдар буйы баҫылып сығыуҙы көтөп ята, сыҡҡанының да тиражы – күҙгә һала торған тамсылар тиклем генә!

Балалар әҙәбиәте бөгөн иң ауыр хәлдә – тираж да әҙ, улар респуб­ликалағы китап магазиндарына барып та етмәй, етмәһә, мәктәп йә­шен­дәге балалар өсөн яҙылған про­за китаптары юҡ тиерлек. Ә бит балаларҙың уҡыу психоло­гияһындағы тикшеренеүҙәрҙән күренеүенсә, улар 10 йәштәргә тиклем генә шиғыр уҡыһа, ятлаһа, урта һәм өлкән синыфтарҙа балалар проза менән нығыраҡ ҡыҙыҡһына, бигерәк тә мажаралы әҫәрҙәрҙе уҡырға ынтыла башлай, шиғыр менән ҡыҙыҡһыныу тәүге һөйөү хистәре уяныу менән генә яңынан ҡалҡып сыға.

Бөгөнгө башҡорт әҙәбиәтендә – был йәһәттән бушлыҡ, тип әйтерлек! Улар баҫылмай ғына түгел – ижад та ителмәй! Улар бит интернетта ла юҡ тиерлек! Был бик ҙур проблема бит, минеңсә!

Авторҙарҙы ҡыҙыҡһындырыу, дәртләндереү мөһим. Мин Һәҙиә Дәүләтшина исемендәге премиямды тап шуның өсөн конкурс үткәреүгә һалғайным да. Конкурсҡа әҫәрҙәр күп кенә яҙылғайны. Әммә был эш, бындай иғтибар даими барырға тейеш, шунһыҙ беҙ балаларҙың аңы иң ныҡ формалашҡан мәлендә, күсеш осоронда уларҙы туған телдәге проза әҫәрҙәренән мәхрүм итәбеҙ, тормошта дөрөҫ йүнәлеш табыуға булышлыҡ итмәйбеҙ.

Ҡыҫҡаһы, яҙыусылар алдында был йәһәттән ҙур бурыстар тора, дәүләт яғынан иғтибар артыуы мөһим. Хеҙмәт бит тейешенсә баһаланырға ла, дәртләндерелергә лә тейеш.

- Гүзәл СИТДИҠОВА