Тәнзилә Үҙәнбаева: “Изге ғәмәлдәр ҡылырға тырышайыҡ”

Бөгөнгө әңгәмәсебеҙ – тиҫтәләгән йылдар сәхнәбеҙҙе моңло тауышы менән биҙәгән, йыр сәнғәтен үҙ итеүселәрҙең күңелен яулаған күренекле йырсы, ә хәҙер – Өфө сәнғәт училищеһында, институтында йәш башҡарыусыларға оҫталыҡ һабаҡтары менән уртаҡлашҡан, уларҙың тәүге аҙымдарына дәрт өҫтәгән остаз, Рәсәйҙең атҡаҙанған, Башҡортостандың халыҡ артисы Тәнзилә Хәмит ҡыҙы ҮҘӘНБАЕВА – юғары профессионаллек кенә түгел, тышҡы матурлыҡ менән эске халәт гармонияһы үрнәге лә. Оҫтаның фиҙакәр хеҙмәте быйыл республиканың оло наградаһы – С. Юлаев ордены, Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайының “Ал да сәс нур халҡыңа!” миҙалы менән билдәләнде, ул Мәләүез ҡалаһы һәм районының почетлы гражданы исеменә лә лайыҡ булды.

– Тәнзилә апай, халыҡҡа киң билдәле ижади шәхес булараҡ, һеҙҙең тормош фәлсәфәһе айырыуса ҡыҙыҡһындыра...

– Минең иртәм яңы көндөң тыуыуына Аллаһҡа рәхмәт әйтеүҙән, шөкөр ҡылыуҙан, матур теләк­тәр­ҙән башлана, ә кесе йомам – әруах­тар рухы шатланһын, тип ҡоштарға хәйер биреүҙән. Өйҙән институтҡа тиклем алыҫ ара түгел, йәйәү атлайым, эстән генә те­ләктәремде әйтә киләм. Яҡын-тирәләге ҡоштар мине танып та бөткән буғай инде (көлә – авт.), мин әле күстәнәс­тәремде алмаҫ элек осоп килеп тулалар.

Йыш ҡына күрше апайҙың хәлен белеп сығам. Ул яңғыҙы йәшәгән өлкән кеше, сирләй, шуға ни хәлдә икән, берәй төрлө ярҙам кәрәк­мәй­ме, тип барам. Тәмле ризыҡ бешер­һәм, алып инәм, эй күңеле була! Ул шатланғанға үҙем ҡуша ҡыуанам.

Студенттарымды яратам. Шундай йәш, матур, талантлылар. Өйҙә бешеренһәм, уларға ла бәлеш, йы­уа­самды тотоп киләм – йәш саҡ, организм үҫә, көс-ҡеүәте арта, ул саҡ­та балаларҙың гел ашағыһы килә бит.

Быларҙы нимәгә һөйләйем? Изгелек эшләү күңелде тынысландыра, гармония арта. Изгелек эшлә­йем, әммә яуап көтмәйем, был – минең күңел талабы.

Яҡшылыҡ эшләргә ынтылырға кәрәк – иң мөһим тормош фәлсә­фәм ошо. Ҡылған изгелегең ҙурмы, бәләкәйме – улай уҡ мөһим түгел. Һәр әҙәм балаһы ҡулынан килгән яҡшылыҡты эшләһә, донъяла уның көсө арта бара, тигән һүҙ.

– Инде байтаҡ йылдар була­саҡ йырсыларға белем бирә, вокал оҫталығына өйрәтәһегеҙ. Сәхнә һағындырамы?

– Сәхнәне йәшлек биҙәй. Оло­ғайғас, унда сығыш яһап йөрөү бик мөһим түгел, тип иҫәпләйем һәм ва­ҡытында киттем, тип ҡыуанам. Сәхнәлә рәхәтләнеп йырлап йөрө­гәндә үк уҡытырға саҡыра торған­дар ине, шуға ла 50 йәшем тулып, ижад кисәһен үткәргәс тә сәнғәт училищеһына уҡытырға киттем, һәм быға һис тә үкенмәйем. Инде 20 йыл йәштәр менән эшлә­йем, шуның менән бәхетлемен. Башта сәхнәне ныҡ һағындым, хатта төштәремә инер ине. Унда йә сәхнә кейемен таба алмай, йә башҡа нәмәгә ныҡ ҡайғырам икән, тип күрә торғайным.

Филармонияла эшләгәндә лә Өфөнөң Ғәзиз Әлмөхәмәтов исе­мен­дәге республика гимназия-интернатында уҡытып йөрөнөм. Артабан йыр сәнғәтендә юлын дауам иткән Фәриҙә Ғаззалова, Салауат Мөхәмәтйәров, башҡа бихисап йәш башҡарыусыларға һабаҡ бирҙем. Уҡыусыларым менән ғорурланам, уңыштарында күпмелер өлөшөм булғанға ҡыуанам.

Таныш һуҡмаҡтарҙы көн дә тапайым: сәнғәт училищеһы, институты, филармония – йәшәгән йортом шул яҡта урынлашҡан. Шуға­лыр ҙа, күңелемә рәхәт, үҙемде ижади тормоштан айырылған итеп тоймайым.

– Һеҙҙең ижади тормошоғоҙ Башҡорт дәүләт филармония­һына, “Йәдкәр” ансамбленә айы­рылғыһыҙ бәйләнгән. Күңе­легеҙҙә ниндәй хәтирәләр айырыуса ҡәҙерле булып һаҡлана?

– Сәнғәт институтын тамам­лағас, Салауат музыка училище­һына саҡырғайнылар. Ауылға ял итергә ҡайттым, икеләнеп йөрөп ятам. Филармонияға барырға булдым. Унда Филүс Гәрәевтең бри­гадаһына эләктем. Бер аҙҙан Фәтих Ихсанов төркөм ойошторҙо, мине солист итеп саҡырҙы, ризалаштым. Ошонан алып 30 йылға яҡын ғү­мерем “Йәдкәр” менән бәйләнде. Исеменән үк күренеүенсә, коллек­тивыбыҙ халыҡ сәнғәте менән бәйле йүнә­леш­тә эшләне. Фәтих ағай халҡы­быҙ мираҫын күҙ ҡара­һындай һаҡ­лаған, өйрәнгән бөйөк кешеләр ме­нән кәңәшләшеп эшләр ине. Беҙгә консультация бирергә Әхмәт Сөләй­мәнов, Әнүәр Әсфән­диәров, Фәнүзә Нәҙершина, Ро­залия Сол­тан­гәрәева килә тор­ғайны. Иң беренсе програм­маларыбыҙҙың исем­дәрен генә атау ҙа етә – “Аманат”, “Мөхәб­бәт”, “Тере хәтер – тере һыу”.

Башҡортостаныбыҙ буйлап йө­рө­гәндә, башта икеләнә инек – ха­лыҡ йырҙарын тыңларға килеүсе­ләр булырмы?.. Халҡыбыҙ миллә­тебеҙ хазинаһының баһаһын белә ине, беҙҙе күтәреп алды. Программаны шиғыр, йыр, бейеү менән байыта инек. Шөкөр, емешле ижад иттек, сит илдәрҙә лә халҡыбыҙ ижадын күрһәтеүгә өлгәштек.

“Йәдкәр” күп ҙур таланттар өсөн инеш булды – М. Ғәйнетдинов, Ғ. ­Хәм­зин, И. Илбәков, А. Айыт­ҡо­лов... Сәхнәлә үҙ урынын, үҙ тың­лау­сыһын тапҡан В. Рәхмәтул­лина, Р. Биктимеровтар ҙа ошонан башланы.

“Йәдкәр” менән тамашасы кү­ңе­лендә ҡалырлыҡ, уйланды­рыр­лыҡ ифрат күп матур программалар әҙерләнек, ҡуйҙыҡ, дәртләнеп ижад иттек. Туған коллективым тураһын­да күңелемдә иң йылы, ҡәҙерле иҫтәлектәр һаҡлайым.

– Атаҡлы композиторҙар ме­нән ижади хеҙмәттәшлегегеҙ матур-матур йырҙар, нәзәкәтле романстар булып яралған. Заһир Исмәғилев, Хөсәйен Әхмәтов, Рим Хәсәнов, Роза Сәхәүет­динова,  Нур Дауытов, Айрат Ҡо­­бағошовтарҙың бихисап йыр­ҙары тап һеҙҙең башҡарыуҙа тыңлаусылар күңелен яулаған...

– Сәнғәт училищеһында уҡы­ғанда беҙ студенттар янына бил­дәле композитор Шамил Ҡолба­рисов килә торғайны, йырҙарҙы эшкәртеп, айырым башҡарыу­сыларға номерҙар эшләй ине. 1974 йылда студенттар төркөмө Германияға барып ҡайттыҡ. Заһир ағай Исмәғилев мине концерттарына ала ине, уның “Былбылым”, “Мин яратам һине” һәм башҡа йырҙарын яратып башҡара инем. Хөсәйен Әхмәтов, Рим Хәсәнов менән дә студент йылдарынан хеҙмәттәшлек иттек. Артабан да ысын ижадсылар менән эшләнем, уларҙың береһенән-береһе матур йырҙарын башҡарырға яҙҙы, шуға яҙмышыма рәхмәт, тием. 

– Һеҙҙең тауышҡа эстрада йырҙары ла, халыҡ ижады ынйы­лары ла берҙәй буйһона, айырым бер хис, нәзәкәтлелек менән яңғырай. Үҙегеҙ ниндәйҙер төргә өҫтөнлөк бирәһегеҙме?

– Тауыштың бөтә мөмкинлек­тәрен асыр, уны үҫтерер өсөн, беҙ­ҙең халыҡ йырҙарын башҡара бе­лергә кәрәк. Башҡорт халыҡ йыры ул шундай ҡатмарлы ла, камил да ижад үрнәге!  Уны башҡара алды икән, башҡа төр йырҙар ауыр­лыҡ тыуҙырмай, тигән һүҙ.  Хал­ҡы­­­быҙ­ҙың “Зөлхизә”, “Буранбай” йыр­ҙарын хатта Италияның консерваторияларында студенттарға өйрә­тәләр! Үҙемә килгәндә, халыҡ йыр­ҙары, әлбиттә, күңелемә яҡыныраҡ.

– Тәнзилә апай, башҡорт милли йыр сәнғәтен һаҡлаусы һәм үҫтереүселәрҙең береһе була­раҡ, хәҙерге эстрадабыҙҙы нисек баһалайһығыҙ?

– Эстрадабыҙҙа күңелгә ятмаған нәмәләр булһа ла, талантлы, бер үк ваҡытта сәхнәгә, тыңлаусыларға һаҡ­сыл ҡарашта булған артис­тарҙың да барлығы тынысландыра. Халыҡ йырҙарын башҡарыусылар бар, быныһы ла ҡыуаныслы. Тимәк, йыр сәнғәтебеҙҙең киләсәге  өмөтлө.

– Быйыл һеҙҙең юбилей ки­сәһе гөрләп үтте, тыуған яҡта­ры­ғыҙҙа башҡорт йырҙарын баш­ҡарыусыларҙың һеҙҙең исем менән бәйле асыҡ район конкурсы ла күп ҡатнашыусылар йыйҙы.

– Эйе, ҡолас киреп эшләгән яратҡан филармониямда үткән юбилей кисәһе минең өсөн бик иҫтәлекле булды, сөнки унда уҡыусыларым ҡатнашты. Тамаша­сыларҙың уларҙы дәррәү алҡыш­лауы күңелдә кинәнес, ғорурлыҡ тойғоһо уятты. Мәртәбәле наградалар менән бергә республикабыҙ Башлығы Р. Хәбиров исеменән ҡотлау һүҙҙәрен ишетеү, Мәҙәниәт министрлығының Рәхмәт хатын алыу ҡыуандырҙы.

Мәләүездә үткән асыҡ йыр конкурсында 52 башҡарыусы ҡатнаш­ты. Улар республиканың төрлө тарафтарынан килгәйне. Башҡорт ха­лыҡ, эстрада йырҙарын башҡа­рып ишеттерҙеләр. Конкурстың кимәле йылдан-йыл күтәрелә, ҡатнашыу­сылар һирәк башҡарыл­ған халыҡ йырҙарына иғтибар итә, башҡарыу оҫталығы ла арта – шуныһы ҡыуандырмай ҡалмай. Киләсәктә конкурс республика статусында үткәрелер, тигән өмөт бар.

Яҡташтарыма матур сара үткәр­гәндәре, ҙурлағандары өсөн оло рәхмәтемде еткергем килә. Район хакимиәте башлығы Рөстәм Шәм­сетдиновтың Рәхмәт хатын тапшыр­ҙылар, ҡала хакимиәте башлығы Азамат Хәсәновтың бүләк сертификатын алып ҡыуандым.

– Йәш йырсыларға ниндәй иң мөһим кәңәштәрегеҙҙе бирер инегеҙ?

– Сәхнәгә сыҡҡан йырсыларға иң беренсе репертуарға ныҡ иғтибар бирергә кәңәш итер инем. Унда халыҡ йырҙары ла урын алһын. Йыр һүҙҙәре килделе-киттеле булмаһын, уларҙы ысын шағирҙар яҙып бирһен ине. Йырҙың һүҙҙәрен яҙған автор, көйөн ижад иткән композитор, уны йырлап ишеттергән йырсы – ошо өс кеше бер булып эшләгәндә генә күңелдәргә ауаздаш булыр, йырланып йөрөр, һаҡланып ҡалыр матур сәнғәт өлгөләре тыуа – шуны күҙ уңынан ысҡындырмаһалар ине.

– Ҡыҙыҡлы әңгәмә өсөн рәх­мәт һеҙгә, Тәнзилә апай! Оҙон-оҙаҡ йылдарға етерлек ижад ҡо­мары, ныҡлы һаулыҡ теләйбеҙ!

- Рәүилә ҒАТАУЛЛИНА