Башҡорт балетының алиһәһе

Башҡорт балет сәхнәһенең һүнмәҫ йондоҙо, милли хореография сәнғәтен донъя кимәленә сығарған, Ер шарының төрлө илдәре тамашасыһын ҡул сабып аһ итергә мәжбүр иткән мәшһүр исем – Зәйтүнә Насретдинова! Совет балериналары араһында атаҡлы Галина Уланова менән Ольга Лепешинскаянан һуң өсөнсө булып “СССР-ҙың халыҡ артисы” тигән маҡтаулы исемде яулаған легендар бейеүсенең тыуыуына 100 йыл тулды. Уның исеме хәҙерге йәш быуындың күп вәкилдәре өсөн, ҡыҙғанысҡа ҡаршы, таныш та түгелдер... Халҡыбыҙҙың ғына түгел, донъя мәҙәниәте тарихында ла лайыҡлы урыны булған оло шәхесебеҙҙе хәтергә алайыҡ, уның башҡорт мәҙәниәтенә индергән ғәйәт ҙур өлөшөн иҫтән сығармайыҡ, ғорурланайыҡ.

Зәйтүнә Әғзәм ҡыҙы Насретдинова 1923 йылдың 14 авгусында Өфөлә тыуған. Баш ҡаланың 20-се мәктәбен (хәҙер – Ф. Мостафина исемендәге 20-се ҡала башҡорт гимна­зияһы), атаҡлы Ленинград хореография училищеһын (хәҙер – А. Ваганова исемендәге рус балеты академияһы) тамамлай. 1941 йылдың июлендә Башҡорт дәүләт опера һәм балет теат­рының балет труппаһында ижад юлын башлай. Тамашасы уны башлап Сванильда партия­һында (“Коппелия”, Л. Делиба) сәхнәлә күрә.

...Беренсе башҡорт профессиональ бейеүсеһе, иҫ киткес талантлы хореограф һәм балетмейстер булып таныласаҡ Фәйзи Ғәскәров башҡорт хо­реографияһын күтәреү идеяһы менән яна, Ленинград хореография училищеһында милли бүлек астырыуға ҙур көс һала. 1934 йылда классик балет сәнғәте өсөн артистар әҙерләгән ошо уҡыу йортона алып ба­рырға Башҡортостандан бе­йеүгә һәләте булған 14 талантлы үҫмерҙе – ете ҡыҙ һәм ете малайҙы йыя ул. Араларында башҡорт балет сәхнәһенең алдынғы артистары, алмаш­тырғыһыҙ ижади дуэт булып танылыр Зәйтүнә Насретдинова менән Хәләф Сафиуллин да була. Киләсәктә был икәү сәх­нәлә генә түгел, тормошта ла айырылғыһыҙға әйләнә – сәстәрен сәскә бәйләй.

Зәйтүнә Насретдинова милли, рус һәм сит ил классик спек­таклдәрендә сағыу ҙа, ҡабат­ланмаҫ та образдар тыуҙыра, улар аша үҙен киң ҡоласлы, талантлы классик бейеүсе булараҡ таныта. Улар – Одетта һәм Одиллия (П. Чайковский, “Аҡҡош күле”), Аврора (П. Чайковский, “Йоҡоға талған һы­лыу”), Никия, Китри (Л. Минкус, “Баядерка”, “Дон Кихот”), Жизель һәм Мирта (А. Адан, “Жизель”), Франциска (И. Штраус, “Зәңгәр Дунай”), Эсмеральда (Ц. Пуни, “Эсмеральда”) һәм башҡалар.

Тәүге башҡорт милли балеты – “Сыңрау торна”лағы Зәй­түнгөл партияһы инде бейеү­сене башҡорт балет сәнғәтенең легендаһы дәрәжәһенә күтәрә. Юғары сәнғәтте үҙ иткән тама­шасыларҙың, уны баһалаусы­ларҙың хәтерендә тап ошо образы менән ғүмерлеккә уйыла ул. Либреттоны Фәйзи Ғәскәров ижад итә һәм уны талантына ихлас һоҡланған балеринаға бағышлай. Музыканы компози­торҙар Заһир Исмәғилев менән Лев Степанов яҙа. Башҡорт халыҡ легендаһы мотивтары буйынса ижад ителгән ба­леттың премьераһы 1944 йылда була. Йомағол партияһын Хәләф Сафиуллин башҡара. Тап ошо әҫәрҙәге ролдәре менән талантлы пар 1955 йылда Мәскәүҙә үткән Башҡорт­остан әҙәбиәте һәм сәнғәте көндәрендә йондоҙ булып бал­ҡый. Үҙәк баҫмаларҙа сағыу башҡорт бейеүселәренең сығы­шына һоҡланып яҙылған мәҡә­ләләр донъя күрә, Зәйтүнә Насретдинова “СССР-ҙың халыҡ артисы” тигән маҡтаулы исемгә лайыҡ була.

Үҙенсәлекле, сағыу, күп төр­лө образдары менән башҡорт балетын үҫтереүгә баһалап бөткөһөҙ өлөш индергән, уның тарихында ҡабатланмаҫ урын алып торған балерина сәхнә тормошонан уңа, фиҙакәр ижади хеҙмәте үҙ мәлендә маҡ­таулы исемдәр менән билдә­ләнә. Тәүге, “Башҡортостандың атҡаҙанған артисы” тигән исем бирелгәндә уға 23 йәш кенә була. “РСФСР-ҙың атҡаҙанған артисы” исеме – 26, халыҡ артисы исеме 30 йәшендә бирелә. Ә илдең күренекле сәхнә оҫта­ларына тапшырыла тор­ған иң юғары исемен алғанда, баш­ҡорт балеты примаһына 32 йәш кенә була.

...Янып ижад иткән балери­наның кинәт ҡанаттары ҡайы­рыла – һөйөклө ире, айырыл­ғыһыҙ ижадташы Хәләф Сафиуллин 44 йәшендә вафат була. Унан башҡа сәхнәгә сығыуҙы күҙ алдына ла килтер­мәгән мәшһүр бейеүсе сирек быуатҡа яҡын бейегән сәхнәһен ташларға мәжбүр була. Әммә балетҡа хыянат итмәй – педагог сифатында асылып, үҙен балет өсөн йәш артистар әҙерләүгә арнай.

Һоҡланғыс балеринаның таланты халыҡ-ара кимәлдә таныла, уның исеме “Донъяның күренекле йөҙ ҡатын-ҡыҙы” энциклопедияһына индерелә.

Ғәжәйеп талант эйәһе, рес­публиканың беренсе профессиональ балеринаһы З. Насретдинова 2009 йылдың 1 ок­тябрендә 86 йәшендә вафат булды. Мәңгелек йорто – Өфөнөң Көньяҡ зыяратында. Иҫтәлеге ҡәберенә ҡуйылған һәйкәлдә мәңгеләштерелде. Унда балерина үҙ тормошонда айырым бер мәғәнәгә эйә гүзәл ҡош – торна ҡанатында күктәргә ашҡандай һынландырылған...

- Рәүилә Ғатауллина