Мари, удмурт, мордвалар осраша

24 апрелдә «Торатау» конгресс-холында «Рәсәй Федерацияһының фин-уғыр халыҡтары ассоциацияһы» Дөйөм Рәсәй йәмәғәт хәрәкәте Советы Президиумының киңәйтелгән күсмә ултырышы үтәсәк. Сара Федерация советы сенаторы, Ассоциация Президиумы рәйесе Петр Тултаев рәйеслегендә уҙа. Рәсәй халыҡтарының берҙәмлек йылы бурыстарын тормошҡа ашырыу контексында фин-уғыр халыҡтарының этномәҙәни үҙенсәлегенә системалы ярҙам саралары көн тәртибенең төп темаһы буласаҡ.

Башҡортостан Республикаһы ултырыш өсөн майҙансыҡ итеп осраҡлы һайланмаған. Төбәгебеҙ тиҫтә йылдар дауамында милләт-ара татыулыҡтың тотороҡло моделен күрһәтә, унда мари, удмурт һәм мордваларҙың традициялары дөйөм Рәсәй мәҙәни кодына органик рәүештә үрелгән. 2025 йылда «Башҡортостан Республикаһының фин-уғыр халыҡтары ассамблеяһы» төбәк йәмәғәт ойошмаһына 20 йыл тулды, ул ике тиҫтә йыл дауамында телдәрҙе, кәсептәрҙе, йолаларҙы һәм йолаларҙы һаҡлау буйынса эштең төп координаторы булды. 2021 йылғы Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, республикала 113 107 фин-уғыр халҡы вәкиле йәшәй, шул иҫәптән 84 988 мари, 17 149 удмурт һәм 10 970 мордва. Был төбәк халҡының дөйөм һанынан яҡынса 2,8% тәшкил итә.

Ултырыш барышында Рәсәй субъекттары вәкилдәре милли проекттарҙы тормошҡа ашырыу, белем биреү ойошмаларында туған телдәргә ярҙам итеү һәм этнотуризмды үҫтереү тураһында аналитик докладтар менән сығыш яһаясаҡ. Дөйөм Рәсәй гражданлыҡ үҙенсәлеген нығытыуға ҙур өлөш индергән фин-уғыр мираҫын һаҡлау буйынса беҙҙең республика тәжрибәһенә айырыуса иғтибар бүленәсәк. Ҡатнашыусылар коммерцияға ҡарамаған ойошмаларға грант ярҙамы механизмдарын, мәҙәни контентты һанлаштырыуҙы, киң мәғлүмәт саралары менән үҙ-ара эш итеүҙе һәм йәштәр берләшмәләре менән тотороҡло бәйләнеш булдырыуҙы тикшерәсәк.

Эштә юғары белем биреү һәм мәктәп мәғарифы, фән һәм фин-уғыр тикшеренеүҙәре, традицион көнкүреш мәҙәниәте, йәштәр менән эшләү, халыҡ-ара хеҙмәттәшлек һәм медиа киңлек йүнәлештәре өсөн яуаплы эксперттар ҡатнашасаҡ.

Рәсми ултырышҡа тиклем делегация Башҡортостандың Тәтешле һәм Мишкә райондарында – удмурт һәм мари халҡының компактлы йәшәү үҙәктәрендә буласаҡ.

Тәтешле районында ҡунаҡтар Яңы Тәтешле ауылындағы удмурт тарихи-мәҙәни үҙәге менән танышасаҡ. Билдәле булыуынса, 2024-2025 йылдарҙа бинаға ремонт эшләнде. Делегация 2025 йылдың 1 сентябрендә асылған яңы полилингваль күп профилле мәктәпкә лә барасаҡ һәм удмурттарҙың йола традициялары, шул иҫәптән «Вӧй келян» («Масленицаны оҙатыу»), «Елин» («Илья көнө») и «Бусылы вазиськон» («Тәүге бураҙна») байрамдары менән танышасаҡ.

Мишкә ауылында ҡунаҡтар Мари тарихи-мәҙәни үҙәгендә буласаҡ. Унда 2019-2021 йылдарҙа капиталь ремонт үткәрелде. Үҙәк даими рәүештә «Шорыкйол» (мари Яңы йылы), «Кӱсӧ кумалтыш» (йәйге доға ҡылыуҙар), «Ӱярня» (яҙҙы ҡаршылау) халыҡ байрамдарын һәм «Оҥгыр йӱк» балалар вокаль конкурсын ойоштора. 2023 йылда Мишкәлә капиталь ремонттан һуң рус, мари һәм инглиз телдәре өйрәнелгән 2-се полилингваль күп профилле мәктәп асылды.

Айырым блогтағы фекер алышыуҙар тел сәйәсәтенә арналасаҡ. Мәғлүмәттәргә ярашлы, республиканың мәктәпкәсә белем биреү ойошмаларында мари телен – 396, удмурт телен 119 бала өйрәнә. Мәктәп системаһында туған мари телендә уҡытыуҙы 267 уҡыусы ала (2 мәктәптә), тағы ла 2 804 уҡыусы 78 мәктәптә уны туған тел булараҡ өйрәнә. Удмурт телен туған тел булараҡ 18 мәктәптә (574 уҡыусы) уҡыталар, ә мордва телен 3 белем усағында 146 уҡыусы өйрәнә.

Башҡортостан Республикаһы милли китапханаһы фондына фин-уғыр әҙәбиәтенең уникаль йыйылмаһын рәсми тапшырыу программаның мөһим символик өлөшө буласаҡ.

– Рәсәй Федерацияһының фин-уғыр халыҡтары ассоциацияһы Президиумының киңәйтелгән күсмә ултырышы – ул эш осрашыуы ғына түгел, ә диалог өсөн майҙансыҡ. Башҡортостан тәжрибәһе күрһәтеүенсә, телдәрҙе һәм традицияларҙы бөтә кимәлдәге – мәктәпкәсә тәрбиәнән алып юғары уҡыу йорто фәненә һәм федераль программаларға тиклем системалы ярҙам менән генә һаҡлап ҡалырға мөмкин. Рәсәй халыҡтарының берҙәмлек йылы юғары талаптар ҡуя, һәм беҙ берлектәге тырышлыҡ менән фин-уғыр мираҫын һаҡлап ҡалыу ғына түгел, киләсәк быуындар өсөн актуалләштереү мөмкинлегенә ышанабыҙ, – тип билдәләне Башҡортостан Республикаһы Фин-уғыр халыҡтары ассамблеяһы рәйесе, Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы – Ҡоролтай депутаты Юлия Герасимова.

Фотолар: "Янаульские зори" гәзитенән һәм БР Мәҙәниәт министрлығынан. 

Беҙҙең МАХ каналына https://max.ru/gazetabashkortostan ҡушылығыҙ!