Нияз Фазылов һулар һауа тураһында нимә ти?

Эсәр һыу таҙалығы, һулар һауа сафлығы, тәбиғәттән файҙаланыу мәсьәләләре гел иғтибар үҙәгендә. Белгестәр билдәләүенсә, экология - халыҡты иң борсоған мәсьәлә. Форсаттан файһаланып, Башҡортостандың тәбиғәттән файҙаланыу һәм экология министры вазифаһын башҡарыусы Нияз Фазыловҡа бер нисә һорау менән мөрәжәғәт иттек.

- Нияз Мансур улы, һуңғы айҙарҙа республиканың экологик тармағындағы иң мөһим ваҡиғаны билдәләп үтегеҙ әле?

- Беҙ ҡалдыҡтар менән эш итеү өлкәһендә юғары һөҙөмтәләргә өлгәштек. Башҡортостан, Рәсәй төбәктәре араһында позицияһын 47 пунктҡа яҡшыртып, «Йәшел премия» конкурсының тәүге унау иҫәбенә инде. Был илебеҙ субъекттары араһында иң әүҙем алға китеш тип һанала. Биш йыл элек төбәктә ҡаты көнкүреш ҡалдыҡтары өсөн контейнерҙар һәм сүп-сар майҙансыҡтары юҡ ине. Беҙ нулдән алып ҡалдыҡтар менән эш итеүҙең заманса тармағын булдырҙыҡ: контейнерҙар менән йыһазландырылған ҡалдыҡтар йыйыу урындарын булдырҙыҡ, тораҡ пункттарҙың 94 проценты йыһазландырылды. Шул иҫәптән ҡаты көнкүреш ҡалдыҡтарын айырым йыйыу өсөн майҙансыҡтарҙың 62% ҡулайлаштырылды. Сүп-сар ташыусылар паркын яңырттыҡ, сүп-сар майҙансыҡтарынан сүпте алғандан һуң, уларҙы фотоға һәм видеоға төшөрөүҙе тәьмин иттек. Илдә тәүгеләрҙән булып үҙ биләмәләрендә медицина ҡалдыҡтарын үҙәкләштерелгән зарарһыҙландырыу системаһын индереү буйынса беренсе булдыҡ. Ябыҡ цикл иҡтисадына күсеү буйынса эш башланды. Һүҙ ҡалдыҡтарҙы эшкәртеү һәм утилләштереүҙең яңы объекттарын булдырыу, ресурстарҙы һаҡсыл файҙаланыу технологияларын индереү һәм икенсел әйләнешкә сәнәғәт ҡалдыҡтарын һәм ресурстарҙы йәлеп итеү тураһында бара.

Республикала өс меңдән ашыу сүплек бөтөрөлгән, был асыҡланған сүплектәрҙең 94 проценты. Бөтә сараларҙы ла «Экология» милли проекты ярҙамы менән тормошҡа ашырҙыҡ. Уның сиктәрендә алты ҙур рөхсәтһеҙ сүплек юҡ ителде: Баймаҡ, Сибай, Благовещен, Дәүләкән, Стәрлетамаҡ һәм Күмертау ҡалалары эсендә хәҙер сүплектәр юҡ. Ике йылғаның үҙәнен таҙарттыҡ һәм айырым йыйыу өсөн 12 мең самаһы контейнер һатып алдыҡ.

Оҙаҡ йылдар эсендә республика тәүге тапҡыр атмосфера һауаһын һаҡлау өлкәһендә етди ҡарарҙар ҡабул итте. Атмосфераны контролдә тотоу өсөн 12 автоматлаштырылған станцияның, шулай уҡ атмосфера һауаһын контролдә тотоу өсөн күсмә экология лабораторияларҙың тәүлек әйләнәһенә өҙлөкһөҙ эшләүе ярҙамында атмосфера һауаһын мониторинглау системаһы ойошторолдо. Эре предприятиелар - «БСК» акционерҙар йәмғиәте, «Газпром нефтехим Салауат» яуаплылығы сикләнгән йәмғиәте, «Стәрлетамаҡ нефть химияһы заводы», «Синтез-каучук» акционерҙар йәмғиәте менән килешеүҙәр төҙөлдө. Бөгөн улар атмосфера һауаһына бысратыусы матдәләр бүлеп сығарыуҙы кәметеү буйынса саралар үткәрә. Инвестицияларҙың суммаһы - 13 миллиард һумдан ашыу.

- Беҙҙең илдә биш йыллыҡҡа пландар билдәләү йолаһы бар. Һеҙҙең ҡарамаҡҡа ниндәй мәсьәләләрҙе хәл итергә кәрәк?

- Рәсәй Президенты тарафынан 2030 йылға тиклемге осорға Рәсәй Федерацияһын үҫтереүҙең милли маҡсаттары билдәләнгән, уларға ирешеү өсөн беҙгә киләһе бурыстарҙы хәл итергә кәрәк: йыл һайын барлыҡҡа килгән ҡаты коммуналь ҡалдыҡ күләменең 100 процентын сорттарға бүлеүҙе тәьмин итергә, ҡалдыҡтарҙың 50 процентын ғына күмеү өсөн йүнәлтергә, етештереү һәм ҡулланыу ҡалдыҡтарының 25 процентын хужалыҡ әйләнешенә индерергә кәрәк. Бынан тыш, икенсел эшкәртеүгә ресурстарҙы йыйыу һәм эшкәртеү инфраструктураһын булдырырға, 44 зыян килтергән объектты бөтөрөргә, бысратыусы матдәләр бүлеп сығарыуҙы кәметергә кәрәк. Пландар аныҡ, уларҙы тормошҡа ашырыу өсөн барыһы ла эшләнә.

- Республикала экология тармағы үҫешенә тос өлөш индергән биш мөһим шәхестең исемдәрен әйтегеҙ әле.

- Тармаҡты алға әйҙәгән, гел яңылыҡтар эҙләп, уларҙы тормошҡа ашырған биш таяныр тағаныбыҙ бар.

Рәсәй фәндәр академияһының Өфө федераль тикшеренеү үҙәге етәксеһе Василий Борисович Мартыненко ватан фәненә, махсус һаҡланған тәбиғәт биләмәләре системаһын үҫтереүгә, Көньяҡ Уралдың биологик төрлөлөгөн өйрәнеүгә һәм һаҡлауға ҙур өлөш индерҙе. Ул «Ирәмәл» тәбиғәт паркын, «Башҡорт Уралы» биосфера резерватын, Янғантау һәм Торатау геопарктарын проектлауҙа һәм булдырыуҙа ҡатнашты. Әлеге ваҡытта РФ Мәғариф һәм фән министрлығының федераль программаһы һәм башҡа бик күп проекттар сиктәрендә Башҡортостан Республикаһының Карбон полигоны буйынса төп башҡарыусыларҙың береһе булып тора. Башҡортостанда зубрҙарҙың популяцияһын булдырыу буйынса проектты координациялай.

«Өфө фән һәм технологиялар университеты» юғары белем биреү федераль дәүләт бюджет мәғариф учреждениеһының геология, гидрометеорология һәм геоэкология кафедраһы профессоры Лариса Николаевна Белан геопарктар һәм биосфера резерваттары менән бәйле проекттар булдырыуға һәм уларҙы тормошҡа ашырыуға ҙур өлөш индерҙе, был төбәктең тәбиғи мираҫын һаҡлау өсөн ҙур әһәмиәткә эйә. ЮНЕСКО-ның глобаль геопаркы Янғантау өҫтөндә эшләү һәм "Торатау" геопаркын, «Башҡортостан Уралы» биосфера резерватын үҫтереү кеүек башҡа башланғыстар өҫтөндә эшләне. «Карбон полигондары» проекты аша глобаль климат повесткаһын тормошҡа ашырыу буйынса башланғыс та уның углеродлы эҙҙе баһалау һәм кәметеүҙә прогрессив алымын күрһәтә.

Тәбиғәттән файҙаланыу өлкәһендә күҙәтеү буйынса федераль хеҙмәттең БР буйынса идаралығы етәксеһе Роман Александрович Болотов төбәктең тәбиғәтте һаҡлау өлкәһендә лайыҡлы позиция биләй. Уның етәкселегендә Тәбиғәттән файҙаланыу өлкәһендә күҙәтеү буйынса федераль хеҙмәт тәбиғәтте һаҡлау ҡануниәтен үтәү өҫтөндә конструктив эшләй, был тирә-яҡ мөхитте һаҡлауға ғына түгел, төбәктең тотороҡло үҫешенә лә булышлыҡ итә. Тәбиғәтте һаҡлау ҡануниәте талаптарын күҙәтеүгә уның контроллек итеү өлкәһендәге тырышлығы тәбиғәткә кире йоғонтоно кәметергә ярҙам итә. Бынан тыш, ул тәҡдим иткән проекттар һәм программалар республиканың экологик именлеген яҡшыртыуға йүнәлтелгән.

- Экология тармағында иң мөһим проекттар тураһында һөйләгеҙ әле.

- «Таҙа ил» федераль проектын айырым билдәләп үтке килә. Уның сиктәрендә 468 мең кешенең йәшәү сифаты яҡшыртылды - алты ҙур сүплек бөтөрөлдө. Икенсе урында «Үҙенсәлекле һыу объекттарын һаҡлау» федераль проекты килә. Уның сиктәрендә, таҙартылған һыу объекттары участкаларының оҙонлоғо 37 саҡрым самаһы тәшкил итте, республиканың 40 меңдән ашыу кешеһе өсөн йәшәү шарттары яҡшыртылды. “Ҡаты коммуналь ҡалдыҡтар менән эш итеү комплекслы системаһы» федераль проекты сиктәрендә ҡалдыҡтарҙы айырып йыйыу өсөн 12 мең самаһы контейнер һатып алынған.

“Ер аҫтын файҙаланыу өлкәһен контролдә тотоу өсөн 2019 йылда тәүге тапҡыр Ер аҫтын файҙаланыусыларҙың эшмәкәрлеге һәм ер аҫты байлыҡтарын файҙаланыу өлкәһендә хоҡуҡ боҙоуҙарҙы иҫкәртеү мәсьәләләре буйынса ведомство-ара комиссия төҙөлгән.

Комиссия эшенең һөҙөмтәһендә ҡайһы бер намыҫһыҙ ер аҫты байлыҡтарын файҙаланыусыларҙың лицензиялары тартып алынды һәм уларҙы туҡтатып тороу яйға һалынды. Беҙ 2030 йылға тиклем Урал аръяғында алтынға яңы лицензиялар биреүҙе туҡтатыуға өлгәштек. «Экологик именлек» яңы милли проектын ғәмәлгә ашырыу барышында медицина ҡалдыҡтарын үҙәкләштерелгән зарарһыҙландырыу системаһы булдырылды.