Ул күрше төбәктәр араһында тәҙрә уя

Ҡыпсаҡ ҡыҙы

Фоторәсемдән беҙгә йәш, дәртле ҡыҙ ҡарап тора. Ошо ғына йәшендә ул халҡы өсөн нимә эшләп өлгөр­гән? Ғәмәлдә Нурия – бик рухлы, тырыш һәм сәмсел шәхес. Ул – Силәбе өлкәһендә сыҡҡан “Уралым” гәзитенең һәм ошондай уҡ исемле тапшырыуҙың баш мөхәррире, авторы, тарихи-мәҙәни үҙәк хеҙмәт­кәре. Сығышы менән Бөрйән районының Исламбай ауылынан. VII класҡа Белорет ҡалаһындағы башҡорт гимназияһына бара һәм, уны уңышлы ғына тамамлағас, Стәрлетамаҡ дәүләт педагогия академияһында юғары белем ала.

– Һәр кемдең яҙмышына, хол­ҡона һәм булмышына уның тыуған урыны, уратып алған кешеләр һәм мөхит ҙур йоғонто яһайҙыр, тип уйлайым. Мин республикабыҙҙың саф башҡорт төбәгендә тыуғанмын бит, – тип йылмая Нурия.

Уның әсәһе Зөһрә Үтәғолова – ша­ғирә, шуға күрә ҡыҙ бәләкәй саҡтан ҡобайырҙар, шиғырҙар тыңлап үҫә. Уҡытыусы ла, диктор ҙа булырға хыяллана. Атаһы Сәғит Үтәғолов 90-сы йылдарҙа райондың тәүге эшҡыуарҙарының береһе була, һарыҡ йөнөнән быйма баҫыу цехы асып ебәрә. Холҡо менән ғәҙел ағайға, ауылдаштары хөрмәт итеп, кәңәшкә килә. Өйҙә аралашыу тик башҡортса була. Үтәғоловтар балаларына телгә, милләткә булған тәүге һөйөүҙе һала. Аҙаҡ башҡорт гимназияһында, Стәрлетамаҡ ака­демияһында уҡыған саҡта Нурияла был хистәр айырыуса нығына. “Башҡорттар өлгө булырға тейеш. Һеҙгә ҡарап башҡа кешеләр бар халыҡ тураһында фекер йөрөтәсәк” тип өйрәтәләр уны.

– Мин – ҡыпсаҡ ҡыҙы, шулай булғанғамы, күсенеп йөрөү һис тә ауыр түгел. Тормошомдоң матур бер өлөшө Өфө ҡалаһы менән бәйле. Диплом алып, кейәүгә сыҡҡас, ирем менән баш ҡалала төпләндек. Килеп төшөү менән Өфөнөң иң матур, ылыҡтырғыс урындарының береһе – телеүҙәктә эшләргә ҡарар иттем. Ышаныслы аҙымдар менән барып индем унда мин. Радиола эшләгем килә ине. Мине ул саҡта радио директоры булып эшләгән Фәнүр Йәғәфәров ҡаршы алды һәм уларҙа урын булмауы тураһында әйтте. Тик теләгемде күреп, күңелемде һүрелтмәне, телевидениеға барып ҡарарға кәңәш итте. Тап шул ваҡытта бер ҡыҙ декрет ялына китергә йөрөгән икән, – тип һүҙен дауам итә Нурия.

Республикабыҙҙың төп каналында уны Ғәлим Яҡупов ҡаршы ала һәм билдәле белгес Гәүһәр Батталованың ҡулына тапшыра. Гәүһәр Тимерхан ҡыҙы – Нурияның журналист булып китеүенә бик ҙур йоғонто яһаған кеше. Уны төрлө командировкаларға ебәреп һынай, яуаплы эштәр ҡуша, тәүге көндән үк көслө журналистар янына ултыртып ҡуя. Бындай юғары старт, әлбиттә, уға ҙур үҫеш бирә.

Башҡорт донъяһына һулыш өрәләр

Бер ни тиклем ваҡыт Фирҙәт Ғәлиев менән “Тәмле”не төшөрә. “Алыҫ араларҙы яҡынайтып”, “Замандаш” кеүек тапшырыуҙарҙа ла эшләй. Салауат Хәмиҙуллин менән һөйләшеү иһә уның артабанғы яҙмышын хәл иткән осраҡ булып сыға. Билдәле журналист һәм тарихсы уға “Башҡорттар” тигән яңы проект асылыуы тураһында әйтә һәм үҙенең редакцияһына эшкә саҡыра. Милләтебеҙгә, халыҡ тарихына ҡыҙыҡһыныуы көслө булған Нурия шунда уҡ ризалаша һәм уның менән эшләй башлай. Ҡыҙҙы уның ябайлығы һоҡландыра.

– Ул бер ҡасан да эшемә ҡы­ҫылманы, кәңәш һораһаң, ярҙамһыҙ ҡалдырманы. Үҙаллылыҡҡа өйрәт­те. Шул осорҙа күп тарихсылар менән таныштым. Уларҙың төньяҡ-көнсығыш башҡорттары проблема­һын өйрәнеүе, яҡтыртыуы минең өсөн бик фәһемле булды, яңы офоҡтар асты. Шул яҡтарға командировкаларға барырға ярата инем. Бер хәл хәтерҙә ҡалған. Асҡын районында ветеран бабай беҙҙең менән һөйләшә торғас, илап ебәрҙе: “Мине диалектым өсөн армияла татар тине лә ҡуйҙылар, ә мин бит башҡорт”. Бабайҙы бик йәлләп ҡайттым.

Башҡортостан юлдаш телеканалында биш йыл эшләй ул, әммә уға тормошон йәнә ҡырҡа үҙгәртергә тура килә. Тормош иптәше Силәбе ҡалаһына эшкә төшә, улар күрше өлкәгә күсеп китергә ҡарар итә. Әлбиттә, ҡапыл икенсе мөхиткә барып эләгеү тәүҙә еңел дә бирелмәгәндер, тик үткер Нурия аптырап ҡалмай. Каналда эшләгән сағында ул төбәккә әллә нисә тапҡыр командировкаға килгәнлек­тән, бында Башҡортостан Республи­каһының даими вәкиллеге барлы­ғын да белә, шуға күрә Силәбегә күсеү менән урындағы башҡорт­тарҙы эҙләй башлай. Иң тәүҙә ҡалалағы әүҙемсе Риф Молҡа­мановҡа мөрәжәғәт итә. Ул вәкиллеккә барырға кәңәш итә. Унда ҡыҙҙы Ҡоншаҡ башҡорто Миңлегөл Йомағолова ҡаршы ала. Апай менән бик матур итеп аралашалар. Һәм күп тә үтмәй, уны эшкә саҡырып шылтыраталар.

– Кеше эшенә ҡыҫылғым килмәне, үҙемдең идеяларым күп ине, шуға күрә вәкил Амур Хәбибуллинға, Силәбелә башҡорт телендә киң матбуғат сараһын булдырғым килә, тинем. Ул был идеяны хупланы һәм мине ҡанатландырҙы. 90-сы йылдарҙа – “Туған тел”, аҙаҡ “Уралым” исеме менән сыҡҡан һәм туҡтап ҡалған гәзитте тергеҙергә ҡарар иттем, – ти Нурия.

Шулай итеп, “Уралым” баҫма­һына яңы һулыш өрәләр. Ул яңы форматта һәм төҫлө булып сыға башлай. Башта гәзит һигеҙ битле була. Ижади коллектив бер аҙ ҡурҡып та ҡала: шул тиклем күләмде нисек тултырырға? Урын­дағы ҡоролтай рәйесе Морис Йосопов матур идеялары менән ярҙам итә. Бер заман улар һигеҙ биткә һыймай башлағас, гәзитте 12 битлек итергә булалар. Халыҡ төрлө яҡтан килеп, эҙләп йөрөп ала милли баҫманы. Артабан интернетта ла эшмәкәрлектәрен әүҙемләш­терәләр. Заманса төрлө акциялар ойоштороп, гәзиттең данын тағы ла нығыраҡ тараталар. Хәҙер уның тиражы – 15 мең дана! Мәҡәләләр башҡорт һәм рус телдәрендә донъя күрә.

Гәзит эше әүҙемләшкәс, 2016 йылда Нурия телетапшырыу ойоштороу идеяһы менән яна башлай. Өлкә каналында тәүҙә “ҡулығыҙҙан килһә, эшләп ҡарағыҙ” тип кенә әйтәләр. Тапшырыу өсөн Башҡорт­остан менән Силәбе өлкәһе ара­һындағы хеҙмәттәшлек тураһын­дағы килешеү нигеҙендә “ОТВ” каналында бушлай эфир бирелә. Ә инде эш ойошторолоп, алға киткәс, уларҙы бик юғары баһалайҙар.

Һәр береһе – үҙ урынында

Әйткәндәй, башҡорттарҙың үҙ тапшырыуы барлығын күргән башҡа милләт вәкилдәре, уларға мөрәжәғәт итеп, матбуғат сараларын асыуҙа ярҙам һорай. Шулай ябай ғына башланып киткән эш ҙур бер медиахолдингка әйләнә.

Нурия Иҡсанованың эшмәкәр­леге баһаланмай ҡалмаған, әлбиттә. Ул Силәбе губернаторы Алексей Текслерҙың милли сәйәсәт өлкәһендәге беренсе премияһы лауреаты булған, Башҡортостан Башлығы Радий Хәбировтың Рәхмәт хаты менән наградланған.

Нурияның Силәбелә йәшәүенә алты йыл ваҡыт үтеп тә киткән, шуға күрә был төбәк башҡорттары ниндәй сифаттарға эйә икәнен яҡшы белә.

– Силәбе башҡорттары – рухлы, көслө кешеләр. Халыҡ юғалып ҡала торғандарҙан түгел: емертеп эшләй­ҙәр, шарт-шорт әрләп ташлайҙар. Телдәре ҡатыраҡ, улар Башҡорт­останда йәшәгән милләттәштәре кеүек һөйләшә алмай. Уларҙың яҙмаларын әҙәби телгә ҡулай­лаштырһаҡ, төҙәтһәк, кәмһенәләр, шуға күрә мөмкин булған ерҙә урындағы диалектты ҡалдырырға тырышабыҙ, – ти Нурия. – Конкурс, фестивалдәрҙә урындағы халыҡ еңһә, бик ҡыуанабыҙ. Мәҫәлән, әле беҙ Ҡоншаҡ ҡыҙын республика кимәлендәге “Һылыуҡай” матурлыҡ бәйгеһенә әҙерләйбеҙ. Уға тап ошо яҡта йәшәгән башҡорттарҙың милли кейемендә сығыш яһауҙа ярҙам итәсәкбеҙ.

Нурияның фекеренсә, халҡыбыҙ­ҙың байлығы – төрлөлөктә. “Беҙ – бик көслө халыҡ, шуға күрә ҡайһы саҡта бер төптән генә эшләп тә китә алмайбыҙ. Мәҫәлән, Силәбелә башҡорттарҙың 20-нән ашыу йәмәғәт ойошмаһы бар. Уларҙың һәр береһе үҙ урынында, тик саҡ ҡына тығыҙыраҡ хеҙмәттәшлек итһәк, көсөбөҙ ҙә нығыраҡ булыр ине. Шул ҡыуандыра: беҙҙең “Уралым” гәзите лә ниндәйҙер кимәлдә йәмәғәт ойошмаһына оҡшай бара. Ул – Башҡортостандың Силәбегә һәм Силәбенең Башҡортостанға булған тәҙрәһе”, – ти ҡыҙ.

Нурияның тағы бер күҙәтеүе ҡыҙыҡ булып тойолдо. Силәбе башҡорттары һирәк күсеп йөрөй. Егеттәре бик көслө. Шуғалыр ҙа, бәлки, был яҡтан көрәшселәр һәм спортсылар күп сыға. Ҡатын-ҡыҙҙар ҙа көслөрәк, тип иҫәпләй Нурия. “Миңә шул ҡыҙыҡ тойолдо: Силәбе башҡорто ҡатын-ҡыҙы тәүҙә үҙенә сәй яһап ала, ә Башҡортостанда йышыраҡ башта өлкән йәштәге ир-атҡа хөрмәт күрһәтәләр”, – тип йылмая ул.

– Башҡортостан менән иңгә-иң терәп эшләү Силәбе башҡортта­рының абруйын тағы ла нығыраҡ күтәрер, тип иҫәпләйем. Был сәйәсәт – Башҡортостан Башлығы Радий Хәбиров, йәш һәм халыҡ араһынан сыҡҡан вице-премьер Азат Бадрановтың урындағы баш­ҡорттарҙы яҡшы белеүенең һөҙөм­тәһе, тип уйлайым. Силәбеләрҙе Башҡортостан тормошонда ҡайнап йәшәү рухландыра, республика мәнфәғәтен хәс­тәрләүгә йәлеп итә. Тарихи-мәҙәни үҙәктең барлыҡҡа килеүе лә был хеҙмәттәшлекте нығыта. Силәбеләргә үҙ диалекттарында сығыш яһау, аралашыу мөмкинлеген биреү, уларҙың йола­ларындағы, милли ғөрөф-ғәҙәт­тәрендәге һәм ҡараштарындағы төрлөлөктө хөрмәт итеү милләте­беҙҙе көсәйтә, – ти Нурия.