Ирәктеләр илендә

Ирәкте башҡорттарына һәйкәл

2019 йылдың йәмле йәйендә ирәкте башҡорттары ерендә – Тә­тешле районына сәфәр ҡы­лырға насип булды. Шул саҡта ирәкте башҡорттарының көнит­меше, йә­шәйеше менән яҡындан таныш­тыҡ, кешеләре менән ара­лаштыҡ. Ирәкте башҡорттары үҙҙәренең тарихы менән ныҡлап ҡыҙыҡһына, шәхестәрен онотмай. Тәтешле ерен­дә 28 быуын нәҫел ебе шәжә­рәһен төҙөгән Бәхте­гә­рәй Арманшин менән аралашыу был төбәк халҡында башҡорт рухы йәшәүен күрһәтте. Ул, Ғәли Соҡорой яҙма­ларына таянып, бай йөкмәткеле шәжәрә ағасы төҙөгән. Ғәли Соҡоройҙоң ейәне Ғарифул­ла Кейековтың яҙмалары менән дә ныҡлы таныштырҙы тәтешлеләр.

Үҙҙәренең ҡара-табын-ирәкте башҡорттары икәнлектәрен иҫбат­лап, район үҙәге Үрге Тәтешленән Иҫке Соҡор ауылына табан боролған оло юл сатында Ирәкте (Ҡара-табын) ырыуы башҡорт­тары иҫтәлегенә һәйкәл асыуҙары – үҙе бер мәртәбә. Әйткәндәй, берәй ырыу һәм ырыу башлығы хөрмәтенә ҡуйылған һәйкәлдәр республикала бик һирәк.

Башҡортостандың Рәсәй дәү­лә­тенә үҙ ирке менән ҡушы­лы­уы­ның 450 йыллығына арнап, 2007 йылда Бөрйән районының Тарауыл яланында ете ырыуға бағышлап ырыу бағанаһы ултыртылды. Шул сарала ҡатнашырға насип булды. Шулай уҡ “Красноусол” шифаханаһы эргәһендәге изге сығанаҡтар эргәһендә Күр­пәс-Табын тоҙ ҡайнатыу ҡаласы­ғының элекке урынында, Иван Грозныйға илсе булып барған Күрпәс бейгә арнап һәйкәл асылды. Ә бына ирәктеләрҙең бер ырыуға ғына арнап төҙөп ҡуйған ошондай изге башланғысын башҡа ырыуҙар ҙа күтәреп алыр, тип ышанғы килә.

Ғәли Соҡорой музейында

Тарихтан билдәле булыуынса, XV быуаттарҙа уҡ ошо тирәлә ирәкте башҡорттары йәшәгән һәм Иҫке Соҡор ауылы табындарҙың үҙәк ауылын тәшкил иткән. Был хаҡта башҡорт халҡының уҡы­мышлы заты, шағир, мәғрифәтсе Ғәли Соҡорой яҙып ҡалдырған. Уның ейәне Ғарифулла Кейе­ков­тың яҙмаларында быларҙы табыр­ға була. Заманында был төбәк хал­ҡына Иҫән хан, һуңғараҡ Уса даруғаһының Ирәкте улысы старшинаһы Шәриф Кейеков етәкселек иткән. Күренекле дин әһеле, мәғрифәтсе, шағир Ғәли Соҡоройҙоң музейында ошондай мәғлүмәттәр менән таныштыҡ. Музей етәксеһе З. Арманшина тарихи шәхестең тормош юлы һәм ижады хаҡында ентекләп һөйләне. Ғәли Соҡорой хаҡында бында яҡты иҫтәлектәр һаҡлана, уның ҡәбере һәр саҡ тәртиптә тотола.

Илсе Иҫән хан ҡәберлеге

Тәтешлеләр тағы ла бер тарихи шәхес – Иҫән хан ҡәберен дә ҡәҙерләп һаҡлай, тәрбиәләп тора. Хәҙер ялан уртаһында тиерлек тороп ҡалыуға ҡарамаҫтан, ҡәбер­лек тимер ҡойма менән уратып алынып, мәрмәр таҡтаташ ҡуйыл­ған, ҡәбер ташы ла иғтибарҙы йәлеп итерлек. Башҡорттарҙа хан титулы бирелмәгән, бейҙәр генә булған, тиеүселәр табылыр. Эйе, юғары община башында башлыса бейҙәр торған. Әммә ил-көнгә ҡурҡыныс янағанда, халыҡты берләштереү маҡсатында абруйлы бейҙәрҙе аҡ кейеҙгә күтәреп хан иткәндәр. Иҫән хан – шундай шәхестәрҙең береһе, һәм ул – төньяҡ-көнбайыш башҡорттарын тәүгеләрҙән булып Рус дәүләтенә ҡушҡан тарихи шәхес.

Ирәкте башҡорттары Иҫән хан етәкселегендә 1554 йылда уҡ Иван Грозный менән килешеү төҙөгән һәм аҫабалыҡҡа грамоталар алып ҡайтҡан. Иван Гроз­ныйға илсе булып барыусыларҙан әлегә Тамъян ырыуы башлығы Шағәле Шаҡман менән Ирәкте ырыуы башлығы Иҫән хандың ғына ҡәберҙәре билдәле. Иҫән хан ҡәберлеген тоталитар совет власы йылдарында ла тәтешле­ләр ҡәҙерләп, тәрбиәләп торған. Вафатына 500 йыл самаһы ваҡыт уҙыуға ҡарамаҫтан, Иҫән хан ҡәберлеге бөгөн дә балҡып ултыра һәм ошо төбәк халҡының башҡорт рухлы (татар теленә яҡын диалектта һөйләшһәләр ҙә) булыуы хаҡында һөйләй.

Билдәһеҙ осоусыға һәйкәл

Тәтешлеләрҙең тағы ла бер тарихи урыны – билдәһеҙ летчик­тар иҫтәлегенә төҙөлгән һәйкәл менән дә таныштыҡ. Иҫке Соҡор ауылы кешеһе К.Ш. Исмәғилев һөйләүенсә, Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында Көйөҙә (Куеда) ауылы эргәһендә летчиктар әҙерләү мәктәбе эшләгән. 1944 йылда кү­некмә мәлендә ошо мәктәп самолеты һәләкәткә тарый. Самолет инструкторы һәм курсант – йәш кенә ҡыҙ вафат була. Ялан урта­һындағы һәләкәт урынына тәтеш­леләр осона ҡыҙыл йондоҙ ҡаҙал­ған бейек һәйкәл эшләп ҡуйған. Тарихты онотмағандары өсөн уларға “Афарин!” тиергә генә ҡала.

Тәтешле ерендә татарсаға тартым һөйләшһәләр ҙә, саф баш­ҡорт рухлы булған легендар шә­хес, еңел атлетика буйынса Европа чемпионы, БДБ дәүләттәре, элекке СССР-ҙың күп тапҡыр призеры, халыҡ-ара спорт мастеры Нәсибулла Хөснуллин, һөнәре буйынса үҙе инженер булһа ла, тарих менән ныҡлы ҡыҙыҡһынған, яҙыу-һыҙыу эшенә маһир Рәфит Фәйзрахманов кеүек уҙамандар менән танышырға насип булды. Нәсибулла Хәбибулла улы менән киләсәктә яҡынданыраҡ таныштырырмын әле.