Шәхестәргә бай төбәк

Ҡаңны ырыуына, Бүздәк районынан тыш, Туймазы, Мишкә, Бөрө, Кушнаренко, Дүртөйлө, Благовар төбәктәре ҡарай.

Ҡырҡтан ашҡан башҡорт ырыуы ара­һында Ҡаңны ҙурлығы һәм тарихы, мәҙә­ниәте, әҙәбиәте, сәнғәте, ижтимағи тормошонда сағыу эҙ ҡалдырған күренекле шәхестәргә бай булыуы менән әсир итә. Ҡаңны вәкилдәре Шәйехзада Бабич, Муллайән Халиҡов, Флорид Бүләков, Факиһа Туғыҙбаева, Хәким Ғиләжев, Али Карнай, Ғабдулла Ғиләжев, Таңсулпан Бабичева, Фидан Ғафаров, Зыя Нуриев һәм башҡалар башҡорт тарихында, мәҙәниәтендә, сәнғәтен­дә һәм әҙәбиәтендә яҡты эҙ ҡалдырыуға өлгәшкән.

Йыйын башланыр алдынан Бүздәк райо­ны хакимиәте башлығы Азат Арыҫлановты, Бөтә донъя баш­ҡорттары ҡоролтайы Баш­ҡарма комитеты рәйесе Ғәлим Яҡу­повты һәм башҡа мәртәбәле ҡунаҡ­тарҙы йола буйынса бауырһаҡ, ҡы­мыҙ, йыр-бейеү менән тәбриклә­неләр. Аҙаҡ уларҙы бай күргәҙмә көтә ине. Бүздәктән генә түгел, Ҡаң­ны ырыуына ҡараған башҡа ра­йондарҙан – Мишкә, Туймазы, Дүрт­өйлө, Благовар, Бөрөнән дә ҡул эштәренән күргәҙмә тупланған. Уларҙың һәр береһенә туҡталды ҡунаҡтар. Ошонда уҡ улар был ырыу­ҙың күренекле вәкилдәре Сыртлановтарҙың һәм Халиҡов­тар­ҙың шәжәрә ағастары менән дә танышты.

Тамаша залында ҡунаҡтарҙы, матбуғат һәм киң мәғлүмәт сарала­рын, делегаттарҙы тәү башлап Бабич “тәбрикләне”: театрлашты­рыл­ған тамашала уны һынландыр­ҙы­лар, сәхнәнән шағирҙың “Ҡурай­ҡай­ға” тигән шиғыры яңғыраны. Артабан иһә ырыуҙың тарихын төҙөгән шәхестәрҙең образдары үҙ һүҙен әйтте.

Бүздәк районы хакимиәте баш­лығы Азат Арыҫланов йыйында ҡатнашыусыларҙы Бүздәк районы­ның мәҙәни, ижтимағи тормошо менән таныштырҙы, тап ошо төбәк­тең хужалыҡ тармағында үҫешкән район булыуын, Башҡортостанға күп продукция тәҡдим итеүен билдәләне, бүздәктәрҙең мәҙәни тор­мошо хаҡында һөйләне. “Кеше­нең тарихи тамырҙарын белеүе мөһим”, – тип тамамланы ул һүҙен.

Хакимиәт башлығынан һуң президиум ағ­залары ла телмәр тотто. Уларҙың һәр бе­ре­һе был сараның әһәмиәте, Ҡаңны ыры­уының үҙенсәлектәре, ошо үҙенсәлек­тәрҙе хәҙерге заман шарттарында һаҡлап ҡалыу хаҡында фекерҙәре менән сығыш яһаны.

Ҡаңнылар фекер уртаҡлашты

Йыйынға ырыу тарихын бар­ларға, уның күренекле шәхестәрен иҫкә алырға, көнүҙәк мәсьәләләрҙе уртаға һалып һөйләшергә, килә­сәккә ниәттәр менән уртаҡлашырға 91 делегат йыйылды. Уларҙың араһынан Башҡортостандан Ҡаңны ырыуына ҡараған төньяҡ райондар вәкилдәре докладтар менән сығыш яһаны.

Ошо ырыу вәкиле, Башҡортос­тандың халыҡ шағирәһе Факиһа Туғыҙбаева видеояҙма аша яҡташ­тарына ҡотлау менән мөрәжәғәт итте, Ҡаңны ырыуына арналған поэмаһынан өҙөк уҡып ишеттерҙе.

Ошо ырыу хәрәкәте ветераны, Баш­ҡортостандың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәт­кәре, “Мираҫ” йыр һәм бейеү ансамбленең художество етәксеһе, Шәйехзада Бабич нәҫеленән Нәфирә Иҡсанова ла йыйында телмәр тотто.

Благовар районы вәкиле Элиза Шәфиева сығышын шәжәрәләргә арнаны, “Ҡаңны ыры­уының Шәжә­рә байрамын район кимәлендә үт­кә­рергә йыйынабыҙ”, – тип белдерҙе. Бүздәк районының тарихты һәм тыуған яҡты өйрәнеү музейы етәксеһе Алина Дулатова Ҡаңны ырыуы вәкилдәренең Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыу тарихын бәйән итте.

Ҡаңны-Төркәй ауылынан баш­ҡорт теле һәм әҙәбиәте уҡытыусы­һы Фәриҙә Сәғәҙиева: “Беҙ башҡорт теленең Дим һөйләшендә аралаш­ҡан балалар менән эшләйбеҙ. Һөйләшебеҙ әҙәби телгә яҡын, әммә айырмалары ла бар, – тип билдәләне һәм был айырмаларҙы һанап үтте. – Төньяҡ баш­ҡорттары Дим һөйләшендә лар-ләр ялғауын ҡулланып һөйләшә, һ өнө урынына ҫ өнөн әйтә. Әҙәби телде белеү яҡшы, әммә ерле һөйләш тә һаҡланырға тейеш. Ике һөйләш тә беҙгә берҙәй ҡәҙерле”.

Бүздәктән Зилә Мостафина сығышын ошо ерҙә тыуып үҫкән, Башҡорт автономия­һын төҙөүҙең инешендә торған күренекле сәйәсәт эшмәкәре Муллайән Халиҡовҡа арнаны, шәхестең исемен мәңгеләштереүҙең зарурлығын билдәләне.

Был йәһәттән Бүздәк районында 2018 йылдан алып “Халиҡов уҡыуҙары” ғилми-ғәмәли конферен­цияһы ойошторола, ә март айында Бүздәктең 1-се мәктәбе алдында Муллайән Халиҡовҡа бюст асыласаҡ. Зилә Мостафина президиумдан күренекле шәхес исемендәге дәүләт премияһын булдырыу тәҡдимен резолюцияға индереүҙе һораны.

Ҡаңны ырыуына ҡараған райондар араһында Кушнаренко ла бар. Был төбәк вәкиле Илүзә Хәммәҙиева ырыу вәкилдәре йәшәгән ауылдар тарихы менән таныш­тырҙы, Ҡаңны ырыуына ҡараған башҡорт ауылдарында йәшәгәндәрҙең үҙ ерҙәренә аҫабалыҡ хоҡуҡтары булыуын, шулай уҡ удмурт, типтәр, мишәрҙәр менән йәнәш татыу йәшәүҙәрен билдәләне.

Тыуған яҡты өйрәнгән Рафаэль Ситдиҡов иһә Туймазы районы исе­менән сығыш яһаны. Ул Ҡандра-Ҡотой ауылының шәжәрәһе хаҡында һөйләне.

“Элек ауылда йәшәгән ата-бабаларыбыҙ бер үк нәҫелдән булыуҙары хаҡында уйлап та бирмәгән, ә шәжәрәне өйрәнгәс, бар ауылдың бер-береһенә туған булыуы асыҡ­ланған. Ауылыбыҙға йышыраҡ ғалимдар, тарихсылар килеп, халыҡ менән осрашып һөйләшеүҙәр, лекциялар алып барһындар ине. Беҙҙең мәҙәниәт йорто ла яңы, иркен, унда Башҡортостандың мәҙәниәт әһелдәрен көтәбеҙ”, – тип Ҡандра-Ҡотой ауылының сәләмен еткерҙе ул трибунанан һәм тағы ла бер хәл ителеүҙе көткән мәсьәләгә туҡталды: был ауылда мәктәп ябылған.

“Мәктәп юҡ икән, ауыл да бөтә, тиҙәр. Был йәштәрҙең дә ауылда ҡалмауына сәбәп булып тора”, – тине делегат.

Ҡандракүлдең төньяҡ ярында урынлаш­ҡан Ҡандра-Ҡотой ауылына йыл да ял итеү­селәр килеп тулыусан икән, был мәсьәләгә лә иғтибарҙы йәлеп итте Рафаэль Ситдиҡов, ял итеүҙе ойоштороу системаһын булды­рыуҙы һораны.

Мишкә районынан Мөнир Нурисламовтың сығышы халыҡты йәнләндереп ебәрҙе. Бабич нәҫеленән булған Ҡаңны ырыуы вәкиле Мишкә башҡорттарының тарихи, мәҙәни тормошо хаҡында һөйләне.

“Районыбыҙ башҡорттарынан күп күре­некле шәхестәр сыҡҡан: Шәйехзада Бабич, Кирәй Мәргән, Али Карнай, Флорид Бүләков, Марат Рави, Нәфирә Иҡсанова”, – тине ул.

Дүртөйлө районынан Мәүлимә Мөфтиева был райондың ете ауылының Ҡаңны ырыуына ҡара­уын әйтеп үтте һәм шул ауылдар­ҙың береһе Иҫке Байыштың шәжәрәһе менән таныштырҙы. “Ҡаңны ырыуының күренекле шәхестәр теҙмәһенә Фәррәх сәсән инмәгән, ошо һорауға иғтибар бирһәк ине. Ул 1944 йылда халыҡ сәсәне исеменә лайыҡ булған кеше”, – тине ул сығышында.

Мөһим ҡарарҙар ҡабул ителде

Делегаттарҙың телмәренән һуң, ҡағиҙә булараҡ, Ҡаңны ырыуының гербы, гимны, советы раҫланды. Ҡаңны ырыуы советының рәйесе итеп Ғәли Шәғәлиев һайланды. Ул – Ҡаңны-Төркәй ауыл биләмәһенең хакимиәт башлығы.

Йыйында резолюция ҡабул ителде, төп ҡарарҙарға түбәндәгеләр инде:

* Башҡорт халҡының милли үҙенсәлеген, туған телен һаҡлауҙы төп бурыс итеп алырға, милләт хаҡында хәстәрлек күрергә;

* Башҡортостан Башлығы Радий Хәби­ровҡа Муллайән Халиҡов исемендәге дәүләт премияһы булдырыу тәҡдиме менән мөрә­жәғәт итергә;

* Төньяҡ-көнбайыш башҡорттары диалектында уҡыу әсбаптары сығарырға;

* Ошо уҡ диалект нигеҙендә балалар баҡсаларында яңы төркөмдәр тупларға;

* Урындағы тыуған яҡты өйрәнеү­селәргә ярҙам ҡулы һуҙырға;

* Тарихи тамырҙарҙы өйрәнеү маҡсаты менән Шәжәрә байрамдары ойошторорға;

* Халиҡовтар араһының Шәжәрә байрамын үткәрергә;

* Ҡаңны ырыуы йәштәрен респуб­лика кимәлендәге ҙур сараларға, форумдарға йәлеп итергә;

* Сәләмәт тормошто пропагандалау йәһәтенән спорт саралары уҙғарырға;

* Ырыуҙың сайтын, мәғлүмәт майҙанын булдырырға;

* Күренекле шәхестәр исемлеген раҫларға;

* 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы са­фында һуғышҡан Ҡаңны ырыуы башҡорт­тарының исемдәрен мәңгеләштерергә;

* Ата-әсәләр менән башҡорт телен һайлап уҡытыу йәһәтенән аңлатыу эшен көсәйтергә;

* Бүздәк районында етештерелгән продукция нигеҙендә башҡорт кухняһының брендын булдырырға;

* Ҡаңны ырыуының коммерцияға ҡарамаған ойошмаһын төҙөргә.

Йыйында ғәҙәттәгесә, тантаналы рәүештә штандарт тапшырылды. Эстафетаны Баҡалы районы хакимиәте вәкилдәре ҡабул итеп алды, йыйын уҙғарыу сираты Юрмый ырыуына күсте.

Бүздәк районы.