Туймазылар милли кейемде данланы

Башҡорт милли кейеме – ул халыҡтың матди-мәҙәни мираҫының сағыу кәүҙәләнеше, донъяға үҙенсәлекле ҡарашының сағылышы. “Башҡорт кейемендәге һәр деталгә ниндәйҙер мәғәнә һалынған, ундағы һәр биҙәк тәрән, хатта сакраль мәғәнәгә эйә, – ти “Селтәр” башҡорт милли кейеме студияһы етәксеһе Фатима Хәйретдинова. – Биҙәктәр тәбиғи ерлеккә нигеҙләнгән, төрлө сәскә, ҡош, хайуан һындары урын алыр булған”.

Кәкребаш ауыл мәҙәниәт йорто етәксеһе Зөләлә Рәйес ҡыҙы Төхвәтуллина башҡорт ҡатын-ҡыҙҙарының сағыу ҙа, күркәм дә кейем өлгөләре менән рухланып, уның тураһында йөкмәткеле итеп үҙенсәлекле тамаша ҡорорға ниәт итә. Әлеге башланғысы район ха­кимиәте, айырып әйткәндә, мә­ҙәниәт бүлеге, уның етәксеһе Рәмзин Рәфҡәт улы Әбсәләмовта ла хуплау таба. Шулай итеп, яҙ башының бер көнөндә Туймазы районының Кәкребаш ауылында үҙенсәлекле байрам ойошторолдо ла.

“Ҡусҡар” башҡорт милли кейеме буйынса оҫталыҡ дәресе” тигән сәхнәләштерелгән сағыу тамашаға ҡунаҡтар, бихисап милли кейем оҫталары йыйылды. Улар ара­һында район мәҙәниәт бүлеге етәк­сеһе Рәмзин Әбсәләмов, “Тамға” ижади берләшмәһе етәксеһе, төньяҡ-көнбайыш башҡорттары кейемен өйрәнеп, уны этнографик нөсхәгә нигеҙләнеп тергеҙгән, таратыуға күп көсөн һалған Зөлфиә апай Краснова, Өфөнөң “Селтәр” башҡорт милли кейеме студияһы етәксеһе Фатима апай Хәйрет­динова, ойошма ағзалары Әлфиә Әхтәриева, Ғәбиҙә Вәлиева апайҙар, билдәле йырсы “Без – башҡортлар” ойошмаһы ағзаһы, Туймазы районы шәжәрәһе буйынса вәкил Альберт Исмаил да бар ине.

Йыр-бейеү менән үрелеп барған тамашала замансалаштырылған, йәғни стилләштерелгән кейем­дәр­ҙән торған дефиле ҡарарға мөмкин булды. Төп иғтибар, тәбиғи, баш­ҡорт ҡатын-ҡыҙҙарының традицион кейеменә бирелеп, уның айырым төбәктәргә хас үҙенсәлектәре, тарихы менән таныштырып үттеләр.

Башҡорт милли кейеме тура­һында һүҙ алып барғанда, бик мө­һим мәғлүмәтте күҙ уңынан ысҡын­дырырға ярамай. Ғалим-этнографтар уны ете локаль төргә бүлә. Һәр береһе үҙенсәлекле; айырым бер төбәккә хас тегелеше, биҙәк­тәре, нағыштары, туҡымаһы буйын­са ла айырылырға мөмкин. Бына улар:

– төньяҡ-көнсығыш башҡорт­тары кейеме;

– көньяҡ-көнбайыштыҡы;

– көньяҡ-көнсығыштыҡы;

– үҙәк;

— көнсығыштыҡы;

– Һамар-Ырғыҙ;

– төньяҡ-көнбайыш башҡорт­тарыныҡы.

“Ҡусҡар” тамашаһында ошо ете төбәккә хас милли кейемде күрһәтергә тырыштылар. Уларҙың ҡайһы бер айырмалыҡтарын һүрәтләүгә туҡталып китәйек.

1. Төньяҡ-көнсығыш яҡта (Әй, Йүрүҙән, Үрге Ҡариҙел буйҙары) йәшәгән йәш башҡорт ҡатын-ҡыҙҙары кейеменең үҙенсәлекле һыҙаты: улар күлдәк өҫтөнән алъяпҡыс бәйләгән, өлкәнерәктәр камзул (бишмәт) кейгән. Алъяпҡыс башта эш өҫтөндә кейә торған әйбер булып йөрөһә, тора-бара уның күркәм итеп биҙәлгән байрамса төрө лә танылыу алған. Трапеция рәүешендәге, тотошлайы менән тәңкәләрҙән торған биҙәүес – оҙон муйынса түште муйындан алып билгә тиклем ҡаплап торған. Бишмәт, башҡа өҫ кейемен бер төҫтәге туланан теккәндәр, улар тәңкәләр менән дә, сигеп тә биҙәлгән.

2. Көньяҡ-көнбайыш (Дим буйы) башҡорттарының кейеме затлылығы менән айырылып торған. Кейем нигеҙе – балитәкле күлдәк сигеп биҙәлер булған. Өҫтөнән мәрйен, тәңкәләр менән биҙәлгән оҙонса түңәрәк рәүешен­дәге һаҡал (ҫаҡал) кейелгән.

3. Көньяҡ-көнсығыш башҡорт ҡатын-ҡыҙҙарының кейеме тегелеше, төҫө яғынан тыйнаҡ булған. Кейем өсөн башлыса тула баҫҡандар: көндәлек өҫ кейемен тегергә мәллә (русса – грубое сукно), ә байрамсаһына буҫтау (русса – тонкое сукно) тотонолған. Киндерҙән тегелгән күлдәкте ҡыҙыл, йәшел, зәңгәр, һирәк саҡта һары буяуға манғандар. Көндәлек тормошта кәзәкей, байрамда елән кейгәндәр.

4. Үҙәк кейем комплексына Инйәр буйы башҡорттарыныҡы ҡарай. Өҫ кейеме – елән. Ҡатын-ҡыҙҙарҙың төп биҙәүесе – трапеция рәүешендәге йә яртылаш түңәрәк һаҡал. Йәштәрҙең тағы бер биҙәүесе – елкәлек. Кейем тегеүҙә, биҙәүҙә йәнлек тиреһе лә киң ҡулланылған.

5. Көнсығыш (Урал аръяғы) башҡорттары кейеме тураһында һөйләгәндә, уны башҡа яҡ кейеменән айырып торған кәләпүш – бейек, йомро түбәле бүректе телгә алыр кәрәк. Уға елкәне, ҡолаҡ һәм яурынды ҡаплап торған япма беркетелгән. Кәләпүште башкейем тип тә атағандар. Ул, ҡашмау кеүек үк, мәрйен, тәңкәләр менән биҙәлер булған. Ҡурған башҡорттарын башҡа яҡтарҙан айырып торған биҙәүестәр –түште ҡаплап торған яға, арҡаға төшөп торған иңһәлек.

6. Һамар-Ырғыҙ башҡортта­рында ир-аттар – кәзәкей, ә ҡатын-ҡыҙҙар елән кейгән, яулыҡ, шәл ябынған. Биҙәүестәрҙән селтәр ҙә, һаҡал да таҡҡандар. Йылы кейем туланан, йәнлек тиреһенән тегелер булған.

Ҡатын-ҡыҙҙарҙың яратҡан биҙәүесе көньяҡ-көнсығыштың селтәренә лә, көньяҡ-көнбайыштың һаҡалына ла оҡшаған. Муйынға мунсаҡ, мәрйен таҡҡандар. Йәштәр оҙонса түңәрәк йә өсмөйөш рәүешендәге елкәлек тә кейгән. “Һамар өлкәһе башҡорттары милли үҙаңды юғалтмай, халыҡтың традицион матди һәм рухи байлығын бөгөнгә тиклем ҡәҙерләп һаҡлап килә”, – тип еткерҙе тамашасыға байрамды ойоштороусылар.

Иң аҙаҡтан сараны ойоштороусы хужалар – төньяҡ-көбайыш башҡорттарына һүҙ бирелде.

7. Төньяҡ-көнбайыш башҡорт ҡатын-ҡыҙҙары туҡыусылыҡ менән шөғөлләнгән. Киндерҙән ирҙәр күлдәге, ыштан, алъяпҡыс, өҫ кейеме теккәндәр. 19-сы быуат ахырында ҡатын-ҡыҙҙар күлдәгенә бил тәңгәлендә яҫы әүеркә ҡуйыу таралған. Күлдәктәр башлыса ҡыҙыл йә һары төҫтәге туҡыманан тегелгән. Биҙәүестәрҙән һырға, сәсҡап, арҡалыҡ, дәүәт, яғасыл­быры таҡҡандар. Ирҙәге ҡатындар “франсуз яулыҡ”, ә әбейҙәр яурынды ҡаплап торған аҡ төҫтәге ҡыйыҡса ябынған. Ҡатын-ҡыҙ кейемен бер нисә төрлө ҡалпаҡ тулыландырып торған. Ҡыҙҙар иһә таҡыя кейгән.

Сарала төньяҡ-көнбайыш баш­ҡорт ҡатын-ҡыҙҙарының боронғо кейем өлгөләре менән бергә заманса итеп тегелгән, йәғни стил­ләш­терелгән варианттары ла күрһәтелде. Уларҙың авторы – исеме таныла барған дизайнер-этнограф, “Тамға” ижади берләшмәһе етәксеһе, район-ҡала, республика, төбәк-ара конкурс, фестивалдәр лауреаты Зөлфиә Рәшит ҡыҙы Краснова.

Башҡорт милли кейеменә бағышланған был сара талантлы туймазыларҙың йыр-бейеүҙәре менән биҙәлде. Бында ҡурай, башҡорт халыҡ йырҙары яңғыраны, үлемһеҙ “Ете ҡыҙ” сәхнәне иңләп, тамашасыны әсир итте.

Шәп баш­ланғыстарҙы ауыл хакимиәте баш­лығы Рузил Байраҡ улы Ғафаров йөҙөндә урындағы хакимиәт тә, район хакимиәте лә күтәрмәләп, дәртәләндереп, хуп­лап торғас, эш тә ырай, халыҡтың ҡыҙыҡһы­ныуы ла арта. Кәкребаш­тарға, яңынан-яңы идеялар менән янған ауыл мәҙәниәт йорто етәксеһе Зөләлә апай Төх­вә­туллинаға илһам ташламаһын, тип теләргә ҡала.