Ҡәнзәфәр бей – башҡорт халҡының легендар улы

Һуңғы ваҡытта үҙеңдең тамырҙарың, халҡыңдың килеп сығыу тарихы менән ҡыҙыҡһыныу модала (был һүҙҙең яҡшы мәғәнәһендә) булып китте. “Үткәндән башҡа киләсәк юҡ” тигән әйтем хаҡ. Тарих спираль буйынса үҫешә, тимәк, күп быуаттар элек булған ваҡиғаларҙың ҡабатланыу ихтималлығы мөмкин генә түгел, ә мотлаҡ. Үҙ ырыуыңды, тамырҙарыңды өйрәнеү өсөн төп сәбәптәрҙең береһе был. Һәр аҡыллы кеше үҙенең ғаилә, ырыу тарихын белергә, шулай уҡ иленең, йәнтөйәгенең үткәне менән ҡыҙыҡһынырға тейеш.

“Кем беҙ?” – был һорау, минеңсә, һәр аңлы кешене ҡыҙыҡһындыралыр. Әммә шәжәрәңде өйрәнеү “бер әбей һөйләгәйне” тигән кимәлдә генә ҡал­маһын ине, кемдеңдер һүҙенә генә нигеҙләнмәһен, ә ысын документтарға таянылған булһын. Эйе, был мөһим белемгә эйә булыу ваҡыт та, аҡса ла талап итә. Һәм, тәү сиратта, был эш менән шөғөлләнеү өсөн теләк кәрәк. Ундайҙар күп түгел. Әммә бар улар. Шуларҙың береһе – Ғүмәр Әндәрйәнов.

Бүздәк халҡы уны мировой судья булараҡ белә. Эше күп булыуға ҡара­маҫтан, ул һәр буш минутын яратҡан шөғөлөнә – тыуған төйәгенең шәжә­рәләр тарихын өйрәнеүгә бағышлай. Ошо йүнәлештәге уңыштары һәм ҡаҙаныштары хаҡында уның үҙенән һораныҡ.

“Тамырҙарыңды белеү һәр кемгә үҙенең кем икәнлеген аңларға ярҙам итә. Шул уҡ ваҡытта һәр кемдә үҙ хал­ҡы, ғаиләһе өсөн яуаплылыҡ тойғоһо нығына. Төплө мәғлүмәткә эйә булғас, бер-береңде ситләтеү кеүек нәмәләр юҡҡа сыға. Уйлап ҡараһаң, һәр ғаиләлә ғорурланырға мөмкин булған кешеләр бар. Улар хаҡында белергә ынтылыу заман­даштарыбыҙҙың илебеҙ үткәненә ҡарата ҡыҙыҡһыныуын тергеҙер, тип ышанам. Үҙемә килгәндә, шәжәрәне өйрәнеү минең өсөн шөғөл генә булып ҡалманы, ә тормошомдоң мәғәнәһенә әүерелде”, – һөйләшеүҙе ул ошо һүҙҙәр менән башлап ебәрҙе.

– Ғүмәр Мәхмүт улы, ҡасан үҙе­­геҙҙә тарихи эҙләнеүҙәргә ҡы­ҙыҡһыныу барлығын аңла­нығыҙ?

– Мәктәп йылдарында уҡ. Быға тарих уҡытыусыһы Шәрифулла Тереғолов йоғонто яһаны. Әйткәндәй, ул үҙе лә мырҙалар нәҫеленән.

– Ата-бабаларыбыҙ хаҡында мәғлүмәтте, ғәҙәттә, атай-әсәйҙәр еткереүсән...

– Беҙҙең ғаиләлә лә шулай булды. Мин өлкәндәрҙең беҙҙең Дистановтар нәҫеленең ысын вәкиле булып кем тороуы хаҡында һөйләүҙәрен кинәнеп тыңлай инем. Бер легенда мәңгелеккә хәтеремдә уйылып ҡалды.

– Нимә хаҡында ине ул? Беҙгә лә һөйләп ишеттерегеҙ әле?

– Был тарих беҙҙең райондың Ҡыҫҡайылға ауылында быуындан-быуынға тапшырыла килә. Элек батша осоронда ошо ырыуҙың кейәүҙә­ренең береһе ҙур ғына байлыҡ туплаған. Әммә уға үҙенең ябай ғаилә­нән сығыуы тынғы бирмәгән. Дистан-бей тоҡомонан булған ҡатынының фамилияһына эйә булыу өсөн ул батша ярандарына яҡшы ғына ришүәт түләгән. Йәғни билдәлелек, мәртә­бәлелек һатып алған. Бына ошо ваҡиға ла мине үҙ шәжәрәмде тағы ла ныҡлыраҡ өйрәнергә мәжбүр итте. Ғөмүмән, тарихта бындай хәлдәр йыш осраған. Улар донъя әҙәбиәте клас­сикаһы өлгөләрендә лә сағылыш тапҡан. Беҙҙең илдә ундай күренеш­тәр үҙгәртеп ҡороуҙан һуң әүҙем­ләшкән. Хәтерегеҙҙәлер, үҙәк телека­налдарҙа яңы барлыҡҡа килгән граф һәм сауҙагәрҙәр ауыҙҙарынан төкөрөк сәсеп, өҫтәлгә һуғып үҙҙәренең дворянлығын иҫбат итә торғайны. Әле лә бар улар. Беҙҙең районда элек-электән юғары ҡатлам вәкилдәре йәшәне. Әммә улар ошо ҡатлам вәкилдәренә хас булғанса белем­леләр, тыйнаҡтар, үҙҙәренең килеп сығышы хаҡында һөйләп йөрөмәйҙәр. Был үҙе үк күренеп тора. Мәҫәлән, XVI быуаттан башлап темников кенәздәре һәм арса мырҙалары йәшәй...

– Һөйләшеүебеҙҙең төп тема­һы­на әйләнеп ҡайтайыҡ. Мин, ҡа­­тын-ҡыҙ булараҡ, һеҙҙең шкаф­тағы нескә фарфорҙан яһал­ған бик үҙенсәлекле боронғо сер­визға иғтибар итмәй ҡалманым...

– Ул антиквариат Кузнецов фарфорынан. Олатайым Шакир Әндәр­йә­новтан ҡалған. Башҡа әйберҙәр ҙә бар ине, әммә үкенескә күрә, күбеһе юғалған.

Олатайым Октябрь революция­һы­на тиклем Өфөлә икмәк етеште­реү­селә – икенсе гильдия сауҙагәре, бил­дәле меценат Костеринда эшлә­гән. Бәләкәй генә сағынан уҡ йомошсо малай итеп хеҙмәткә алынған һәм приказчиккаса үрләгән. Олатайым ауылға ҡартайған ата-әсәһе янына ҡайтырға йыйынғас, сауҙагәр уны үҙенең иң яҡшы ялсы ҡыҙына өйлән­дергән. Бирнәгә ат, тормош өсөн кә­рәк-яраҡтар тейәлгән арба биргән. Был сервиз да шунан килгән һәм бөгөнгө көнгәсә һаҡланған. Тик кәләше ауылға килеп еткәс ҡапыл арбанан һикереп төшкән һәм бысраҡҡа сумған. Ул еңел ситса күлдәктә, аҡ ойоҡбашта булған. Һу­ңынан станцияға алып барып ҡуйыу­ҙарын һораған һәм киткән урынына әйләнеп ҡайтҡан. Тимәк, был 1914 йылдан һуң булғандыр. Тимер юл Бүздәктә 1914 йылда төҙөлгән бит.

–Һеҙ ҡасан үҙ нәҫелегеҙҙе өйрәнә башланығыҙ?

– Ике меңенсе йылдар башында. Башҡортостанда шәжәрәләр мәсьә­ләләре күтәрелә башлағас, ошо тема­ға бәйле китаптар уҡырға тотондом. Шәжәрә һәм архивтарҙа һаҡланған та­рихи документтар ярҙамында беҙ тарихи дөрөҫлөктө тергеҙә алабыҙ. Билдәле булыуынса, башҡорттар элек ырыуҙар булып йәшәгән. Һәр ырыу менән старшина-бей идара иткән. Йы­йындар уҙғарылған. Ҡоролтай – дөйөм йыйын Өфө янындағы Ҡара­уыл һәм Чесноковка тауҙарында үткән. Ул осорҙа Имән ҡала менән Ноғай ханы хакимлыҡ иткән, Мең ырыуы башҡорттары уға буйһонған. Ҡыҫҡаһы, документтарҙы өйрәнгәндән һуң мин үҙебеҙҙең көслө һәм күп һанлы “Мең” ырыуы вариҫтары булыуыбыҙға инандым. Меңлеләр 12 ырыуҙан торған.

– Ғүмәр Мәхмүт улы, һеҙҙең ҡабилә атамаһы нимәне аңлата?

– Ул “меңле” һүҙенән барлыҡҡа кил­гән – меңәрләгән тигәнде аңлата. Борон меңлеләр Дим, Өршәк йылға­лары, Асылыкүл ярҙарында, Сәр­мә­сән, Ҡармасан, Минзәлә, Яйыҡ, Сөн, Аҡтаныш, Ҡариҙелдең түбәнге ағы­мында, Ағиҙел, Кама йылғалары буйында урынлашҡан. Меңлеләрҙең ниндәйҙер өлөшө – Ҡазан ханына, ҙурыраҡ өлөшө Нуғай урҙаһына буйһонған.

– Һуңғы йылдарҙа республикала тарихи шәхестәргә иғтибар арта. Мәҫәлән, меңлеләрҙең иң йәш ихтилал етәксеһе Ҡәнзәфәр бейгә. Һеҙҙең нәҫелегеҙгә уның ниндәй ҡыҫылышы бар?

– Туранан-тура. Дистан бей Ҡәнзә­фәр бейҙең улдарының береһе булған. Күптән түгел уның биш улы барлығы иҫбатланған. Мәғлүмәттәргә ҡарағанда, Дистан бей 1550 – 1630 йылдарҙа йәшәгән. Уның ике улы булғанлығы билдәле – Мәхмүт бей һәм Әхмәт бей. Болтас бей ҙә булған, улымы, ейәнеме – төрлө сығанаҡ­тар­ҙа төрлөсә әйтелә. Дистан нәҫеле йәшәгән ерҙәр Һарайлы-Меңле улусы тип аталған. Уға әлеге Бишбүләк, Шиш­мә, Миәкә, Дәүләкән, Благовар, Бүздәк һәм Башҡортостандың башҡа райондарының тораҡ пункттары, шулай уҡ Татарстандың Сәрмән, Туҡай, Аҡтаныш, Минзәлә райондары ингән. 1830 йылдан беҙҙең нәҫелде Әндәр­йән Дистанов дауам итә. Ул умар­тасылыҡ, баҡсасылыҡ менән шөғөл­ләнгән, баҡсаһында ҡарбуз, ҡауын, бик күп емеш ағастары үҫтергән. 100 йәшенә ике йыл ҡалғас, вафат була. Уның вариҫы Шакир Әндәрйәнов һуғыш йылдарында колхоз рәйесенең урынбаҫары булып эшләй. Әйткәндәй, Әндәрйәнов фамилияһын ул ғына йөрөткән, ә башҡалар Дистанов булған.

– Һеҙҙең ата-бабаларығыҙ әлеге Бүздәк районына ҡасан күсеп ултырған?

– Фараз итеүҙәренсә, Ырымбур экспедицияһы начальнигы И.Кирилов һәм уның ярҙамсыһы А.Тевкелевҡа ҡораллы ҡаршылыҡ күрһәткәндәре өсөн уларҙың ерҙәренә аҫаба хоҡуғын тартып алалар. Ата-бабаларыбыҙ аҫаба ерҙәре булған Минзәлә өйәҙендә йәшәгән. Бүздәк районына, атап әйткәндә Ҡыҫҡайылғаға, улар 1740 йылдарҙа килеп, Һубай-торе вариҫтарынан ҡуртымға ер алғандар. Әсәйем яғынан олатайымдың олата­һы Дистан бей ырыуының вәкиле Миңлебай Дистанов 1830 йылдарҙа Бәләбәй өйәҙенең Ҡаңлы волосының 12-се Башҡорт кантонының старши­наһы булған. 16 тирмәгә Бүздәк, Ҡыҫҡайылға, Көҙәй (Кузеево), Сынлы-Илсембәт, Тауҙар, Урзайбаш, Шығай, Яҡуп һәм башҡа ауылдар кергән. 12-се кантон начальнигы булып ул ваҡытта Шәйхәйҙәр Сыртланов торған – минең тормош иптәшемдең олатаһының олатаһы. Бүздәк районында ҡаңлыларҙан башҡа башҡорт ырыуҙары йәшәмәгән тип иҫәпләнә ине.

– Был бик ҡыҙыҡ, әлбиттә. Ә хәҙер эштәр нисек тора икән?

– Хәҙер, билдәле булыуынса, ҡаңлы, ҡобау-меңле (боронғо Өфө ярымутрауында йәшәүселәр), суб­меңлеләр һәм һарайлы-мең ырыу­ҙары йәшәй. Боронғо болғар ыры­уының йәнәй һәм елдәк башҡорттары ла бар. Башҡа ырыу вәкилдәренең йәшәүе лә ихтимал. Яңыраҡ ҡына әлеге Яңауыл районы биләмәһенән уран башҡорттары күсеп килгәнен белдем. Беҙҙең район ауылдары атамаһына күҙ һалыу ҙа етә – Ҡаран, Иҫке һәм Яңы Аҡтау, Бәйрәш, Уран, Яңауыл районындағы ауылдар – Ҡаран, Аҡтау, Бәйрәш, Уран башҡорт ҡәбиләһе йәшәй.

– Һеҙҙән ишеткәндәр буйынса шундай һығымта эшләргә була. Һеҙ башҡорттарҙың Меңле ырыуына ҡарайһығыҙ, шул уҡ ваҡытта һөйләшегеҙ һәм тышҡы ҡиәфәтегеҙ буйынса татарға оҡшағанһығыҙ.

– Бүздәк районы халҡы башҡорт теленең көнбайыш (Бәләбәй) диалектында һөйләшә, ә ул, ысынлап та, татар теленә бик оҡшаған. Өҫтәүенә, миндә татар ҡаны ла аға, сөнки әсәйем яғынан өләсәйем 1730 йылдарҙа беҙҙең райондың Өстүбә ауылына күсеп килгән, темников мырҙаһы Байкиевтың ырыу вәкиле булып тора. Меңәр йыллыҡ тарих осоронда төрлө халыҡтарҙың тамыр­ҙары һәм яҙмыштары бәйләнгән. Ҙур иҫәп буйынса, башҡорттарҙың “Мең” ырыуы урындағы башҡорттарҙың ноғайҙар менән ҡушылыуынан килеп сыҡҡан, улар, үҙ сиратында, Байкал районында монгол, татар һәм башҡа ҡәбиләләр менән күрше йәшәүсе монгол ҡәбиләләре манғыттарына барып тоташа.

Меңлеләр Уралға ҡасандыр Урҙаш-бей хан булып ултырған Маверранахрҙан килгән. Ул сыңғыҙ­сылар менән үҙ-ара һуғыштарға сыҙамай башҡорт ерҙәренә китә. Элек уны Санаҡлы-хан тиһәләр, баш­ҡорттар уны мең һаҙаҡлы Урҙас бей тип атаған.

– Был бик сетерекле, мәшә­ҡәтле эҙләнеү эшегеҙҙә кем һәм нимә ярҙам итә?

– Эйе, был эш ваҡытты бик күп ала. Интернетта күп эҙләнәм, тарихи әҙәбиәтте күп уҡыйым. Мин үҙем төр­ки дворяндары йыйылыштары ассо­циацияһы составына ингән башҡорт бейҙәре, тархандары һәм дворяндары йыйылыштары ағзаһымын.

Бөтә Рәсәй дворяндар йыйылышы һәм Бөйөк княгиня Романова вәкилдәре ҡатнашлығындағы Татар мырҙаларының 20 Мәжлесендә ҡатнаштым. Был кешеләр менән аралашыуҙан күп нәмәгә өйрәндем, рухи яҡтан байыйым.

Почёт грамоталары һәм Романовтар йорто барлыҡҡа килеүгә 400 йыл тулыуға арналған “1613 – 2013 Бөтә халыҡ ҡаһарманлығы юбилейы” миҙалы менән наградландым.

– Шулай итеп, беҙҙең бай йөкмәткеле һөйләшеүебеҙҙе йомғаҡлайыҡ. Билдәле булыуынса, киләһе 2022 йылда мең башҡорттарының башлығы (ҡорбашы) Ҡәнзәфәр бейҙең тыуыуына 490 йыл. Аңлауымса, һеҙ ҙә был әһәмиәтле ваҡиғанан ситтә ҡалмайһығыҙ?

– Әлбиттә. Үрҙә телгә алынған эштәренән тыш, ул башҡорт ырыу­ҙары араһынан беренселәрҙән булып Рәсәй империяһына үҙ ирке менән ҡушылыу тураһында килешеү төҙөй. Был бөтә Башҡортостан өсөн һәм Рәсәй ҡеүәтен нығытыуҙа хәл иткес ваҡиға була.

– Был уңайҙан ниндәй саралар ҡаралған?

– Тарихи шәхестең исемен мәңгеләштереү маҡсатында “Меңдәр ырыуы” төбәк йәмғиәт ойошмаһы советы ойоштороу комитеты төҙөнө һәм юбилейҙы лайыҡлы ҡаршылау өсөн саралар планын раҫланы.

Ҡәнзәфәр бейҙең ҡәбере ҡойма менән уратып алынды, һәм дөйөм ҡәберлекте лә яңы ҡоймалар эшләп тәртипкә килтереү, ғөмүмән, ауылдың тирә-йүнен рәткә килтереү эше башланды.

Тыуған ауылы – Шишмә районы­ның Ябалаҡлыла бюст ҡу­йырға йыйыналар. Йәнә, был ырыуға ҡараған һәр кем үҙенең ырыу ағасын төҙөп “Шәжәрә” бәйгеһендә ҡатнаша һәм ғаилә ҡомартҡылары менән уртаҡ­лаша ала, сөнки эҙләнеүҙәр һөҙөм­тәһе буйынса Ҡәнзәфәр бейгә арналған китап баҫтырып сыға­рыласаҡ.

Әйткәндәй, Ҡыҫҡайылға ауылы халҡы был сараға ҡушылған, хатта Ҡәнзәфәр бейгә бюст ҡуйырға ярҙам итергә теләгән бағыусылар ҙа табыл­ған. Шуға күрә битараф булма­ғандарҙы был сараларҙа ҡатнашырға саҡырам, мәғлүмәттәр, үҙегеҙҙең шәжәрәләрегеҙ һ.б. менән уртаҡ­лашығыҙ.

Бәлки, һеҙҙең яҙмаларығыҙ китапта урын алыр һәм үҙегеҙҙең тоҡо­моғоҙҙо, фамилияғыҙҙы мәңге­ләштерерһегеҙ һәм тарихҡа инеп ҡалырһығыҙ.

Светлана МОРАТОВА.