Ҡәнзәфәр бей – шишмәләрҙең данлыҡлы улы

Башҡортостанда арҙаҡлы шәхестәребеҙгә арналған күләмле саралар йыш уҙа. Был юҫыҡта Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы Башҡарма комитетының ҙур хеҙмәтен билдәләмәү мөмкин түгел. Мәҫәлән, яңыраҡ Шишмә районының Шишмә ҡасабаһында башҡорт халҡының данлы улы Ҡәнзәфәр бейҙең тормошона һәм эшмәкәрлегенә арналған “Ҡәнзәфәр бей – Мең ырыуының башлығы, дәүләт эшмәкәре” тигән фәнни-ғәмәли конференция булды. Уның Башҡорт тарихы йылында ойошторолоуы һәр йәһәттән дә отошло.

Кем ул Ҡәнзәфәр бей?

Башта ҡунаҡтар район мәҙәниәт йорто фойеһындағы бай күргәҙмә менән танышты, башҡорт халҡы­ның күренекле шәхестәре тураһын­да китаптар ҡараны, стендтағы шә­жәрәләрҙе өйрәнде. Халыҡ тигән­дән, конференцияға, шишмәләрҙән тыш, Дәүләкән, Әлшәй, Бишбүләк, Миәкә, Благовар һәм Бүздәк райондарынан, ғөмүмән, Мең ырыуына ҡараған төбәктәрҙән вәкилдәр саҡырылғайны. Улар араһында би­герәк тә тарих, башҡорт теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыларын, китап­ханасыларҙы, Ҡәнзәфәр бейҙең нәҫел-нәсәбен күреү һөйөнөслө булды.

Ҡунаҡтар әйтеүенсә, билдәле шәхестәр тураһындағы сараларҙы йышыраҡ ойошторорға кәрәк, ошондай фәнни-ғәмәли конферен­цияларҙың йәш быуынды илһөйәр­лек рухында тәрбиәләүҙә әһәмиәте ифрат ҙур.

Ғөмүмән, Ҡәнзәфәр бей тура­һын­да нимә беләбеҙ? Ул – 1532 йылда Ябалаҡлы ауылында тыу­ған, Мең ҡәбиләһе башҡорт­та­рының башында торған, тархан кимәленә күтәрелгән шәхес. Исеме есеменә тура килеп тора, ғәрәпсә­нән тәржемә иткәндә “арыҫлан” тигән мәғәнәлә. Китаптарҙа яҙылы­уынса, уның Ҡужабаҡты, Хоҙай­баҡ­ты, Ҡоҙаш һәм Дистан тигән улдары булған.

Бер нисә йыл элек ауылдағы зыяратта үҙенсәлекле ҡәбер ташы табылыуы хаҡындағы хәбәр бөтә донъяны шаулатҡайны. Ундағы иҫке төрки телендәге яҙмала был изге урында ниндәй кешенең ерләнгәне асыҡлана. Баҡтиһәң, ул Ҡәнзәфәр бейҙең ҡәбере икән. Шуныһы шатлыҡлы: Ҡәнзәфәр бейҙең ҡәбере таштар менән уратып алынған, уның һуңғы төйәге бул­ған иҫке зыярат тәртипкә кил­терелгән.

Сара башҡорт халҡының гимнына әйләнгән ҡурайҙа “Уралым” халыҡ көйөн башҡарыу менән асылды. Залдың көйҙө, тын ҡалып, аяғүрә баҫып тыңлауы ижадсыға ихлас рәхмәте булды ла инде.

Шишмә районы хакимиәте баш­лығы Ришат Мансуров ҡунаҡтарҙы тотош төбәк халҡы исеменән ҡай­нар тәбрикләне, райондың таныл­ған шәхестәргә бай булыуын бил­дәләне.

– Шишмә төбәге донъя мәҙә­ниә­тен байытыу һәм балҡытыу йә­һәтенән бихисап талантлы шә­хес­тәрҙе биргән, – тине Ришат Әнис улы. – Мостай Кәрим, Сәйфи Ҡу­даш, Муса Ғәли, Фәриҙә Ҡудашева, Динис Исламов, Зәйтүнә Бикбулатова ише бөйөк ижадсылар һәм башҡалар – шуға асыҡ миҫал. Тарихи шәхестәрҙән Мең ырыуы етәксеһе Ҡәнзәфәр бей айырым урын биләй. Бынан тыш, Хөсәйен­бәк менән Торахан кәшәнәләрен дә өҫтәү урынлы.

Дөрөҫ юл һайлаған

Оло сараға юридик фәндәр докторы, скульптор, Рәсәй Фәндәр академияһының Башҡортостан­дағы вәкәләтлеге етәксеһе Рафаил Зинуровты хөрмәтле ҡунаҡ итеп саҡырғандар ине.

Рафаил Нариман улы билдәлә­үенсә, танылған шәхестәрҙең исемен мәңгеләштереү эҙмә-эҙлекле дауам итә, башҡорттарҙың данлы улы Ҡәнзәфәр бейгә бюст эшләү – шуға асыҡ дәлил. Әйткәндәй, скульптор Башҡортостандың ете районында күренекле яҡташтары­быҙҙың һындарын эшләп ҡуйған.

– Бындай сараларҙың айырыуса үҫеп килгән йәш быуынға йоғонтоһо көслө, – тип дауам итте һүҙен Рафаил Зиннуров. – Ошо скульптура Шишмә районы халҡына минән бүләк булһын. Бюст урынлаш­ты­рыл­ған ер райондың иҫтәлекле урындарының береһенә әйләнер тип өмөтләнәм. Ижад емешем Башҡортостан гербы авторы Фазлетдин Ислаховтың һүрәтенә ҡарап эшләнде. Ғәжәп бит, башҡорттар, һынылышлы мәлдә Рәсәй составына ҡушылып, берҙән-бер дөрөҫ юлды һайлаған. Мең ырыуы башҡорттары Ҡәнзәфәр бей етәк­селегендә юғары даирәләргә дүрт илсене оҙатҡан булған. 

Фән докторы Рафаил Зинуров Ҡәнзәфәр бейҙең бюст макетын Шишмә районы хакимиәте баш­лығы Ришат Мансуровҡа тапшыр­ҙы.

– Ошо бюсты райондағы Тыуған яҡтың тарихын өйрәнеү музейына – түргә ҡуясаҡбыҙ, уны Ҡәнзәфәр бейгә арналған сараларҙа ҡунаҡ­тарға күрһәтәсәкбеҙ, – тип ышан­дыр­ҙы Ришат Мансуров. – Музей­ҙың бер мөйөшөнә мотлаҡ Ҡәнзә­фәр бей тураһындағы экспонаттар ҡуйыласаҡ.

Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы лауреаты, тарих фәндәре кандидаты Салауат Хәмиҙуллин һөйләүенсә, Ҡәнзәфәр бей – Дим буйының ғына түгел, тотош башҡорт халҡының олуғ шәхестәренең береһе. Ул иң беренсе булып батша ҡаршыһына юл тотҡан, Мең ырыуы башҡорт­тары исеменән Рус дәүләтенә ҡушылыуҙы һораған.

– Ҡәнзәфәр бей дөрөҫ юлды һайлаған, – тине Салауат Иш­мөхәмәт улы. – Хәҙер һәр беребеҙ уның сәйәси һиҙгерлеген һәм аҡыллы эш итеүен таный.

“Мең ырыуы” төбәк йәмәғәт ойошмаһы рәйесе Әхнәф Тимербулатов ошо көнгә хәтлем Ҡән­зәфәр бейҙең исемен мәңгеләш­тереү буйынса башҡарған эшмәкәр­леге, башҡа бихисап саралар тураһында отчет бирҙе. Ҡәнзәфәр бей ерлән­гән урындың тәртиптә тотолоуы, ҡәберенә таш ҡуйылыуы – шуға асыҡ миҫал.

– Беҙҙең районға килгән турис­тар өсөн киләсәктә Ҡәнзәфәр бей тыуған Ябалаҡлы ауылына экскурсия ойошторасаҡбыҙ, – тине Әхнәф Дәүләтйәр улы. – Ҡәнзәфәр бей башҡорт халҡының Рус дәүләте составында үҫешендә һәм аяҡҡа баҫыуында ифрат ҙур роль уйна­ған.

Әхнәф Тимербулатов әйтеүенсә, киләсәктә Ябалаҡлы ауылында Ҡәнзәфәр бей исемендәге тарихи-мәҙәни үҙәк асыу күҙ уңында тотола. Унда был шәхескә арналған музейҙың, төрлө фәнни-ғәмәли конференциялар уҙғарыу өсөн залдың булыуы шарт. Ауыл ҡапҡаһы янында Ҡәнзәфәр бейгә арналған стенд эшләп ҡуйыу ҙа эш планына индереләсәк.

Философия фәндәре докторы Фәнил Фәйзуллин белдереүенсә, башҡорттарҙың Ҡәнзәфәр бей һымаҡ арҙаҡлы шәхестәре бихисап.

– Мин сит илдәргә йыш сәфәргә сығам, – тине Фәнил Сәйет улы. – Бер нәмә мине аптырата, башҡа яҡтарҙан айырмалы, беҙҙең Өфө ҡалаһында күренекле яҡташтары­быҙға бәйле урам исемдәре бик аҙ. Был мәсьәлә өҫтөндә эшләргә лә эшләргә әле.

Башҡортостан Халыҡтар дуҫлы­ғы йорто директоры урынбаҫары Әлмира Ҡолдәүләтова Благовар районындағы Ҡәнзәфәр бей исе­мендәге “Һарайлы” тарихи-мәҙәни үҙәгенең эше менән таныштырҙы.

Бөтә донъя башҡорттары ҡорол­тайы ағзаһы Ғаяз Зариповтың һүҙҙәренә ҡарағанда, Ҡәнзәфәр бей кеүек билдәле кешеләрҙең исемен донъяға сығарырға һәм танытырға кәрәк.

– Яңы мәғлүмәткә эйә булғас, күҙҙәр асылып ҡалғандай тойолдо, – тине Ғаяз Фазул улы. – Ысынында, Ҡәнзәфәр бей – баһаланып бөтмәгән шәхес, асылмаған китап ул. Киләсәктә ижадсыларҙың уның тураһында әҫәрҙәр яҙырына ышанам.

Ябалаҡлы һәйкәлле булды

Төштән һуң ҡунаҡтар Шишмә районының Ябалаҡлы ауылына юл тотто, бында улар Ҡәнзәфәр бейгә бюст асыу тантанаһында ҡатнашты.

Ауылдың исеме ябалаҡ тигән ҡош менән бәйле, тиҙәр. Ул йәмле Дим йылғаһының һул ярында урын­лашҡан, 1780 йылдан билдәле. Мәсет, училище, өс һыу тирмәне, сауҙа лавкалары булған. Халыҡ иген сәскән, умарта тотҡан, мал аҫраған.

Бөгөн ауылда мәктәп һәм балалар баҡсаһы бөтөнләй юҡ, ҡыҙ­ҙарҙы һәм малайҙарҙы мәктәп автобусы Шөңгәккүл ауылы мәктәбе­нә уҡырға йөрөтә. Бында фельдшер-акушерлыҡ пункты, мәсет бар, ә элекке мәктәп бинаһын Үҙәк район дауаханаһының психоневрология диспансеры итеп үҙгәрткәндәр.

Бынан йыраҡ түгел ерҙә Яба­лаҡ­лы ҡурғандары һаҡланған. Шөң­гәккүл ауыл биләмәһенә ҡараған Ябалаҡлынан район үҙәге Шиш­мәгә 30 саҡрым тирәһе, тимер юл станцияһы йыраҡ түгел. Әле был ауылда 116 тирәһе йорт иҫәп­ләнә, уларҙа 220-гә яҡын кеше ғүмер итә.

Шул көндә иҫ киткес күркәм ғаилә – Ҡәнзәфәр бейҙең ауылдаш­тары Гөлфирә Ҡорбанова һәм Сабирйән Дәүләтшин менән танышыу бәхете тәтене.

Сабирйән Сәлимйән улы фе­ке­ренсә, Ҡәнзәфәр бейҙең исемен ха­­лыҡҡа кире ҡайтарыу һәр йәһәт­тән дә отошло, йәш быуын күренек­ле шәхестәрҙе белеп үҫергә тейеш.

Әйткәндәй, Сабирйән Дәүләт­шин ғүмере буйы “Заря” хужалы­ғында тир түккән, ә хужалыҡ “Таң” колхозы итеп үҙгәртелгәс, рәйес вазифаһын башҡарған.

– Мәктәпте тамамлағас, армияға алдылар, – тип хәтирәләргә бирелде ул. – Ватан алдындағы бурысты үтәү – изге йолаларҙың береһе. Элек бит әрме ҡайышын таҡмаған егеттәрҙе ҡыҙҙар бер саҡрымдан урап үтә торғайны. Армиянан һуң Башҡортостан ауыл хужалығы институтының (хәҙер – Башҡортостан дәүләт аграр университеты) механика факультетына уҡырға индем. Унан инде өйләндем.

– Ғөмүмән, Шишмә – таланттар төйәге, – тип һөйләй Гөлфирә Аҙ­нағол ҡыҙы. – Ижадсылар менән бер рәттән беҙҙең район уҡытыусы­лар, сәнғәт әһелдәре, спортсылар, агросәнәғәт хеҙмәткәрҙәре һәм бүтән йүнәлештәге уңғандары менән дан тота.

Гөлфирә Ҡорбанова оҙаҡ йылдар мәктәптә балаларҙы уҡытҡан, һөнәрен яратып башҡарған. Һан­дыҡ­тағы төрлө наградалары – уға күрһәтелгән хөрмәт билдәһе. Мә­ҡәлә геройҙарымдың икеһе лә –ошо Ябалаҡлы ауылынан, улар Ҡәнзәфәр бейҙең ауылдашы булыу менән сикһеҙ ғорурлана.

– Бынан ары Ябалаҡлыға халыҡ йышыраҡ килер, тип өмөтләнәм. Ни тиһәң дә, Ҡәнзәфәр бейебеҙҙең рухы тыуған яғына ҡайтты бит, – ти Сабирйән олатай.

Ул йәштәрҙең ауылда нигеҙ ҡор­мауына үкенес белдерҙе. Ҡайһы берәүҙәр Ябалаҡлылағы йортон дача итеп кенә тота икән. Һөҙөм­тәлә йәйгеһен халыҡ күбәйә, ә ҡыш, киреһенсә, ауыл тынып ҡала.

Рухы халҡына ҡайтты

Шулай уҡ Ҡәнзәфәр бейҙең нәҫеле – Бүздәк районы буйынса суд участкаһының мировой судья­һы Ғүмәр Әндәрйәновты күреү ҙә һөйөнөслө булды.

– Беҙҙә онотолған шәхестәргә иғтибарҙың бермә-бер артыуы ҡыуандыра, – тип һөйләй Ғүмәр Мәхмүт улы. – Ҡәнзәфәр бей тураһында ла шулай әйтергә мөмкин, ә ошо билдәле шәхес – туранан-тура нәҫелдәшем. Дистан бей Ҡәнзәфәр бей улдарының береһе булған да инде. Оҙаҡ эҙләнеүҙәр һөҙөмтәһендә уның биш улы булыуы асыҡланды. Ә Дистан бейҙең иһә ике улы – Мәхмүт бей менән Әхмәт бейҙең барлығы иҫбатланды.

Әйткәндәй, Бүздәк районынан дүрт вәкил булды. Иң ҡыҙығы, Ҡәнзәфәр бейгә бағышланған сара тураһында бер көн генә алдан ишетеп, Шишмә тарафтарына осоп тигәндәй килеп еткәндәр. Сараға өлгөрөүҙәре шатлыҡлы күренеш.

Ғүмәр Мәхмүт улы һөйләүенсә, Дистан бей нәҫелен уларҙың яғынан Әндәрйән Дистанов дауам иткән. Әндәрйәндең балаларынан берәү генә – Әндәрйәнов, ә баш­ҡала­рының бөтәһе лә Дистанов фамилияһын йөрөтә.

Ғүмәр Әндәрйәнов бәләкәйҙән тарих менән ҡыҙыҡһыныуын бил­дәләне, ә инде Ҡәнзәфәр бейгә яҡын туған булыуын белгәс, ҡы­уа­нысының сиге булманы.

Шишмә районы хакимиәте баш­лығы Ришат Мансуров бил­дә­лә­үенсә, тарихи шәхестәребеҙҙең исемен тергеҙеү – һәр йәһәттән дә ҡыуаныслы хәл. Киләсәктә тө­бәк­тә ойошторолған сараларҙа ҡунаҡтарҙы Ҡәнзәфәр бейҙең бюсы менән таныштырыу күҙ уңында тотола.

2019 йылда Ҡәнзәфәр бейҙең исемен мәңгеләштереү буйынса программа ҡабул ителгән. Әлеге сара – ошо программаның бер өлөшөн тормошҡа ашырыу ғәмәле ул.

– Арҙаҡлы шәхес Ҡәнзәфәр бейгә арнап үткәрелгән сараны ойоштороуға күп көс түккән Мең ырыуы кешеләренә мең рәхмәт, – тине Бөтә донъя башҡорттары ҡо­ролтайының Башҡарма комитеты ағзаһы Ғаяз Зарипов. – Хөрмәтле ябалаҡлылар, һеҙ ныҡ бәхетле, сөнки Ҡәнзәфәр бейҙең рухы халҡына ҡайтты. Ғөмүмән, тарих төпкөлөндәге шәхестәре­беҙҙе халыҡҡа һәр ваҡыт танытып тороу зарур.

“Мең ырыуы” төбәк йәмәғәт ойошмаһы советы рәйесе Әхнәф Тимербулатов әйтеүенсә, ошо бюст ҡуйылған урында киләсәктә тотош комплекс төҙөү күҙаллана, район буйынса турист маршруты билдә­ләгәндә, Ябалаҡлы ауылы ла инде­реләсәк, ә 2022 йылда Мең ыры­уының Ҡәнзәфәр бейгә бағышлан­ған ҙур йыйынын ойоштороу эш планына индерелгән.

Әхнәф Дәүләтйәр улы Марс Субаев, Ғүмәр Әндәрйәнов, Рафаил Зинуров, Рәүеф Ноғоманов, Хәлил Мәхийәнов, Әхәт Сәлихов, Салауат Вәликәев, Марс Юлдашев, Тимерғәле Усманов, Рәхмәт Исҡу­жин, Ғаяз Зарипов ише әүҙем һәм ныҡышмалдарға Рәхмәт хаттары тапшырҙы.

Сараны ойоштороусылар килә­һе йылдарҙа Шишмә һәм Ябалаҡ­лы ауылдары урамдарына Ҡәнзә­фәр бейҙең исемен биреүҙе хәстәр­ләйәсәген әйтте, Ҡәнзәфәр бей тураһында китап сығарыу ҙа күҙ уңында тотола икән.

Ябалаҡлы ауылынан Салауат хәҙрәт изге эштәргә фатихаһын бирҙе, сығыш яһаусы бүтәндәр ҙә Ҡәнзәфәр бейҙең бөйөклөгөнә дан йырланы, уның яҙмышын өйрәнеү буйынса маҡсатлы эштәр алып барылыуына шатлығын йәшермәне, Мең ырыуының данлыҡлы кешелә­ренең күплеген билдәләне.

- Илдар АҠЪЮЛОВ.

Шишмә районы.