Таусыларҙың бөгөнгөһө – көйлө, киләсәге – өмөтлө

– Зәкәриә Рәфғәт улы, Учалы тау-байыҡтырыу комбинатының бөгөнгө эшмәкәрлеген һеҙ нисек баһалайһығыҙ? Таусылар олпат юбилейҙы ниндәй уңыштар, ҡа­ҙаныштар менән ҡаршылай?

– Комбинаттың 65 йыллыҡ тарихында хеҙмәт коллективы һәр ваҡыт тотороҡло һәм һөҙөмтәле эшләне. Бөгөн дә планға алынған бар производство күрһәткестәре лә үтәлә: быйыл биш айҙа 2 миллион 600 мең тонна руда сы­ғарылды. Улар эшкәртелеп, 19 мең тонна баҡыр, 25,8 мең тонна цинк концентраттары етештерелде. Ошо арауыҡта 1,3 миллиард һумлыҡ капитал һалыуҙар үҙләштерелде. Уның яртыһы ағып төшөп йы­йылған сәнәғәт һыуҙарын таҙартыу ҡорол­маларының икенсе сиратын һәм Яңы Учалы ятҡылығында ер аҫты руднигы кеүек мөһим производство объекттарын төҙөүгә йүнәлтелде. Яңы Учалы руднигынан мәғдән сығара башлауыбыҙ – һуңғы йылдарҙағы иң ҙур ҡаҙа­нышыбыҙ, сөнки предприя­тиебыҙ­ҙың киләсәге уға ныҡ бәйле.

– Яңы Учалы руднигының мәғ­дән запасы 116 миллион тонна тәшкил итә. Ятҡылыҡты үҙләш­тереү комбинатты тағы дүрт тиҫтә йылға эш менән тәьмин итәсәк тигән һүҙ. Тап бер йыл элек мәғ­дән сығара башлағайныҡ. Бөгөн иһә төҙөлөш барған рудниктың 680-се горизонтынан өҫкә 390 мең тонна мәғдән күтәртелде. Йыл аҙа­ғынаса был күрһәткесте 420 мең тоннаға тиклем еткерергә сама­лайбыҙ.

Дөйөм алғанда, яңы рудникты төҙөү өсөн 19 миллиард һум аҡса сарыф ителәсәк, бөгөн уның 4,5 миллиарды үҙләштерелгән. “Шахта төҙөү идаралығы” подрядсы ойош­ма­һы күптән түгел шахта үҙәген про­ходкалау эштәренә тотондо. Был эште башҡарыу өсөн шахта өҫ­төндә кәрәкле ҡоролмалар ҙа әҙер.

850 метр тәрәнлектәге горизонт­тарҙа руданы үҙләштереүгә әҙер­ләү маҡсатында ҡаҙылма байлыҡ сығарыу урындары проходкала­на. 2029 йылға яңы рудник йылына 4,5 миллион тонна мәғдән сығарыу ҡе­үәтенә өлгәшәсәк тип күҙаллай­быҙ.

– Етештереүҙең һөҙөмтәлеле­ген күтәреү, сығымдарҙы кәме­теү өсөн даими рәүештә яңы техно­ло­гия­ларҙы үҙләштереп, ҡулланыр­ға тырышабыҙ. Мәҫәлән, йәй ай­ҙа­рында “Үҙелгә” руднигында ҡа­ҙыл­ма байлыҡтар сығарыл­ғандан һуң барлыҡҡа килгән бушлыҡты тултырыу өсөн ҡатыш­ма әҙерләүсе махсус комплекс­ты яңыртыуҙы планлаштырабыҙ. Ошо маҡсатта “БФК Инжиниринг” Рәсәй компа­нияһы уйлап тапҡан ультра­ваҡ­лау­сы тирмән ҡайтар­тыуға килешеү тө­ҙөнөк. Заман техноло­гияла­рының был алымын ҡулла­ныу бушлыҡ­тар­ҙы тулты­рыу өсөн ҡа­тышмалар әҙерләгәндә, цементҡа сығымдарҙы 30 про­центҡа кәме­теүгә мөмкинлек би­рәсәк.

Ошо уҡ йәмғиәт менән хеҙмәт­тәшлек итеү сиктәрендә, байыҡ­тырыу фабрикаһында концентрат­тарҙан күберәк металл алыу маҡсатында механоактиватор тип аталған махсус ҡоролмаға һынау үткәрҙек. Ыңғай һөҙөмтәләр өмөт­тәребеҙҙе аҡланы.

– Комбинат – Урал тау руда сәнәғәте предприятиелары араһын­да экология мәсьәләләре менән иң күп шөғөлләнгән предприятие. 1983 йылдан алып һыу таҙартыу өсөн биш нейтралләштереү стан­ция­һы төҙөлдө. Концентрат­тарҙы киптергәндә газ яғыулығы ҡулла­ныла, барлыҡ ҡаҙанлыҡтар мазуттан газға күсерелгән. Фабрикала концентраттар ҡыҫылған һауа ярҙа­мында киптерелә. Үҙегеҙ кү­рәһегеҙ, хәҙер торбалар төтәмәй. Бынан тыш, энергоэффектлы технологиялар индерергә тырышабыҙ. Һауаға сығарылған бысраҡты кәметеүгә генә түгел, энергия ресурстарын – газ, электр уты, һыуҙы артыҡ сарыф итмәү маҡсатын ҡуябыҙ.

Экология өлкәһендә сәнәғәт предприятиелары өсөн ҡанундар йылдан-йыл етдиләнә. Беҙ уларҙы мотлаҡ күҙәтергә тейешбеҙ, шуға күрә тирә-яҡ мөхиткә техноген тәьҫирҙе мөмкин тиклем кәметеү маҡсатында ҙур аҡса һалабыҙ.

Әлеге ваҡытта ағып төшөп йы­йылған сәнәғәт һыуҙарын таҙартыу­ҙың сифатын яҡшыртыу маҡса­тында таҙартыу ҡоролмаларының икенсе сираты төҙөлә. Яңы технологияларҙы ҡулланыу ҡорол­ма­ларҙың етештереүсәнлеген артты­расаҡ, таҙартыу сифаты балыҡ­сылыҡ хужалығында рөхсәт ител­гән концентрация нормаларына тиклем еткереләсәк – Яңы Учалы руднигы төҙөлөү айҡанлы был бигерәк тә актуаль. Төҙөлөш өсөн сарыф ителгән сумма 1,5 миллиард һум тәшкил итәсәк. 2022 йылда объектты файҙаланыуға тапшы­рырбыҙ тип күҙаллайбыҙ.

Фабрикала файҙалы ҡаҙылма­ларҙы байыҡтырыу процесы ҡал­дыҡтарын ҡуйыртыу комплексы – тормошҡа ашырылған тағы бер экологик проектыбыҙ. Был тех­нология байыҡтырыу ҡалдыҡта­рын ер өҫтөнә түгел, ә Учалы карье­рының эшкәртелеп бөткән уйымына һалыу мөмкинлеген бирҙе. Проектты ғәмәлгә индереү маҡсатында 1,4 миллиард һум аҡса тотонолдо.

– Эйе, миңә предприятие етәк­сеһе генә түгел, депутат булараҡ та ҡалала, байтаҡ ауылдарҙа булып, халыҡ менән йыш осрашырға тура килә. Урындағы мәсьәләләр менән яҡындан танышмын. Коллек­тивтың һөҙөмтәле эшләүе арҡа­һында, бөгөн беҙ райондың социаль объекттарын ремонтлауға, йыһаз­ландырыуға үҙ өлөшөбөҙҙө индерә алабыҙ. Әлбиттә, урындағы власть органдары менән килешеп эш итә­беҙ. 18 ауыл ултырағының береһе лә үгәйһетелмәһен тигән маҡсат та ҡуйыла. 2014 йылдан алып йыл һайын һәр ҡайһыһына 400 меңәр һум бирелә. Әлбиттә, комбинат хеҙмәткәрҙәренең төп өлөшө йәшә­гән ҡала ултырағы ла ситтә ҡалмай – һуңғы биш йылда 20 миллион һумдан ашыу суммаға ярҙам күр­һәтелде. Үҙәк ҡала дауаханаһын да иғтибарыбыҙҙан мәхрүм итмәй­беҙ – 9,4 миллион һумлыҡ ярҙам күрһәттек, шул иҫәптән интенсив терапия блогына алты реаниматор мониторы, стоматология ҡорамалдары, ауыл­дарҙа урынлашҡан 52 ФАП-ҡа беренсе медицина ярҙамы күрһәтеү приборҙары ҡайтартылды.

Шулай ҙа төп иғтибарҙы йәш быуынға йүнәлтәбеҙ. Йыл һайын бер нисә спорт секцияһының, түңә­рәктәрҙең эшмәкәрлеген финанс­лайбыҙ. Уларҙа 750-нән ашыу ба­ла өҫтәл теннисы, хоккей, боҙҙа фигуралы шыуыу, черлиндинг, шахмат, футбол, мотокросс, заман һәм бал бейеүҙәре менән шө­ғөлләнә. 2018 йылда ошо маҡсат­та 30 миллион һум аҡса йүнәл­телде. В. Терешкова исемен­дәге “Ҡалҡан” һауыҡтырыу лагерында һәр йәй миҙгелендә 1250 бала ял итә.

Мәҙәни өлкәгә лә иғтибар би­рәбеҙ. “Кристалл” бейеү студияһын һәм данлыҡлы “Ләйсән” бейеү ансамблен үҙ ҡанатыбыҙ аҫтына алдыҡ. Комбинат хеҙмәткәр­ҙәре­нең, ветерандарыбыҙҙың сәләмәт­ле­ген хәстәрләргә тырышабыҙ – йыл һайын 800 таусы, 100-ләгән ветеран предприятие шифаха­наһында һаулығын нығыта. Предприятиела биш спорт залы эшләй. Йыл һайын, шау-гөр килеп, егерме бер спорт төрө буйынса үҙебеҙҙең спартакиаданы уҙғарабыҙ.

Һәм, әлбиттә, лайыҡлы алмаш әҙерләүҙе лә онотмайбыҙ. Учалы тау сәнәғәте колледжын ярҙамы­быҙҙан айырмайбыҙ. Йәштәр ара­һында “Инженериада” кеүек ғилми-техник конкурс уҙғарыу ҙа изге традицияға әйләнде.

– Мин Силәбе өлкәһенең Ҡар­талы ҡалаһында тыуғанмын. Атайым йәш сағында Ҡаҙағстанда күмер шахтаһында хеҙмәт иткән. Уның эше хаҡында һөйләгәндәре бик мауыҡтырғыс ине. Шуға ла бала саҡтан тау, шахта эше бик кә­рәк­ле, ҡыҙыҡлы һөнәр икәнле­генә инанып үҫтем. Егет ҡорона ингәс, тәүҙә хәрби булырға ниәтлә­гәйнем. Тик атайымдың дөрөҫ йү­нәлеш биреүе миңә тау инженеры һөнәрен һайлауға этәргес булды тиһәм, яңылышмаҫмын. Магнитогорск ҡалаһында Г.И. Носов исе­мендәге дәүләт техник университе­тын тамамланым. Студент йылдарында уҡ яҡшы уҡытыусылар, остаз­дар менән аралашып йәшә­нем. Уларҙың ярҙамында фәнни эшкә тотондом. Уҡып бөткәс, Учалы тау-байыҡтырыу комбина­тының Йәштәр карьерында эш башланым. Берҙәм, татыу коллективта һөнәр нескәлектәренә төшөн­дөм, тәжрибәле хеҙмәткәрҙәр йәш­тәргә ихлас ярҙамлаша, йүнәлеш бирә, ныҡлы терәк була белә ине. Һөҙөмтәлә тау эшенә 36 йыл ғүмеремде бағыш­ланым һәм быға һис кенә лә үкенмәйем.

– Таусылар һәр ваҡыт юғары һөнәр оҫталыҡтары, эшкә яуаплы ҡарауы, производство мәсьәлә­ләрен хәл иткәндә берҙәм булыуы менән айырылып тора. Көрсөк йылдарында ла, тотороҡло ваҡыттарҙа ла комбинат производство про­граммаһын тулы күләмдә үтәне, үҙ средстволарына йәшәне һәм эшмәкәрлек итте. Предприятиебыҙҙың 65 йыллыҡ юбилейын ҡаршылап, мин коллективҡа оло рәхмәт һүҙҙәрен еткерәм, иң берен­се сиратта шахтерҙарға һәм байыҡтырыусыларға, хөрмәтле ветерандарыбыҙға – предприятие уларға, уларҙың һөнәр оҫталығына, тоғролоғона таяна. Данлы комби­натыбыҙ әллә нисә быуын шахтер­ҙар, байыҡтырыусылар, транспортсылар, төҙөүселәр, ғөмүмән, ошо ауыр, әммә маҡтаулы һөнәр менән бәйле һәр кемдең тырышлығы арҡаһында барлыҡҡа килгән изге эштәрҙе дауам итһен, сәскә атһын! Барыһына ла уңыштар, ныҡлы һаулыҡ, ғаилә бәхете, именлек теләйем!