Нимә ул банкротлыҡ?

– Динара Марс ҡыҙы, граж­дан­дарҙың банкротлығына бәй­ле мәсьәлә хәҙер көнүҙәк. Был туралағы закон беҙҙә ҡасан ҡабул ителде һәм әле уңышлы эшләй тип әйтеп буламы?

– “Граждандарҙың банкротлығы тура­һында”ғы федераль закон 2015 йылдың 1 октябрендә ғәмәлгә инде. Ошо осорҙа, биш йыл эсендә, Башҡортостандың Арбитраж судына граждандарҙы банкрот тип таныу тураһында 16 мең ярымдан ашыу ғариза килгән. Былтыр алты меңдән күберәк ғариза булған. Шулай итеп, федераль закон үҙ көсәнә ингәндән алып, биш йыл эсендә ете мең кеше бурысынан ҡотолған. Был иһә беҙҙең республикала закондың уңышлы эшләп килеүен күрһәтә.

– Ҡыҙғанысҡа ҡаршы, бөлгөн­лөккә төшкән граждандар һаны йылдан-йыл күбәйә. Шул уҡ ваҡытта төрлө сәбәп арҡаһында, мәҫәлән, сир, эште юғалтыу, килемдең кәмеүе һөҙөмтәһендә кредитын түләй алмаған граждандар бурыстарынан ҡотола. Халыҡҡа ярҙам итеү күҙлегенән ҡарағанда, был граждандар өсөн яҡшы, әлбиттә. Закон эшләй башлаған йылда 900 тирәһе кеше, былтыр дүрт мең ярым кеше банкрот тип танылған, йәғни банкрот­лыҡ хоҡуғынан, бурыстарҙан ҡотолоу мөмкинлегенән файҙа­ланыусылар йылдан-йыл арта.

– Банкротлыҡ – ул граждандың бурысын түләүгә һәләтһеҙлеге. Кредиторҙар алдында банкрот тип таныу тураһында ғаризалар менән кеше үҙе һәм, әлбиттә, креди­торҙар, банктар, һалым органдары Арбитраж судҡа мөрәжәғәт итә. Бурыс 500 мең һумдан ашһа, уны ваҡытында түләмәү срогы өс ай булһа, банкротлыҡ процедураһын башларға мөмкин. Күбеһенсә, кредит, ипотека займдарын түләй алмайынса, граждандар үҙҙәре ғариза яҙа. Был күренеш 80 проценттан ашыу осраҡта күҙәтелә.

– Был процедураның ике юлы бар. Беренсеһе – республиканың Арбитраж суды аша, икенсеһе – судтан тыш банкротлыҡ.

– Эйе, 1 сентябрҙән ябай проце­дура ғәмәлгә индерелде. Был үҙ­гә­рештәр буйынса, банкротлыҡ суд аша үтмәй, тимәк, арбитраж идарасылар раҫланмай. Граждандар ғариза менән үҙҙәре күп функциялы үҙәк офистарына мөрәжәғәт итә. Беренсенән, бурыс 50 меңдән 500 меңгә тиклем булһа һәм ул өс ай рәттән түләнмәһә, икенсенән, суд приставтары, мөлкәте булмау сәбәпле, гражданға ҡарата башҡа­рыу производство­һын бөтөрһә һәм яңы производство ҡуҙғатылмаһа, шул саҡта ғына граждан үҙен ябай процедура аша банкрот тип иғлан итә ала.

– Закон буйынса, граждандың барлыҡ мөлкәте, ипотекаға алын­ған фатиры, берҙән-бер йәшәү урыны булһа ла, һатыуға ҡуйыла. Берҙән-бер фатир, өй ипотекала түгел икән, һатыуға ҡуйылмай.

– Кредит алғанда банк йәки башҡа кредит ойошмаһы менән кредит алған кеше араһында килешеү төҙөлә. Был документта барлыҡ шарттар ҙа яҙыла: банк кредит аҡсаһын ниндәй шарт менән биреүен, ә кредит алыусы бурысын һәм проценттарҙы, башҡа түләү­ҙәрҙе ниндәй шарт менән ҡайта­расағын белергә мөмкин. Алынған аҡса, уны ҡулланған өсөн проценттар ваҡытында ҡайтары­лырға тейеш. Банкротлыҡ проце­дураһы индерелгән осраҡта штраф, пеня һәм башҡа финанс санкциялары, шулай уҡ граждан­дың бөтә бурыстары буйынса проценттар өҫтәү туҡтатыла. Шул уҡ ваҡытта бурыстарҙың төп өлөшө буйынса түләүҙәр һаҡлана.

– Ябай банкротлыҡ процеду­раһы бушлай үткәрелә. Ә инде Арбитраж суд аша үткән банкротлыҡ саралары сығымдар талап итә. Арбитраж идарасыға түләү хаҡы, процедура талап иткән сығымдар граждан иҫәбенән һәм мөлкәтенән түләнә. Граждан суд депозитына арбитраж идарасыға түләү өсөн аҡса күсерергә (бөгөн ул – 25 мең һум) һәм судҡа, ғариза менән бер рәттән, башҡа сығымдарҙы ҡаплар­лыҡ мөлкәт барлығын раҫлаған документтар бирергә тейеш.

– Күп функциялы үҙәк офистарына ғариза бирергә кәрәк. Документтарҙан иһә паспорт, СНИЛС, ғариза менән бергә кредиторҙар һәм дебиторҙар исемлеге лә бирелә. Судҡа мөрәжәғәт иткәндә граждандың матди хәленә ҡағылышлы документтар, шулай уҡ мөлкәтенең исемлеге, кредитор­ҙарҙың, бурыслы кешеләрҙең исемлеге, бурысҡа бәйле килешеүҙәр, ғаилә хәле тураһында документтар тапшырыла.

– Бөлгөнлөккә төшкән кеше кредит һорап банкка мөрәжәғәт итә ала, әммә ғаризала үҙенең банкрот булараҡ танылыу тураһында мәғлүмәтте күрһәтергә тейеш. Кредит биреү-бирмәү тураһында ҡарарҙы банк ҡабул итә.

– Яңы ғаризаны биш йыл үткәс кенә бирергә мөмкин. Әгәр ҙә ошо биш йыл эсендә кредитор йәки һалым органы ғаризаһы буйынса гражданға ҡарата банкротлыҡ эше асыла икән, уны бурыстарынан азат итмәйҙәр.

– Был осраҡта уның балаларына кем аҡса түләр?! Граждан алименттан азат ителмәй. Киреһенсә, ул беренсе сиратта түләнергә тейеш.

– Теге йәки был процедураны башлауҙы Арбитраж суд хәл итә. Күп осраҡта был граждандың матди хәленә һәм бурыстың күләменә бәйле. Әгәр ҙә граждандың килеме бар, суд тарафынан хөкөм ител­мәгән, быға тиклем банкрот тип иғлан ителмәгән икән, реабилитациялау процедураһының индере­леүе ихтимал. Был осраҡта бурысты ҡаплау тәртибе һәм ваҡыты күрһәтелгән план раҫлана. Әгәр ҙә бурыс күләме мөлкәттең хаҡынан күпкә ҙурыраҡ икән, мөлкәтте һатыу процедураһы индерелә. Был осраҡта мөлкәт һатыла һәм унан алынған аҡса кредиторҙар менән иҫәпләшеүгә ебәрелә.

– Дүрт субъектта – Чукотка, Алтай, Ингуш республикалары һәм Севастополдә – бер ғариза ла теркәлмәгән.

Судтан тыш шәхси банкротлыҡ буйынса иң күп мөрәжәғәттәр Санкт-Петербург, Мәскәү ҡала­ларына, Төмән өлкәһенә, Алтай крайына тура килә.

Банкроттар күп булған төбәктәр иҡтисади яҡтан үҫешкән. Уларҙа, бер яҡтан, граждандар бизнес менән әүҙем шөғөлләнә, кредиттар ала, икенсе яҡтан, кредиторҙар бурыс ҡайтарыу йәһәтенән әүҙем эш алып бара.

– Аңлашылып тора, кредит бирмәйә­сәктәр. Башҡа эҙемтә­ләренә килгәндә, был процедура ҡатмарлы тормош һәм иҡтисади хәлдә ҡалған, эшен, һаулығын юғалтҡан, шул арҡала килеме әҙәйеп, бурысын түләй алмаған граждандарға ярҙам итеү сараһы булараҡ индерелгән, шуға күрә был хоҡуҡтан уйлап, үлсәп кенә файҙаланырға кәрәк, сөнки сикләүҙәр етерлек. Мәҫәлән, мөлкәтең һатыла, булған банк карталарынан файҙа­ланыу мөмкин түгел, етәксе вазифаларға ҡуйыу йәһәтенән дә була.

– Юридик шәхестәргә ҡарата банкротлыҡ эше бурыстың күләме кәмендә 300 мең һум булған осраҡта Арбитраж суд тарафынан асыла ала. Юридик шәхестәргә ҡарата реабилитациялау проце­дура­ларының индере­леүе мөмкин – күҙәтеү, тышҡы идара, финанс-һауыҡтырыу һәм һуңғы сиратта –конкурс производствоһы. Ниндәй процедура индерелеүе шулай уҡ ойошманың матди хәленә, активтарының һатылыу-һатылма­уына, бурыстарының күләменә бәйле.

– Эш хаҡын түләү, әлбиттә, иң беренсе урында тора, республика­ның власть органдары быға ҙур иғтибар бүлә.

– Росреестр арбитраж идарасы­ларға ҡарата килгән ялыуҙарҙы ҡарай, ә уларҙың эшен үҙҙәре ағза булып торған профессиональ ойошма – арбитраж идарасылар­ҙың үҙкөйләнешле ойошмаһы – контролдә тота.

– Арбитраж идарасылар – шәхси профессиональ эшмәкәрлек менән шөғөлләнгән кешеләр. Арбитраж идарасы Рәсәй гражданы, юғары белемле, арбитраж идарасыларҙы әҙерләү йүнәлешендә берҙәм программа буйынса уҡыған, стажировка үткән, етәксе вазифаһында эшләү стажы булған кеше булырға тейеш. Суд тарафынан хөкөмгә тарттырылғандар арбитраж идарасы вазифаһында эшләй алмай.

Арбитраж идарасылар эшмәкәр­леге буйынса үҙҙәре ағза булып торған ойошмаға отчет бирә, ә банкротлыҡ процедураһы буйынса кредиторҙар суд алдында иҫәп­ләмә тота. Арбитраж идарасылар предприятиены ауыр хәлдән сығарыу, кредиторҙар менән иҫәпләшеү, предприятиены аяҡҡа баҫтырыу эшен алып барырға тейеш.

– Эйе, бының өсөн административ һәм енәйәт яуаплылығы бар.