Ҡоролоҡҡа тоғролоҡто ҡаршы ҡуйып

Дәүләт Йыйылышы – Ҡоролтайҙың пленар ултырышында үткәрелгән “Хөкүмәт сәғәте”ндә республика Хөкүмәте Премьер-министры урынбаҫары – ауыл хужалығы министры Илшат Фәзрахманов “2021 йылғы ҡоролоҡ арҡаһында Башҡортостан Республикаһының ауыл хужалығында тыуған хәл һәм уның эҙемтәләрен бөтөрөү буйынса саралар тураһында”ғы доклад менән сығыш яһаны. Крәҫтиәндәр тәбиғәт көйһөҙлөгөнә ҡаршы тороп өйрәнгән, әлбиттә, шулай ҙа ошондай һәр осорҙоң үҙ проблемалары етерлек, улар төрлө кимәлдә кисектергеһеҙ саралар күреүҙе талап итә. Илшат Илдус улына ошоға бәйле һорауҙар менән мөрәжәғәт иттек.

– Илшат Илдус улы, ауыл хужалығының игенселек тарма­ғындағы быйылғы ҡатмарлы эшмәкәрлеккә ниндәй баһа бирергә мөмкин? Ҡоролоҡ шарттары тотош Рәсәйгә хас булды, ахыры...

– Республикала иген һәм ҡу­ҙаҡлы культураларҙы урып алыу тамамланды. Бөтәһе 2,2 миллион тонна иген йыйылды. Был үткән йылдағынан ике тапҡырға аҙыраҡ. Шул уҡ ваҡытта игендең сифаты яҡшыраҡ. Әгәр ҙә былтыр етеш­тереүҙең дөйөм күләмендә 3-сө класлы бойҙай һигеҙ процент ҡына тәшкил итһә, быйыл ул 38 процент­ҡа етте. Арыштың да сифаты һәй­бәтерәк: былтыр был культураның беренсе класлыһы дөйөм уңыштың алты процентын алып торһа, быйыл ошо күрһәткес 32,5 процент булды.

Рәсәй төбәктәре буйынса ал­ғанда, иген һәм ҡуҙаҡлы культуралар етештереү кәмерәк : 15 сен­тябргә ҡарата ил буйынса уңыш гектарынан 26,5 центнер булды, был былтырғы кимәлдән 2,8 цент­нерға аҙыраҡ. Ошо уҡ көнгә ҡарата иген һәм ҡуҙаҡлы культураларҙың тулайым йыйымы 99,4 миллион тонна тәшкил итте – шулай уҡ үткән йыл менән сағыштырғанда  13,4 процентҡа кәмерәк.

Волга буйы федераль округында хәл ҡатмарлыраҡ. Былтыр уңыш гектарынан 25,4 центнер булһа, быйыл 15,8 центнер ғына. Һуғып алынған күләм үткән йыл 31 миллион тонна ине, быйылғыһы 18,4 миллион тоннаға ғына етте. Башҡортостан Волга буйы федераль округында һуғып алынған игендең кәмеү тиҙлеге буйынса өсөнсө урында тора – түбән төшөү 45,6 процент тәшкил итте. Ырымбур өлкәһендә был күрһәткес 60,6 процентҡа, Татарстанда 54,5 процентҡа кәмегән.

– Был хәл аңлашыла ла – йәй буйы ҡояш аяуһыҙ ҡыҙҙырҙы, ямғыр бөтөнләй булманы...

– Мәғлүм булыуынса, Башҡорт­остан  Башлығы Радий Хәбировтың бойороғона ярашлы, республи­каның 54 районында һәм бер ҡалаһында ғәҙәттән тыш хәл индерелгәйне. Барлығы 593 мең гектар ер зыян күрҙе, шул иҫәптән 304 мең гектарында үҫемлектәр юҡҡа сыҡты. Бынан тыш, Баймаҡ һәм Әбйәлил райондарында 500 гектар ерҙе ҡоротҡостар һәләк итте. Билдәле булыуынса, үҫемлектәр үҫеү һәм өлгөрөү осоронда рес­публиканың барлыҡ райондарында аномаль эҫе температура һәм дымға үтә ҙур ҡытлыҡ кисерелде. Бындай хәл 2010 йылда ла күҙәтелгәйне. Быйыл температура норманан 3,6 градусҡа юғарыраҡ, ә яуым-төшөм миҡдары ике тапҡырға аҙыраҡ булды. Май айынан алып август та­мам­ланғансы республика билә­мәһендә хәүефле агрометеорологик шарттар – тупраҡтың кибеүе, атмосферала дым булмауы һәм ҡоро ел иҫеүе – хөкөм һөрҙө.

– Күреп торабыҙ: респуб­ли­кабыҙ Хөкү­мәте ауыл хужалы­ғын ярҙамһыҙ ҡалдыр­май.

– Эйе, Башҡортостан Хөкүмәте был эҙемтәләрҙе еңеп сығырға һәм быйылғы уңышты һаҡлап ҡалырға йүнәлтелгән барлыҡ сараларҙы күрә. Ҡоролоҡ эҙемтәләрен бөтө­рөү өсөн оператив штаб ойошторолдо, саралар планы раҫланды һәм аҙна һайын ошо мәсьәлә буйынса кәңәшмә уҙғарылды, шул иҫәптән – райондарға сығып.

Ҡоролоҡ арҡаһында аграрийҙар­ҙың түләү һәләте кәмеү сәбәпле, республика Хөкүмәте уларҙың бурысын айырым ҡарау һәм түләү ваҡытын оҙайтыу тураһында кредит ойошмалары менән һөйлә­шеүҙәр үткәрҙе. “Рослизинг” менән дә лизинг түләүҙәре тураһында ошондай килешеүҙәр бар. Һөйлә­шеүҙәр барышында республи­каның иң ҙур кредит оцошмалары менән аграрийҙар алған кредит­тарҙы оҙайтыу буйынса киле­шеүҙәргә өлгәшелде. Хәүефле агрометеорологик шарттар тыуғансы уҡ ауыл хужалығы етештереү­селәренең сығымдары 2,7 миллиард һум тәшкил иткәйне. Ауыл ойошмалары 30 миллиард һум төшөм алып еткермәне.

– Быйылғы тәбиғәт шарттары мал аҙығы әҙерләүҙә лә ауыр­лыҡ тыуҙырмай ҡалмағандыр? Республикала мал һаны кәмеүгә табан китмәҫме?

– Башҡортостандың агросәнәғәт комплексы малсылыҡ тармағын аҙыҡ менән тәьмин итеүҙә лә проблемалар менән осрашты. Мал башы һанына ҡарап, республикала мал аҙығы әҙерләү планы 1 миллион 479,7 мең тонна тупаҫ һәм һутлы берә­мек тәшкил итә ине, шул иҫәптән ауыл хужалығы предприятиелары һәм крәҫтиән (фермер) хужалыҡтары өсөн – 1 миллион 5 мең тонна. Был һәр шартлы баш малға ҡарата 28 центнер мал аҙығы берәме­ге тура килергә тейеш тигән һүҙ.

Республиканың бөтә төр хужа­лыҡтарында бөгөн 946,9 мең баш һыйыр малы, 385,1 мең һауын һыйыр һәм 66,8 мең баш һарыҡ һәм кәзә иҫәпләнә. Былтырҙан ҡалғанын да иҫәпләһәк, һәр баш малға ҡарата 21 центнер берәмек мал аҙығы тура килә, был – кәрәк булған күләмдең 80 проценты. Әлеге көнгә бөтә үҫкән бесәндең 80 проценты, сенаждың кәрәк булған миҡдарының 66 проценты, силостың 60 проценты әҙерләнгән. Бынан тыш, 429 мең тонна һалам ташып алынған. Алдан иҫәпләүҙәр буйынса, 2021-2022 йылдарҙағы ҡышта бесәндең биш проценты етмәйәсәк.

Был тәңгәлдә Урал аръяғы район­дарында хәл тағы ла ҡат­марлыраҡ. Хәйбулла, Баймаҡ, Ейәнсура һәм Йылайыр райондарында тупаҫ мал аҙығына ҡытлыҡ бесән буйынса – 43,2 мең, сенаж буйынса – 37 мең, силос – 12,8 мең, иген фуражы буйынса 47,7 мең тонна тәшкил итә. Шәхси ярҙамсы хужалыҡтар өсөн 25 мең тонна күләмендәге иген фуражын беҙ республиканың ҙур хужалыҡ­тарынан һатып алыу иҫәбенә бирәбеҙ. Урал аръяғы райондарын бесән менән тәьмин итеү мәсьә­ләһен хәл итеү өсөн 75 миллион һум бүлеү тураһында ҡарар ҡабул ителде. Шуның 22 миллион һумы – Баймаҡ районына, 12 миллион һумы – Йылайыр районына, 21 мил­лионы – Ейәнсура районына һәм 20 миллион һумы Хәйбулла районына биреләсәк.

Күрелгән сараларға ҡарамаҫтан, быйылғы шарттарҙа беҙ шәхси ярҙамсы хужалыҡтарҙа мал һаны­ның кәмейәсәген күҙаллайбыҙ. Был осраҡта, республика кимәлендә мал башын һаҡлап ҡалыу маҡса­тында, беҙҙең ит малсылығы буйынса махсуслашҡан предприя­тиеларҙан мал һатып алыу ойошторолдо. Был мал фидлоттарҙа, йәғни малды игенләтә туҡлан­дырыу майҙансыҡтарында аҫ­раласаҡ. Артабан, яҙ еткәс, Урал аръяғы райондарының малсылыҡ менән шөғөлләнгән ярҙамсы хужа­лыҡтары өсөн йәш һыйыр малын үҙәкләштерелгән һатыу үткә­рәсәкбеҙ.

– Ауыл хужалығы өсөн кре­дит­тар биреүҙә үҙгәрештәр бармы?

– Быйылғы тәбиғи шарттар, әйткәнемсә, аграрийҙарҙың түләү һәләтенә лә кире йоғонто яһаны. Ауыл хужалыҡтары әйләнештәге аҡсаны тулыландырыу һәм инвес­тиция сығымдары өсөн кредит алырға мәжбүр.  2017 йылдан алып республика аграрийҙары кредитты, Рәсәй Хөкүмәтенең 2016 йылдың 29 декабрендәге 1528-се ҡарарына ярашлы, ташламалы хаҡҡа – йылына бер проценттан биш про­центҡа саҡлы хаҡ менән – алыу мөмкинлегенә эйә. Быйыл Рәсәй Ауыл хужалығы ми­нистрлығы Башҡортостан буйынса дөйөм суммаһы 17 миллиард һум булған 611 ғаризаны раҫланы, шуларҙан 12,7 миллиард һумлыҡ 426 ғариза – ҡыҫҡа ваҡытлы кредиттар, 4,3 миллиард һумлыҡ 185 ғариза – инвестиция кредиттары, 2,5 миллиард һумлыҡ 158 ғариза – техника һатып алыуға аҡса.

Рәсәй Ауыл хужалығы ми­нистрлығы Башҡортостанда ҡыҫҡа ваҡытлы ташламалы кредитты тормошҡа ашырыу механизмы өсөн быйылға 352,3 миллион һумлыҡ лимит билдәләне, был­тырғыға ҡарата ул 118 процент тәшкил итә. Был сумма тулыһынса үҙләштерелде. Ҡоролоҡ арҡаһында төшөмдө алып еткермәү сәбәпле, ауыл хужалығы етештереүселәре ташламалы ҡыҫҡа ваҡытлы кредит йәлеп итергә мәжбүр, уға мохтаж­лыҡ бөгөн дүрт миллиард һум тәшкил итә. Ташламалы кредиттар менән мәсьәләне хәл итеү маҡса­тында лимитты арттырыу буйынса эш алып барыла.

– Киләһе миҙгелгә әҙерлек, бөгөнгө шарт­тарға ҡарағанда, үткән йылдарҙан да ҙурыраҡ көсөргәнешлек талап итәсәк.

– Эйе, тармаҡ киләһе йыл­ға ҡарата тағы ла ҡат­марлыраҡ шарттарҙа ҡала, шуға күрә беҙҙең алда ресурс­тар­ҙы дөрөҫ планлаштырыу бурысы тора. Иҫәпләүҙәргә ярашлы, хаҡтарҙың артыуы һәм 2022 йылға ужым сәсеү майҙа­ны­ның кәмеүе сәбәпле, киләһе йылда баҫыу эш­тәренең үҙҡиммәте 11 про­центҡа артасаҡ һәм финанслау ҡытлығы биш миллиард һум тәшкил итәсәк. Иң күп сығым талап иткәне, әлбиттә – яғыулыҡ-майлау материалдары: уларҙың хаҡы 29,5 процентҡа артыр тип көтөлә. Запчастар һәм минераль ашлама ла ҡиммәтләнәсәк.

Тәбиғәт шарттарының агросә­нә­ғәткә төп йоғонто яһауын бары­быҙ ҙа аңлай. Элекке ғәҙәти алымдар – яраҡлаштырылған сорттар һайлау, ашламаны, үҫемлектәрҙе химик һаҡлау сараларын ҡулла­ныуҙы арттырыу һәм башҡалар – хәҙер етмәй, шуға күрә уңышты юғалтыу ихтималлығын страхов­калауҙың финанс механизмдарын һәм мелиорация технологияларын индереү йүнәлештәрендә әүҙем эш башлайбыҙ.

- Рәшит КӘЛИМУЛЛИН әңгәмәләште.

 Радий ХӘБИРОВ, Башҡортостан Башлығы:

“Ҡоролоҡтан ҙур зыян күргән Хәйбулла, Баймаҡ, Йылайыр, Еәйән­сура райондары ярҙам аласаҡ. Шәхси хужалыҡ­тар һатып алған мал аҙығына сы­ғымдарҙың 50 процентын республика бюджетынан субсидиялаясаҡбыҙ. Крәҫтиән (фермер) ху­жалыҡтарының орлоҡ һатып алыуға киткән сығымдары ла яртылаш ҡапланасаҡ. Был дүрт район аграрийҙарына ярҙам рәүешен­дә 75 миллион һум аҡса бүленәсәк. Бынан тыш, ауыл хужалығы эшсәндә­ренә былтыр техника һатып алғанға 400 миллион һум самаһы субсидия түләнә­сәк”.