Туҡ башаҡтар һөйөндөрөр ваҡыт

Арыш баш ҡоҫҡан, туҡ башаҡтар елгә тирбәлгән, иген баҫыуҙары әллә күпме саҡрымға һуҙылған мәл — йылдың иң матур сағы. Был көндәр – игенсе генә түгел, бар ауыл халҡы өсөн дә яуаплы һәм мәшәҡәтле мәл, сөнки ер кешеһе туҡ башаҡ һөйөндөрөр ваҡыттың ҡәҙерен белә, шунлыҡтан һәр минутын файҙаланырға тырыша. 

Ниһайәт, миҙгел Баймаҡ аграрийҙары өсөн ҡулай булды: бесәндәр емерелеп уңды, хужалыҡтарҙа һәм шәхси ихата­ларҙа йыл ярымға етерлек мал аҙығы тупланды. Әле күптәр, һоло һәм арпа баҫыуына төшөп, тәүге уңышты йыйырға тотондо. Нисек кенә әйтһәк тә, уңыш йыйыу, ысынлап та, тәбиғәт шарттарына бәйле. Ер эшендә уңыш бер ҡасан да еңел бирелмәй, һәр ваҡыт хеҙмәт кешеһенең әсе тире менән һуғарыла.

“Йәйҙең бер көнө ҡышты туйҙыра”, тип юҡҡа әйтмәгән боронғолар, шуға ла ауыл хеҙмәтсәндәре был ваҡытта ҡара таңдан алып ҡояш байығанса баҫыуҙа “егелә”. Ошоно иҫәпкә алып, Баймаҡ районының баш агрономы Нәжип Хәсәнов менән беҙ ҙә райондың ялан зонаһында урынлашҡан иген баҫыуҙа­рына йүнәлдек.

Нәжип Ишбулды улы белдереүенсә, быйыл уңыш һөйөндөрә. Төбәк аграрийҙары алдында бөтәһе 76 мең гектар майҙанда урып-йыйыу эшен башҡарыу бурысы тора. Әлеге көндә шуның 4 мең гектарында эш тамам­ланған. Арпаның гектар ҡеүәте 22-шәр центнер тәшкил итһә, һолоноҡо – 23. Ә бына бойҙайға өмөт ҙур, ул яҡынса 25-әр центнер булыр, тип көтөлә.

– Сәсеү бер аҙ һуңланы, шуға күрә Баймаҡ игенселәре урып-йыйыуға бер аҙ һуңыраҡ төштө. Ҡайһы бер хужалыҡ­тар, атап әйткәндә, Рәшит Яхин, Сергей Касьянов, Ленин исемендәге ауыл хужалығы кооперативы тәүгеләр­ҙән булып һоло, арпа баҫыуҙарын башланы. Шуныһы ҡыуаныслы: быйыл уңыш мул булмаҡсы, башаҡтар тос, игенселәрҙең кәйефтәре күтәренке. Иң мөһиме — көндәр генә аяҙ торһон, ә ҡалғаны ер улдарының тырышлығына бәйле.

Уңыштың уртаса күрһәткесе әлегә гектарынан 22 центнер тәшкил итә, – ти баш агроном.

Кәрешкә ауылынан “Линар Әхмәтов” крәҫтиән (фермер) хужалығы – Татлыбай ауыл биләмәһенең иң тотороҡло эшләгән хужалыҡтарының береһе. Малсылыҡ һәм үҫемлекселек тармағын берҙәй тигеҙ тартҡан фермер атаһының юлын лайыҡлы дауам итә. Ҡасандыр алдынғылар рәтендә булған элекке “Сибай” совхозында атаһы етәкселек иткән ваҡытта сирҡаныс алған, ҡанат нығытҡан Линар  Фирғәт улы 2014 йылда үҙ эшен асып яңылышмай. Бер ниндәй дәүләт ярҙамы алмай, үҙ аяғында ныҡлы баҫып торған фермерҙың бөгөн ҡеүәтле матди-техник базаһы бар, техникаһы етерлек, пайсылар ерен ҡуртымға алып, иген культуралары сәсә.

Беҙ улар янына барғанда, ер уңған­дары һолоно урып, яҫмаларға һалып, арпаға төшкәйне.

– Бөгөн был арпа баҫыуын тамамлап, бойҙайға төшәбеҙ, – тип ҡаршыланы Линар Әхмәтов. – Бөтәһе 600 гектар майҙанда иген культуралары сәстем, шуның 300 гектарын – арпа, 250 гектарын – бойҙай, ҡалған 50 гектарын һоло тәшкил итә. Гектар ҡеүәте – 18-20-шәр центнер, төшөм яҡшы, быйылғы уңышҡа һөйөнөргә генә кәрәк.

Әлбиттә, тырыш хеҙмәтсәндәр булма­һа, эшең алға бармай. Иген баҫыуында һәр минуттың ҡәҙерен белеп, үҙ эшенең оҫталары Мораҙым Йәнтилин, Таһир Сөләймәнов, Әхмәт Иҫәнгилдин уңышты юғалтыуһыҙ йыйып алыу өсөн бар көсөн һала. Ялан батырҙарына йылы аш килтерелә, яғыулыҡ-майлау материалдарына бәйле өҙөклөктәр юҡ, техника төҙөк.

Бер үк ваҡытта малсылыҡ тармағын ҡышҡа әҙерләү ҙә дауам итә. Хужалыҡта 160 баш һыйыр малы иҫәпләнә, шуның 90-ы – һауын һыйырҙар. Көндәлек һауым 500   литр тәшкил итә, һөт Силәбе өлкә­һе­нә тапшырыла. Һөттән килгән аҡса хеҙ­мәтсәндәргә эш хаҡы түләүгә, яғыу­лыҡ-майлау материалдары һатып алыу­ға тотонола. Әйткәндәй, эшҡыуар­ҙың ҡыш­ҡылыҡҡа етерлек мал аҙығы туплан­ған.

Яҙмыштарын ергә бәйләп, уның һәр һулышын тойған ер кешеләре, йылдың нисек килеүенә ҡарамаҫтан, иртә яҙҙан сәсеүгә тотона, көҙ уны урып-йыя. Ҡоролоҡ йылдарында туплай алмаған орлоҡто ла киләһе йылға ҙур өмөттәр бағлап, һатып алып сәсә. Әммә күп осраҡта көткән өмөт аҡланмай. Әле лә шулай булып ҡуймаһын, тип борсола улар, сөнки республика баҫыуҙарында уңыштың яҡшы булыуы күренеү менән игенгә хаҡтың ҡапыл түбәнәйеүе лә күҙәтелә. Әгәр ҙә игенгә хаҡ төшә икән, яҙын орлоҡҡа тип юғары хаҡҡа һатып алынған иген культураларының хаҡы ла ҡапланмаясаҡ, тип игенселәрҙең борсолоуҙары ла бик урынлы. Улар әй­теү­ҙәренсә, ашлыҡтың үҙҡиммәте юға­ры. Был тәңгәлдә республика етәкселәре аграрийҙарға ниндәйҙер кимәлдә ярҙам итеү сараһын күрер, тигән ышаныста ҡалайыҡ.

Атаһынан күреп, уҡ юнған, тигәндәй, ҡасандыр Линар Фирғәт улы, атаһының юлын дауам итеп, игенселеккә ныҡлап тотонған, бөгөн иһә улдары Амур менән Юнир ҙә – атайҙарының терәге һәм ярҙамсылары, ә ҡатыны Рәфилә ханым – иренең уң ҡулы.

Кәримә УСМАНОВА