Эше һәм әйтер һүҙе бар

Рәсәйҙә ҡаты көнкүреш ҡалдыҡтары менән эш итеүҙең яңы системаһы ғәмәлгә индерелеүенә, йәғни реформа башланыуына биш йыл самаһы ваҡыт үтте. Ошо осорҙа тармаҡтағы ыңғай үҙгәрештәр реформа талаптарының уңышлы ғәмәлгә ашырылыуын асыҡ дәлилләй. Республиканың Тәбиғәттән файҙаланыу һәм экология министрлығы һайлаған төбәк операторҙары дөйөм уңышҡа лайыҡлы өлөш индерә. Улар араһында Туймазы ҡалаһында урынлашҡан “Экология Т” яуаплылығы сикләнгән йәмғиәте үҙ эшмәкәрлеген нәҡ бөгөнгө талаптарға ярашлы һәм һөҙөмтәле ойоштороуы менән айырылып тора.

Нигеҙле һәм отошло аҙым

Бөгөн шуны билдәләргә мөмкин, был предприятиеның конкурста дүртенсе зонала төбәк операторы итеп һайланыуы  нигеҙле һәм отошло була. Был предприятие, әле төбәк операторы статусын алғанға ҡәҙәр үк, оҙаҡ йылдар дауамында район биләмәһендә коммуналь ҡалдыҡтарҙы ташыу һәм урынлаштырыу менән шөғөлләнгән, йәғни әлеге йүнәлештә ҙур эш тәжри­бәһенә, һөнәри оҫталыҡҡа, ҡеүәтле матди-техник базаға эйә була. Шуға ла республиканың һайлап алыу конкурсында уларға өҫтөнлөк бире­лә. Коллектив был ышанысты на­мыҫ менән аҡлай. Хәҙер ул республикала ҡаты көнкүреш ҡалдыҡ­тарын йыйыу, ташыу һәм эшкәртеү йүнәлешендә заманса инфраструктура булдырыуға өлгәшкән ҡеүәтле предприятие булып үҫеште.

“Экология Т” ойошмаһы Туймазы, Шаран, Баҡалы, Саҡмағош, Бүздәк, Дәүләкән, Әлшәй, Бәләбәй, Бишбүләк, Йәрмәкәй муниципаль райондарын һәм Октябрьский ҡала округын хеҙмәтләндерә. Дөйөм майҙандың 19 мең квадрат метр тәшкил итеүен һәм ошо биләмәлә 897 торлаҡ пункты урынлашҡан бу­лыуын иҫәпләһәк, эш майҙанын күҙаллап була.

Тирә-яҡ мөхиттең экологик имен­леген тәьмин итеү өсөн сүплектәр заманса һәм хәүефһеҙ булырға тейеш. Бының өсөн бөгөнгө талап­тарға яуап бирерлек инфраструктура төп шарт булып тора. Шуға ла предприятие, тәү сиратта, ауыл һәм ҡала ерҙәрендә етерлек һанда контейнер майҙансыҡтары булдырыу хәстәрлеген күрә. Бөгөн бар­лығы 8,5 мең контейнер урын­лаш­тырылған, уларҙың 70 процентын заманса пластик төрҙәре тәшкил итә. Контейнерҙарҙы яңыр­тыу йәһәтенән эш әле лә туҡтал­май. Хәҙер бөтә майҙансыҡтарҙа ла сүп-сарҙы айырып йыйыу өсөн шарттар тыуҙырыла.

Хеҙмәт күрһәтеү сифатын яҡ­шыр­тыу, логистиканы көйлө итеү өсөн техника паркын ҡеүәтләйҙәр. Бер йылда ғына ул 45 берәмек мах­сус техника менән тулылан­ды­рылған. Яҡын киләсәктә тағы ла бер нисә сүп ташыу машинаһы алынасаҡ.

Үткән йылда икенсел сеймал туплау өсөн контейнерҙар паркы ла яңыртылған. Тәбиғәттән файҙа­ланыу һәм экология министрлығы ярҙамында Туймазы, Октябрьский  ҡалаларындағы сүп-сар йыйыу майҙансыҡтарын көнкүреш ҡалдыҡ­тарын айырып йыйыу өсөн контей­нерҙар менән тулыһынса тәьмин итеүгә өлгәшкәндәр. Халыҡ сүпте айырып йыйыуға әкрен күнегә. Бөтәһе бергә буталған сүп-сарҙы сортҡа айырыу өҫтәмә мәшәҡәт тыуҙыра. Цивилизациялы илдәр тәжрибәһе беҙгә был вайымһыҙ­лыҡтан арыныу өсөн үрнәк булып тора. Яҡын киләсәктә бөтә майҙан­сыҡтарҙа ла сүп-сар­ҙың төрлөһө өсөн айырым контей­нерҙар урынлаштырыу бурысы билдәләнгән. Көн­күреш ҡалдыҡ­тарын йыйыу май­ҙансыҡтарының тейешле ки­мәл­дә йыһазландырылыуы был йә­һәттән мәҙәниәтлелекте көсәйтер тигән фекерҙә йәмғиәт хеҙмәткәрҙәре. 

Бөгөнгө шарттарҙа сүп-сарҙы йыйыу һәм сығарыу ғына түгел, уны ҡайҙа һәм нисек эшкәртеү көнүҙәк бурыс булып тора. Компания был йүнәлештә әүҙем һәм һөҙөмтәле эш алып бара. Былтыр Туймазы ҡалаһы эргәһендәге ҡаты көнкүреш ҡалдыҡтары полигонында сүп-сарҙы сорттарға айыра тор­ған хәҙерге заман комплексы төҙөп, файҙаланыуға тапшыр­ғандар. Ул йылына йөҙ мең тонна сүп-сарҙы үткәрергә һәләтле. Комплекстағы технологик линия фракцияларҙы мөмкин булғанса күберәк айырып алырға һәм икенсел сеймал итеп файҙаланырға мөмкинлек бирә.

Башлыҡ үҙе хуплаған

Комплекстың эшен бер нисә этапҡа бүлергә мөмкин. Бында килтерелгән сүп-сар контроль-үткәреү пунктында үлсәнә, радиа­цияға тикшерелә. Тәүҙә махсус агрегат артабан сортҡа айырыу өсөн ебәрелмәй торған сүптәрҙе айыра. Эшкәртеүгә яраҡлыһы конвейер буйлап сортировка­лаусы­лар­ға оҙатыла. Уларҙың һәр бере­һе бер төрлө сүп өсөн яуаплы. Хә­рәкәттәге конвейерҙан полиэтилен, ҡағыҙ, ҡатырға, алюмин, ҡалай, по­лиэтилентерефталат (ПЭТ) ше­шәләр һәм башҡаһы айырып алына. Сортҡа бүленгән сүпте айырым фракциялар буйынса автомат рәүе­шендә преслап икенсел эшкәртеүгә оҙаталар. Ә инде икенсел эшкәр­теүгә яраҡһыҙ ҡалдыҡтар бункерға һалына һәм ҡаты көнкүреш ҡал­дыҡ­тары полигонына сығарып күмелә.

– Ҡаты көнкүреш ҡалдыҡтарын эшкәртеү заманса һәм экологик яҡтан хәүефһеҙ булырға тейеш. Бының өсөн беҙҙә бөтә мөмкин­лектәр бар. Әлеге ваҡытта Бәләбәй ҡалаһында көнкүреш ҡалдыҡтарын сортҡа айырыуға тәғәйенләнгән шундай уҡ комплекс төҙөй башла­ныҡ. Үҙебеҙ хеҙмәтләндергән зонала Октябрьский ҡалаһында, Туймазы һәм Бәләбәй райондарын­дағы сүп-сарҙы сортҡа айырыу комплекстары ҡарамағында органик ҡалдыҡтарҙы биокомпостлау майҙансыҡтары менән экотехнопарктар булдырыу маҡсатын ҡуй­ҙыҡ, – тип алда торған бурыстар менән таныштырҙы предприятие директоры Илнур Шакиров.

Илнур Йәмил улы билдәләүенсә, тәүге биокомпостлау участкаһы Туймазы районында төҙөләсәк. Был проектты улар республика Башлығы Радий Хәбиров үткәргән инвест-сәғәткә сығарғандар һәм хуплау тапҡандар. Хәҙер инде бу­ласаҡ объекттың проектын әҙерләү бурысы тора. Яңы комплекс органик фракцияларҙы (ә улар көнкү­реш ҡалдыҡтарының  40 процентын тәшкил итә) тиҙ арала эшкәр­тер­гә, шулай уҡ юғары сифатлы компост, ер грунты, органик ашла­ма, ерҙәрҙе рекультивациялау материалы етештерергә мөмкинлек бирәсәк. Уның иң ҙур өҫтөнлөгө – экологияға зарарһыҙ производство булыуында.

Предприятиела йәнә бер әһә­миәт­ле проект ғәмәлгә ашырыла. Көнкүреш ҡалдыҡтарын айырып йы­йыуҙы дәртләндереү, ҡалдыҡ­тар­ҙы икенсел әйләнешкә күберәк индереү маҡсатында фандоматтар урынлаштыра башлағандар. Фандомат – ул бушаған ПЭТ шешә­ләрҙе, алюмин банкаларҙы бүләккә алмаштыра торған автомат. Былтыр Рәсәйҙең “Инновациялы эколо­гик платформа” яуаплылығы сик­лән­гән йәмғиәте менән фандоматтар етештереүгә эшлекле киле­шеү төҙөлгән. Тәүге ун бише Бәлә­бәй, Туймазы, Октябрьский ҡала­ла­рын­да урынлаштырылған да инде. Был эш, “Ҡаты коммуналь ҡалдыҡтар менән эш итеүҙең комплекслы сис­те­маһын формалаштырыу” федераль проектына ярашлы, киләсәктә лә дауам итәсәк. Иң мөһиме – яңы­лыҡ халыҡты ябай һәм уңайлы эко­логик тормош рәүешенә күнектерә.

Предприятие экология именлеген тәьмин итеү маҡсатында халыҡ­ҡа сифатлы, уңайлы хеҙмәт төрҙә­рен киңәйтә. Әйтәйек, хужалыҡта, бигерәк тә ауыл ерҙәрендә ҡаты көн­күреш ҡалдыҡтарынан тыш, башҡа төрлөләре лә – киҫкән ағас­тар, төҙөлөш ҡалдыҡтары, баҡса сүп-сары, ҡулланылыштан сыҡҡан электр приборҙары, терегөмөшлө лампалар һ.б. күп була. Бығаса халыҡ уларҙы ҡайҙа етте, шунда таш­ларға ғәҙәтләнгәйне. Был хәлдән арыныу һәм тирә-яҡ мөхит­тең сафлығын тәьмин итеү маҡса­тында ауыл һәм ҡала ерҙәрендә ошо төр ҡалдыҡтар өсөн айырым майҙансыҡтар булдырып, контей­нер­ҙар урынлаштырыла.

Хужалы йорт тарҡалмаҫ

“Экология Т” йәмғиәте тармаҡ­тағы һәр яңылыҡҡа үҙ биләмәһендә киң майҙан асыу, хеҙмәт төрҙәрен арттырыу, хеҙмәтләндереү сифатын халыҡ ҡәнәғәтләнерлек дәрә­жә­гә күтәреү өсөн бөтә көстө йү­нәлтә. Был, тәү сиратта, етәксенең үҙ эшенә мөкиббәнлегенән, тәби­ғәткә ҡарата һаҡсыл мөнәсәбәтенән киләлер, моғайын. Илнур Шакиров үҙенең күп йыллыҡ хеҙмәт эшмә­кәрлеген экологияға арнаған. Күп йылдар сәнәғәт предприятиеларында инженер-эколог булып эш­ләй. “Тәбиғәт” дәүләт унитар пред­приятиеһы филиалында директор, Тәбиғәттән файҙаланыу һәм экология министрлығының Туймазы территориаль идаралығы начальнигы вазифаларын башҡара. Эш­ҡы­уарлыҡҡа тотонғас та, үҙенең хеҙмәтен шул уҡ мәшәҡәтле, ауыр һәм ҙур табыш вәғәҙә итмәгән шөғөлгә ҡора. Күп тә үтмәй, “Экология өлкәһендә йылдың иң яҡшы эшҡыуары” булып таныла. Уның шәхси предприятиеһы нигеҙендә башланғыс алған бөгөнгө төбәк операторы “Экология Т” йәмғиәте фиҙакәр хеҙмәте менән республикала танылыу тапты. Ул ике йыл элек Рәсәйҙең абруйлы “Йәшел рейтингы”нда илдәге иң яҡшы төбәк операторҙары араһында тәүге унынсылар рәтендә урын яуланы. Ә инде үткән йылғы юғары хеҙмәт күрһәткестәре өсөн республиканың Тәбиғәттән файҙаланыу һәм экология министрлығының Дипломына лайыҡ булды.

Төбәк операторы үҙе хеҙмәтлән­дергән ҡала һәм райондарҙың ижти­мағи тормошонда әүҙем ҡат­наша. Дөйөм әһәмиәттәге саралар­ға бағыусылыҡ ярҙамы күрһәтәләр. Махсус хәрби операцияла ҡатнаш­ҡан яҡташтарыбыҙға гуманитар ярҙам йөҙөнән ике “Нива”, бер “УАЗ” автомобиле оҙатҡандар. Мах­сус хәрби операцияла ҡатна­шыусылар­ҙың ғаиләләре ҡаты көнкүреш ҡал­дыҡтарын сығарған өсөн түләүҙәр­ҙән азат ителгән. Туймазы ҡалаһы­ның ижтимағи ойошмаларына ла предприятие йыш ҡына матди һәм бағыусылыҡ ярҙамы күрһәтә. Коллектив – тар­маҡ министрлығы үт­кәргән тыуған яҡты йәшелләндереү һәм төҙөклән­дереү акцияларында башлап йөрөй, дөйөм белем биреү учреждениеларында тәрбиәүи саралар ойошторалар.

“Экология Т” йәмғиәте әленән-әле төбәк операторҙарының халыҡ-ара съездарында, эколог­тар­ҙың форумдарында һәм махсус­лаш­тырылған күргәҙмәләрҙә ҡат­наша, сөнки уларҙың төбәк, ил күләмендә күрһәтерлек эше һәм әйтер һүҙе бар.  

- Лариса ИЛЬЯСОВА